Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1069/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1065   1066   1067   1068   1069   1070   1071   1072   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
бесінші  желтоқсанда  поезбен  келді);  7)  қозғалыс

-  әрекетін  білдіретін  салт  етістіктердің  бірқатары 

ш ығыс  жалғаулы  сөздермен  берік  меңгерудің 

түрін  қүрайды  да,  ал  барыс,  көмектес,  жатыс 

жалғаулы сөздермен әлсіз меңгерудің түрін қүрай- 

ды  (абақтыдан  тогайга  таң  сәріде  атпен  қашу) 

т.б.

Қ о з ғ а л ы с   -  ә р е к е т ін   б іл д ір е т ін   салт 



етістіктердің  жоғарыда  көрсеткендей,  бірде  ба- 

рыс  жалғаулы  сөздермен  берік  байланысқа  түсуі, 

бірде  шығыс  жалғаулы  сөздермен  берік  байла- 

н ы с қ а  

тү с у і 

е т іс т ік т е р д ің  

м а ғ ы н а л ы қ  

ерекш еліктеріне  байланысты.  М әселен,  барды 

етістігінің  бағыт  мағынасы  бір  жерден  шығу  ма- 

ғынасына  қарағанда  әлдеқайда  басым,  сондық- 

тан  ол  барыс  жалғаулы  сөзбен  берік  байланысқа 

түседі,  сол  тәрізді  оту  етістігінің  жанай  қозғалу 

мағынасы  бағыт мағынасынан  басым болғандық- 

тан,  шығыс  жалғаулы  сөзбен  берік  байланысқа 

енеді.

Қ азақ  тілінде  бір  сөйлемнің  қүрамынан  тек 



жалаң  берік  меңгеру  ғана  емес,  қосарлы  берік 

м е ң г е р у д і  де  к е з д е с т ір е м із .  Б ір а қ   б ү л ар  

етістіктердің  копшілігі  емес,  тек  мынадай  мағы- 

налық  топтарының  меңгеруі  арқылы  жасалады:

1)  беру,  откізу мәнін білдіретін сабақты  етістіктер 

тек  табыс  жалғаулы  создермен  ғана  емес,  барыс 

жалғаулы  сөздермен  де  тығыз  байланысқа  түсіп, 

берік  меңгерудің  қабаттасқан,  жүптасқан  түрін 

қүрайды  (баланы  әкесіне  беру,  ақшаны  кассага 

өгпкізу,  малды  қойшыга  тапсыру,  мулікті  иесіне 

қайтару,  орденді  Жомартқа  беру  т.б.);  2)  біреуге 

арнай,  бағыттай  сойлеу  мағынасын  білдіретін  са- 

бақты  етістіктер  әрі  табыс,  әрі  барыс  жалғаулы 

сөздермен  берік  байланысқа  түседі  (тапсырманы 



оқуиіыларга  хабарлау,  еңбектің  мазмунын  жумыс- 

шыларга  тусіндіру,  өз  ойын  тыңдаушыга  жеткізу 

т.б.);  3)  белгілі бір  затты  қозғалысқа түсіру мәнін 

білдіретін  сабақты  етістіктер  қатарынан  табыс 

және  барыс  жалғаулы  сөздермен  тіркесіп,  жүптас- 

қан  берік  меңгеруді  қүрайды  (затты  уйге  апару,

тамақты  егіс  даласына  жеткізу,  машинаны  арт 

жаққа  итеру  т.б.).

Қосарлы  берік  меңгеру  жалаң  берік  меңгеру 

тәрізді  арқауы  бос  әлсіз  меңгерумен  жарыса, 

бірлікте  қолданыла  алады.  Мысалы:  затты  ма- 



шинамен  уйге  апару,  тамақты  егіс  даласына  ар- 

бамен  жеткізу,  машинаны  арт  жаққа  трактор- 

мен  итеру  т.б.  Меңгеру  табиғатында,  етістікке 

тән,  сондықтан  да  бүлардың  меңгеру  қабілеті 

есімдермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары.  Бүл 

мынадай  белгілерден  корінеді:  а)  меңгеру,  асы- 

лында,  етістікке  тән  болғандықтан,  оның  тамы- 

ры  тым  әріден  басталады.  Тіліміздің тарихын  ай- 

қ ы н д а у ғ а  

н е г із 

б о л а т ы н  

о р х о н -е н и с е й  

ескерткіш тері  тілінде  етістіктердің,  болмаса 

есімдердің меңгеруі кездеспейді. Демек, есімдердің 

меңгеруі  етістіктердің  меңгеруі  негізінде  тіл  да- 

муы  барысында  кейінірек  қалыптасқан.  Есімдер 

меңгеру  қасиетіне  кейінірек  барып  ие  болған- 

д ы қ т ан ,  сеп тік  ж алғаулы   создерм ен   тіркесу 

қабілеті  жағынан  да,  соған  орай  соз  тіркестерін 

қүрау  мүмкіншіліктері  жағынан  да  етістіктермен 

тең  дәрежеде  түра  алмайды;  ә)  етістіктер  мағы- 

наға  аса  бай,  сонды қтан  да  бүлар  қатары нан 

бірнеше  септік жалғаулы  сөздерді  жетегіне  алып, 

алуан  түрлі  грамматикалық  мағынасы  бар  соз 

тіркестерін қүрайды.  Мәселен, келді етістігін ала- 

тын  болсақ,  барыс,  шығыс,  жатыс,  комектес  жал- 

ғаулы  создермен  тіркесіп,  соған  орай  торт  түрлі 

грамматикалық  мағынаны  білдіреді:  ауылга  келді



-  бағытталған  қимыл  әрекеттің  орнын  білдіреді, 

қаладан  келді  -  қозғалы с-әрекетінің  басталған 

жерін  білдіреді,  жаз  айында  келді  -  қозғалыс- 

әрекетінің  уақытын,  мезгілін  білдіреді,  машина- 

мен  келді  -  қозғалыс-әрекетінің  тәсілін  білдіреді. 

Ал  есімдерде  мүндай  қабілет  бола  бермейді.  Жо- 

ғарыдағы  мысалдарға  назар  аударатын  болсақ, 

олардың  м ағы налы қ  жағынан  қүбылуына  ба- 

сыңқы  сыңар  емес,  бағыныңқы  сыңарлар  негіз 

болып  түр.  Өйткені  торт  түрлі  тіркестің  қүра- 

мында  да  кеііді  етістігі  түлғасы  жағынан  да,  ма- 

ғынасы жағынан да озгеріске түспеген.  Бірақ бар- 

лы қ жағдайда бүлай бола бермейді.  Сөз тіркесінің 

мағыналық  түрғыдан  қүбылуына  басыңқы  сы- 

ңар  қызметіндегі  сәздер  де  әсер  етеді.  Мысалы: 

“Абай  жольГ  романын  жазды  -  қимыл  әрекетінің 

о б ъ ектісін   біл д ір ед і,  “Абай  жольГ  романын 



қурметт ейді  -  үн атқан д ы қты ,  сүй ісп ен дікті 

білдіреді,  “Абай  жольГ  романын  берді -  қозғалысқа 

түскен  заттың  кімге,  неге  бағытталғандығын, 

адресін  білдіреді,  “Абай  жольГ  романын  пайда- 



ланды  -  комек,  тірек  ету  мағынасын  білдіреді. 

Демек,  меңгеріле  байланысқан  соз  тіркестерін 

зерттеуде  олардың  бір  ғана  сыңарына  назар  ауда- 

рып  қоймай,  бағыныңқы,  басыңқы  сыңарларына





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1065   1066   1067   1068   1069   1070   1071   1072   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет