Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Зат  есімнен  жасалған  бастауыштар



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1128/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1124   1125   1126   1127   1128   1129   1130   1131   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.3.1.1.  Зат  есімнен  жасалған  бастауыштар

Сәйлемде синтаксистік қызмет атқаратын сөз 

таптарының  өзіне  тән  арнайы,  негізгі  қызметтері 

бөлады.  Бүны  екінші  қырынан  өзгертіп  айтқан- 

да  белгілі-бір  синтаксистік  қызметті  атқарушы 

сөйлем  мүшесінің  өздеріне  тән  арнайы,  негізгі 

сөз  табы  болады  дегенді  білдіреді.  Осы  түрғыдан 

алғанда  бастауыш  болатын  негізгі  сөз  табы  -  зат 

есім.

С өйлем   м үш есі  қы зм етін   атқар аты н   зат 



есімдер  мен  жіктеу,  өздік  есімдіктері,  сөндай-ақ 

заттанған  басқа  да  сөз  таптары-септік  формала- 

рыны ң  бірінде  түруы  шарт.  Бастауыш  қы зме- 

тіндегі  сөздер  негізінен  атау  септігінде  түрады. 

Зат  есім  қ азақ  тілінде  іштей  кімдік,  нелік  деп 

аталатын  екі  үлкен  төпқа  бөлінеді.  Кімдік  зат 

есімдерге  адамға  тән  зат  есімдер  жатады  да,  кім? 

деген  сүрауға  жауап  береді.  Нелік  зат  есімдерге 

адамнан басқа жанды-жансыз заттардың бәрі еніп, 

не?  деген  сүраудың  жауабы  бөлады.  Табиғаттағы 

өзгерістерге  зөр  ықпал  жасаушы  фактөр  бөлған- 

дықтан  адамға  тән  кімдік  зат  есімдер  сөйлемдегі 

^бастауыш қызметін жасауда үлкен орынға ие.  Бүл' 

түрғыдан  алғанда  нелік  зат  есімдердің  адамның 

қажеттілігіне  жаратылуына  орай  және  өзінің  та- 

биғи  жаратылысына  сай  өз  мүмкіндігінше  баста- 

уыш қызметін атқаратыны белгілі.  Мысал ретінде 

кез  келген  бастауышы  кімдік  зат  есімнен  жасал- 

ған  сөйлем ді  алы п  қ а р а с т ы р с а қ ,  кім д ік  зат 

есімдердің  қимыл,  іс-әрекет  ауқымының  нелік 

зат  есімдерге  қарағанда  анағүрлым  кең  болаты- 

ны  әзінен-өзі  мәлім  бөлады.  Ойткені  кімдік  зат 

есім  (денөтат  мағынасында)  табиғаттың  ең  жөға- 

ры  дам ы ған  м үш есі  болғанды қтан  н елік  зат 

есімдердің барлығына ықпал ете алатын қабілетке

ие.  Ал  нелік  зат  есімдердің  ықпал  ету  мүмкіндігі 

шектеулі  ғана  болады.  Мысалы,  Жарас  агаш  екті 

деген  сөйлемді  талдайық.  Бүл  сәйлемде  кімдік 

зат  есім  Жарас  бастауыш  қызметінде,  ал  нелік 

зат  есім  агаш  төлы қтауы ш   қы зм етін д е  түр. 

Сөйлемдегі  бастауыш  кімдік  зат  есім  толықта- 

уыш  нелік  зат  есімге  ықпал  етуімен  ерекшеленіп 

тү р .  О сы  е к і  зат  е с ім н ің   осы   с ө й л е м д е г і 

қы зметтерін  ауыстырып  қолдануға  болмайды. 

Нелік  зат  есім  агаштың  кімдік  зат  есімге  дәл 

осы  мағынада  ықпал  ете  алмайтыны  түсінікті. 

Бірақ нелік зат есімнің де шектеулі көлемде кімдік 

зат  есімге  ықпал  етіп,  бастауыш  кызметінде  түра 

алатынын  ж оққа  шығара  алмаймыз.  Мысалы, 

Агаш  Жарасқа ^сөлеңке  тусіріп  тур.  Бүл  түрғыдан 

алғанда нелік зат есімдер әз мүмкіндігінде сөйлем 

қүрап,  шектеулі  кәлемде  бастауыш  қызметінде 

ж үм салады   деуге  болады.  А лайда,  табиғатта 

мүндай  нелік  зат  есімдердің  көптігін  есептесек, 

сан-алуан  қимыл  әрекет тудырушы  бастауыштар- 

дың  өрасан  молдығын  да  ескермеу  мүмкін  емес. 

Қус үшты,  бүлбул  сайрады,  сиыр  мөңіреді,  жауын 

жауды,  жел  уілдеді  т.б.

Ең алдымен зат есімдер жекеше атау септігінде 

түрып,  сөдан  сөң  көптік  және  тәуелдік  фөрма- 

ларды  жалғап  барып  бастауыш  бөлады.

Лиза  кетер  алдында  Рақметке  барды.  Рақ- 

мет  уйықтап  жатыр  екен  (Ерубаев).  Мендей 

жігіттер пароходқа  барып,  пайда  тауып  жур (Ай- 

мауытөв).  Шоқандар  журіске  қамдана  бастады 

(Бейсенбаев).

К ө п тік  м ағы на  өз  бөйы нда  бөлаты н  зат 

есімдер  жекеш е  формада  түры п  та  бастауыш 

қызметінде  көптік  мағына  білдіре  алады:  Сиыр 



атаулы  көлбей-көлбей  жатып  апты  (Әуезөв).

Тәуелдік  жалғаулы  зат  есімдер  бастауыш 

қызметінде қолданылады.  Мүндағы ерекшелік бір 

заттың  екінші  бір  затқа  меншіктілік  мағынасы- 

ның болуына байланысты:  Коретін  көзім көр  бол- 

ды,  Бір  перзентке  асық  боп  (Алпамыс).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1124   1125   1126   1127   1128   1129   1130   1131   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет