Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


-ган,  -ген   түлғалы  есімше  мен  жедел  өткен  ш ақты қ  -ды,  -ді,  -ты,  -т і



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1146/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1142   1143   1144   1145   1146   1147   1148   1149   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-ган,  -ген

  түлғалы  есімше  мен  жедел  өткен  ш ақты қ 



-ды,  -ді,  -ты,  -т і

 түлғалы  етістіктің  модалдық 

баяндауыш  қүру  қы зметінде  тен  жүмсалуы  бүлардың  сем антикасы ны ң  жалпы  жуық  екенін  байқатады.



644

СИНТАКСИС

Бастапқы   ф о р м аға білем деген  көм екш і  сөз 

қосы лы п  модалдық  м ағы на  білдіретін  баяндау- 

ыш жасалады: Келді білем,  жас білем.  Қүнанбай 



баласыныц осы  көцілін  анық таныды білем  (Әуе- 

зов).  Біреу жазым  болар  деді білем  (М ұстаф ин). 



Ол қазір де болнесте білем (М айлин).

Есімше сөзден ж асалған бастапқы   ф орм аға 



көрінеді  көмекш і  етістігі  қосы лы п ,  іс-әрекетті, 

сапаны  болжау ретінде айтатын  баяндауыш  жа- 

салады: келген көрінеді,  жас корінеді.  “Әй,  иттіц 

қатыны,  сөмкем  қайда ? ”  дегенін  екі  жиынныц 

бірінде айтатын көрінеді (Т ар ази). Алмат ы дағы 

обсерваторияға  ауыспақшы  көрінеді.  Б иғайш а 

көрінеді ғой бәрін бүлдіріп жүрген (Ш ам кенов).

Есім,  есімше  сөзден ж асалған  бастапқы   ба- 

яндауы ш ты қ формағат<э/?/зд/деген  көмекш і сөз 

үстеліп баяндауыштық модалдық формасы жаса- 

лады.  Осы  ауы лға  сельсовет  болатын  сол  Ыбы- 

райдыц  інісі  тэрізді.  Бозторғай  соцғы  энін  шыр- 

қап түрған тэрізді (Жұмаділов).

Өткен шақтық есімше мен -атын,  -е/яштұлға- 

лы  есімш елеру/ссдйдь/көмекш і сөзімен тіркесіп 

өткен ш ақтық,  келер ш ақты қ модалдық баяндау- 

ыш формаларын жасайды. Есімшелер барыс септік 

тұ л ғасы н   алып үқсайды  көм екш і  сөзімен  тірке- 

седі:  келгенге үқсайды,  келетінге үқсайды.

М одалды қ  баяндауы ш ты ң  өткен  ш ақты қ 

формасы  ‘шартты рай етістік + керек’ құрамында 

жасалады: келсе керек.  Қойды  Сатыбалдының өзі 



өргізіп кетсе керек (Жұмаділов).

Іс-әрекетті болжау сипатында атайтын баян- 

дауыш  шартты  рай  етістіктің  болымсы з түрінен 

жасалады:  (ол кеше) келмесе.



-  Айналып  келет ін  кездері  болды,  не  ғып 

кеіиігіп жатыр екен ?

-  Ж ақсылық хабар  болып,  сондаймен  бөгеліп 

жатпаса! (Майл и н ).

Бұл  модалдық ф орма өткен  ш ақ,  келер ш ақ 

м ағы насы нда  да  жұмсалады.  Оны  келтірілген 

мысалдардан байқауға болады.

Шартты рай етістіктің болымсызтүрі бастап- 

қыда  ‘шартты рай  етістіктің болымсы з түрі  + не 



ғылсын’  (алмасақ не ғылсын)  құрам ы нда жұмса- 

лып, модалдық баяндауыш құрауға қатысқан.  Бұл 

құрамда  жасалатын  баяндауыш  қазірде  де  бар: 

Екі баксының ауылы атанбасақ не ғылсын( Мұста- 

ф ин).  Кейін бұл  ұзын  құрам ны ң   қ ы с қ а р ғ а н в а -

рианты   ш ы ғы п   шартты рай етістіктің болымсыз 

түрі  модалдық баяндауыш ретінде дара да жұмса- 

латын  болды.  Әлбетте,  көп  м ағы н ал ы л ы ғы н а 

байланы сты  бұл етістіктің модалдық баяндауыш 

ретіндегі  қы зметі  контекст арқылы  айқы ндала- 

ды.  Диалог сөзде  модалдық баяндауыш  ретінде 

кейде  шартты  рай  етістіктің  болымды  түрі  де 

жұмсалады.  Мөрді бауырына  басқан  соң,  Бэкецді 



маңына  жолатса  сол-ау (М айлин).  Болжалды қ 

м ағы наны   бұл  баяндауыш   игі еді көмекш і  ком - 

понентгерінде жалғайтыны бар.  Бұл  грамматика- 

лы қ аналогияны ң нәтижесі.



Ақан  зеңгір  көкт е  іиалықтап  үшып  жүрген 

қаршығаны корді.  Тым  іиырқау көтерілгеніне қара- 

ғанда мынау түйғын болмаса игі еді (Әлімқұлов).

Ш артты рай  етістіктің модалдық баяндауыш 

қызметі оны ң  арм ан, тілек ретіндегі  м ағы насы - 

ның негізінде пайда болған.  Істі, әрекетті болжау 

ретінде  атайтын  баяндауыш   ретінде  болымсыз 

бұйрық рай етістіктер де жұмсалатыны бар*.  Бірақ 

бұл баяндауыштың болжалдық мағынасы түгел- 

дей контекстке сүйеніп көрінеді.  Оның үстіне бұл 

баяндауыштың экспрессивті формасына жатады.

Сол  автобустан  қалып  қалмасын.  Келетін 

мерзімі элдеқашан  отті  ғой.  Япырау,  сол  тіпті 

сол кезден коменес болмасын (Сақабаев).

Коп замандастың қызыққанына Ақан қызық- 

пайды,  қырық  пышақ  болып  қырқысқанына  көл 

жағасында отырып,... жалғыз күлді.  “Япырау,  осы 

м а ғ а н   шынында  да  бірдеценің  ш алы ғы   тиіп 

жүрмесін "(Әлімқұлов).

М одалдық  м ағы н а  ‘-атын,  -етін  (-ар,  -ер) 

ф о рм ал ы   есім ш е  + түрі  + бар  (жоқ/ ,  ‘-атын, 

-етін  формалы  есімше  +  тэрізді  +  бар  (ж оқ)\ 

алатын тәрізі  жоқ.



Бэрібір Әлиманың айтқаны болатын түрі бар 

(М ұхамеджанов). Мені тартып жіберуден тайы- 



нар түрі жоқ (Нұрманов). Көп жылдан бері елеусіз 

сүйрелеген сірне қүдалық оз үйінің айрандай үйы- 

ған шырқын бүзар, эке мен қыз арасына жік салар 

түрі бар (Ш әкенов).

Аталған баяндауыштың құрамындағы  ‘есімше 

түрі \  ‘есіміие  + тэрізді 'деген болік іс-әрекеттің 

жүзеге  асуға ж ақын  қалпын  атайтын тіркес.  Осы 

мағынадан бұл тіркесбар, жок деген сөздермен пре- 

дикативтік қатынас арқылы байланысып, болжау- 

ды білдіретін баяндауыштық форма құрайды.

Б үйры қ  рай  формалары   етістіктің  негізгі  м ағы насы нан  ауы тқы п  синтаксис  жүйесінде  өзге  мағына  алуы  тек  бүл 



емес.  Бүл  ф орма  аш ы қ рай  етістіктерге  тон  қызм етте  жүмсалады: 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1142   1143   1144   1145   1146   1147   1148   1149   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет