Б ұ л к ү н д е р І с а т т а р Асқарұлы Ерубаев сексен жасқа



жүктеу 67.45 Kb.

Дата22.05.2017
өлшемі67.45 Kb.

Б ұ л  к ү н д е р і  С а т т а р 

Асқарұлы Ерубаев сексен жасқа 

келер еді. Алайда тағдырдың 

оған жиырма үш-ақ жас өмір 

қиғаны белгілі. 

Осы  қысқа мерзім ішінде 

Саттар баспасөзде -1933 жылы 

«Ленинская смена» газеті әде-

биет  ж ә н е өнер бөлімінің 

м е ң г е р у ш і с і , сол  ж ы л д ы ң 

с о ң ы н а н 1934  ж ы л ғ ы 

жазғытұрымға дейін «Лениншіл 

жас» газеті редакторының орын-

басары. «Пионер» газетінің ре-

дакторы,  1 9 3 4 - 1 9 3 5 жылдары 

«Қарағанды пролетариаты» 

газеті редакторының орынбаса-

ры лауазымдарымен еңбек етті; 

мәдениетте -1934 жылы бірер 

ай музыка театрының директо-

ры болып істеді; білім беру са-

ласында -  1 9 3 3 - 1 9 3 4 жылы 

Ж о ғ а р ы  а у ы л ш а р у а ш ы л ы қ 

мектебінде диалектикалық ма-

териализмнен,  1 9 3 6 - 1 9 3 7 оқу 

жылы  Қазақ педагогика инсти-

тутында әдебиет тарихы мен 

т е о р и я с ы н а н  с а б а қ берді; 

ғылыммен тиянақты айналысуға 

т ы р ы с ы п  б а й қ а д ы -

1 9 3 5 - 1 9 3 6 оқу жылы Ленинг-

рад университетінің аспиранту-

расында оқыды... 

Қайтерсіз, Саттар Ерубаев-

тың өмірі өлшеніп салынған 

шегірен былғары жедел  қусы-

рыла  б а с т а ғ а н д ы :  ш ы ғ а р -

машылық жоспары  ұлғайған 

сайын ауру әл бермей, тәнін 

үдей мүжіп, денсаулығы кеми 

берген. «Шынында, өлім маған 

алара қарап, төне түскен еді, -

деп жүрекжарды сыр ақтарады 

жазушы - Ол мені алмақ бол-

ды, бірақмен бақытты ойладым. 

Ол бақыт маған тәтті де көрінді. 

Бақыт маған өткен күндер мен 

азабы мол аурулардың 

арасынан қарайды, сүйген жа-

р ы м н ы ң  м ө л д і р е г е н бота 

көзіңдей жасқана да күлімдей 

қарайды...» Міне, өмір сүруге 

ұ мтылтаты н күшІ.. . «Кере к 

д е с е ң :  м е н і ң өмірімнің өзі 

бақыт».  Ж а қ с ы сенім, бірақ 

тіршілігінің тарылып тұрғаны 

хақ. «Мен шешуі табылмастай 

бір мәселеге тап болдым:ол-

өмір сүру, өлмеу тілегі еді*. 

Осынау тілек өлімнің жақын 

қалғанын түйсінген Саттарды 

өмірге  құлшынтты. Ол  қатерлі 

дерт төндірген ажалға  қасқая 

қарсы қарап тұрып, өмірінің 

б а я ғ ы  к і т а б ы н -  « М е н і ң 

құрдастарым» романын жазды. 

қалған қолжазба ма? 

Замандастарының айтуын-

ша, Саттар өте өндіріп жазған, 

әсіресе қайтыс болар жылы екі-

үш ай бойы  қағаздан мүлдем 

бас алмаған. Дегенмен, біздің 

қ о л ы м ы з д а ғ ы  р о м а н д ы со л 

ақтық жұмыс сәттерінің жемісі 

деп  қарайық десек - «Менің 

қ ұ р д а с т а р ы м н ы ң »  к е й 

үзіктерінің Саттар Ленинград 

университетінің аспирантура-

сында жүрген кезінде мерзімді 

басылым бетін көргеніне ой 

жүгіртпей тағы тұра алмаймыз 

Мәселен, 1936 жылғы 25 ма-

мырда, яғни өмірден өтерінен 

біржыл бұрын, «Қазақ әдебиеті» 

газеті Ерубаевтың «Өмір махаб-

баты»  д е г е н  т у ы н д ы с ы н 

«баспаға дайындалып жатқан 

р о м а н н а н үзінді»  д е г е н 

анықтамамен жариялаған. На-

з а р  а у д а р ы ң ы з : « ж а з ы л ы п 

жатқан» емес, «баспаға дайын-

далып жаткан» роман! Бұған 

1935  ж ы л ғ ы  к ө к т е м д е 

Қ а р а ғ а н д ы  қалалық парти я 

комитетіндегі  ә д е б и е т ш і л е р 

қатысқан жиналыста болашақ 

р о м а н н ы ң  к и н о с ц е н а р и й 

үлгісінде жазылған нұсқасы 

талқыланғанын  қосыңыз. 

Алайда газет жария еткен 

үзікті «Менің  құрдастарымнан» 

таппайсыз. Ол дербес туынды 

ретінде тек 1957 жылдан беріде 

басылып жүрген шығармалар 

ж и н а ғ ы н а енгізіліп келеді 

«Тегінде, Саттар романды жазу 

п р о ц е с і н д е  б ұ л көріністі 

сюжеттік желіге  қосуды орын-

ды деп таппаған болуы керек. 

Ө й т к е н і  р о м а н д а  Д ә м е л і 

Ықыласқа  қосылғанңан кейінгі 

эпизодтарда көрінеді, ал 

новелладағы суретші романда 

а т ы м е н жоқ.  С а т т а р д ы ң 

ның саяси сүзгіден өткізілгеніне 

еш күмәнданбаймыз. Бұған ро-

м а н н ы ң  « Қ а з а қ  ә д е б и е т і » 

г а з е т і н д е 1936  ж ы л ғ ы  2 9 

ж е л т о қ с а н д а  ж а р и я л а н ғ а н 

үзіндісіндегі - Саттардың, 

белгілі орыс жазушысы Борис 

Пильнякке сілтеме жасай оты-

рып, сұлулықты түсіну кілтін 

әңгімелейтін жері 

қысқарып, 

1939 жылы шыкқан кітапқа 

кірмей  қалғаның мысал етсек те 

жетер.  Қысқарту себебі айқын 

- Борис Пильняк 1937 жылы 

халық жауы  қамытын киді. 

Саттардың жаңашылдығы, 

к ө р к е м  ш ы ғ а р м а ш ы л ы қ т а 

е ш к і м г е 

ұ қ с а м а й т ы н өз 

қ о л т а ң б а с ы н  ж а с а у ғ а , ты ң 

соқпақпен  ж ү р у г е  ұмтылуы 

қолға тиген аз мұрасынан-ақ 

айқын таңылады. Күмән жоқ -

қаламымен оқырманға әсем , 

сырлы саз секілді терең әсер 

етуді ойлаған Саттар Ерубаев 

романының  құрылымына да, 

орындалуына да ерекше мән 

берген. «Менің  құрдастарым-

ның»  а л ғ а ш қ ы бөлімін 

қаламгердің «Романның увер-

тюрасы» деп атағанына ой 

жүгіртелік. Увертюра дегеніміз 

- театр спектакліне, музыка-

дағы көлемді шығармаға жол 

салатын саз кіріспе. Онда әдет-

те негізгі шығармаға ортақ белгі, 

қасиет біткен мейлінше жарқын 

түрде жннақталады. Меніңше, 

Саттар көңіліндегі кең тынысты 

к ө р к е м  п о л о т н о с ы н ы ң 

кіріспесін музыкалық салтанат 

ты  у в е р т ю р а  с и п а т ы н д а 

орындаған. «Менің  құрдаста 

рымның» кіріспесін - «Роман 

т у р а л ы  ә ң г і м е н і  е с к е 

түсіріңізші. Мұнда жаңа сезім, 

бақыт, мәңгілік жөнінде әсерлі, 

әдемі шын жүректен сөйленетін 

сыр шертулер бар. Ал увертю-

раның әуезділігі, әсемдігі мен 

э к с п р е с с и я л ы л ы ғ ы артып, 

көтеріңкі, үдемелі бола түсуі 

ү ш і н ,  ә р и н е ,  С а т т а р оған 

тіршіліктің көркемдігі жайында 

әңгімелейтін «Өмір махабба-

тын»  қосты. Бәлкім, замана та-

мырының соғысын аңғартатын 

басқа да тараулар жазылған 

шығар.  Ә с і р е с е ,  н е г і з г і 

тақырыптың шымыр сығындысы 

іспетті «Увертюрадан» шығып, 

«Романға баратын жол» сан-са-

лалы, тарамдала көбейетін 

болса керек еді... 

Саттар әдеби ортаға тұлпар 

шабыспен екпіндеп, жарқырап 

кірді. Ол астанадағы зиялы 

қ а у ы м д ы  ж а н -  ж а қ т ы 

б і л і м і м е н ,  ж у р н а л и с т и к а 

с а л а с ы н д а ғ ы білікті 

і з д е н і с т е р і м е н ,  ә д е б и е т т е г і 

жаңашыл сыни ой-пікірімен, 

жаңаша жазылған өлең, балла-

да, пародияларымен елең еткізді 

Жастар баспасөзі Саттардың 

қ а л а м ы н 

ұ ш т а д ы , 

журналистік-ұйымдастырушы-

лық шеберлігін шыңдады, 

қоғамдық белсенділігін арттыр-

ды. Ол газеттерге қызықты, пай-

далы материалдар жариялауды 



« Менің  құрдастарым» ро-

маны авторы дүние салғаннан 

соң екі жыл өткенде жарық 

көрді де, бірден оқырмандардың 

ыстық ықыласына бөленді. 

О с ы н а у әйгілі шығарманың 

қазақ әдебиеті төрінен баяғыда 

орын алғаны баршаға аян. Осы-

нау әйгілі шығармасы ар-

қасында мәңгі жа с үлкен жазу-

шының есімі  қазақ әдебиеті та-

рихында өшпес әріптермен 

баяғыда жазылып  қалғанына 

ешкім шәк келтірмейді. 

Ә д е б и е т  с ү й е р  қ а у ы м ғ а 

мәлім - «Менің құрдастарым» 

романы  қазақ жұмысшы табы-

ның  қалыптаса бастау тарихы-

нан, 30-жылдарғы  Қарағанды 

сынды ірі өнеркәсіп ошағының 

тыныснтіршілігінен сыр шертіп, 

алғашқы  ұлттық техникалық 

и н т е л л и г е н ц и я  ө к і л д е р і н і ң 

бейнелерін сомдаған туынды 

ретінде бағаланып жүр. Роман-

д ы  ж а р т ы  ғ а с ы р д а н  а с т а м 

уақыттан бері халқымыздың 

әлденеше буыны сүйсіне оқып 

келеді. «Менің  құрдастарым-

ның» оқушысын баурап алар 

құдіреті, әдебиетіміздің қастерлі 

төріне шығарған  қ а с и е т і -

әрине, тек тақырыбында емес. 

Саттар Ерубаевтың ақтық 

әніне айналған бұл шығарманың 

ұлылығы — қарапайымдығында; 

тілінің  қалың көпшілікке жақын, 

түсінікті болуында; оңай, жеңіл, 

күнде еститін сөзбен әсерлі 

жазылуында; дәл айқын сурет 

бере алуында; шын жүректен 

а қ т а р ы л а  ә ң г і м е л е н у і н д е ; 

ақжүрек сыршылдығымен өзіне 

ұйытып әкетуінде... 

« М е н і ң 

қ ұ р д а с т а р ы м » 

аяқталмай қалды. Дұрысында — 

бізге тасқа басылып жеткен 

н ұ с қ а с ы н а 

қ а р а п  с о л а й 

ұйғарамыз. Ал іс жүзінде -

қаламгердің роман сұлбасын 

қ ағазғ а  т ү г е л і м е н түсірі п 

үлгеруі әбден ықтимал. Саттар 

дүниеден аса бір  құйтырқысы 

мол аласапыран шақта озды, ол 

кездегі редакторға иесіз қолжаз-

баны мұқият зерттей отырып, 

жұмыс істеу үшінжағдай  қолай-

лы бола  қоймағаны кәміл. Және 

қ а й 

қ о л ж а з б а  е к е н 



б а с п а г е р л е р д і ң  ө ң д і р і с к е 

ө т к і з г е н і ?  С а т т а р  ө м і р і н і ң 

ақырына шейін жұмыс істеген, 

өзімен бірге Алматыда, демі 

біткенше жазылып, артында 

бастапқы айтар ойы басқа бо-

луы мүмкін. Роман аяқталмай 

қ алғанды қ та н б ұ л көріністі 

романға  қиыстырудың,  қабыс-

тырудың ешбір  қажеттілігі жоқ. 

Сондықтан оны өз алдына  ж е к е 

шығарма  д е п  е с е п т е г е н і м і з 

жөн», - дейді бұл орайда Еру-

баевтың 1957 және 1979 жылда-

ры шыққан жинақтарындағы 

ш ы ғ а р м а л а р ы н а  ж а з ғ а н 

түсіндірмелерінде белгілі  қалам-

гер  ж ә н е ғалым Тұрсынбек 

Кәкішев. Жаны барпікір. Әйтсе 

де «Менің  құрдастарымдағы» 

Дәмелі, Ықылас, Рахмет  қарым-

қ а т ы н а с т а р ы н а  а р н а л ғ а н 

б е т т е р д і  е с к е  т ү с і р е й і к ш і 

Дәмеліні суреттей келіп автор: 

«Бұл баяғы өзімізге таныс 

Дәмелі ғой» демейтін бе еді? 

Демек, Саттар ұғымында -

«Өмір махаббаты» романның 

алдыңғы бөлімінен орын алған 

деген сөз. 

О л а й  б о л с а ,  б ұ л  т а р а у 

романға неліктен енбей қалған? 

Шынымен автордың еркі солай 

болды ма екен? Жоқ. Аталмыш 

бөліктің  р о м а н н а н  а л ы н ы п 

қ а л у ы - 

қ о л ж а з б а н ы 

1 9 3 7 - 1 9 3 9 жылдары басуға 

ә з і р л е г е н  б а с п а г е р л е р 

ұ йғарымына н шыға р  д е с е к , 

шындыққа тақалатын тәріздіміз 

Мұның бірнеше себебі болуы 

мүмкін. Біріншіден, Саттар қол-

ж а з б а с ы н ы ң  т ү п - т ү г е л 

ж и н а қ т а л м а у ы  ғ а ж а п емес 

Әйгілі«үлкен террор» ылаңынан 

Саттардың өзі тағдырдың жазу-

ымен о дүниеге көшіп  құтылса 

да, айналасындағылары, арала-

сатын  қаламдастары тұтылып, 

қуғын-сүргінге ұшырап жатқан 

шақ қой, жаппай үрей- «халық 

жауы» жаманатының әйтеуір 

бір жолмен жұғып кету  қаупі, 

«халық жаулары»  қолдарынан 

табылуы ықтимал Саттарға тән 

қолжазбалар, сөз жоқ, оның 

к ө п т е г е н  ш ы ғ а р м а л а р ы н ы ң 

жоғалып кетуіне, соның ішінде 

« М е н і ң 

қ ұ р д а с т а р ы м н ы ң » 

жұқарып қалуына әкеліп соқты.. 

Екіншіден, бастыруға жинап 

алынған  қолжазба идеология-

лық сұрыптаулар мен тазарту-

лардан өтті ғой деп ойлаймыз. 

Тұпнұсқа, автордың  қолымен 

ж а з ғ а н д а р ы бізге 

ж е т п е г е н д і к т е н ,  қ ы с қ а р т у , 

өзгерту көлемін діттеп айту 

мүмкін емес. Дегенмен, роман-

іске асыру, өткір де зәру 

тақырыпқа өзі де тікелей -жа-

зып атсалысу арқылы өмірдің, 

шаруашылықтың,  м ә д е н и е т , 

әдебиет пен өнердің тәрбие 

ісімен үйлесе өркендеуіне үлес 

қосуды мұрат етті. Алайда, оның 

шығармашылық ізденістерге 

толы қауырт қызметі 1934 

жылгы 8 маусымда күрт үзілді 

-  ө л к е л і к  к о м с о м о л 

к о м и т е т і н і ң  б ю р о с ы 

«жікшілдікке апаратын мақалаға 

орын беріп  қана  қоймай, өзі де 

жазғаны үшін» «Лениншіл 

жас» газеті редакторының орын-

басары Саттар Ерубаевты сөгіс 

жариялай,  қызметінен, орны-

нан алды. 

Бірақ бізбен бірге оның 

өлмес мұрасы бар. Құмарта оқып 

сусынданасың, ләззат аласың. 

Бір ғажабы — Саттар шығар-

машылығынан рухани нәр ғана 

емес, Саттардың өзі жайында 

да көп  м а ғ л ұ м а т табасың.. 

Жарық жұлдыздай жарқырай 

ағып  ө т к е н 

қ а с - қ а ғ ы м 

тіршілігінде ол өзін халқының 

адал перзенті ретінде көрсетті. 

А р т ы н а  ш а ғ ы н да  б о л с а 

салмақты,  құнды әдеби мұра 

қ а л д ы р д ы . Е л  м ү д д е с і н е 

берілген сан  ұрпақтың  қанын 

қыздырып,жүрегін толқытатын 

туындылары тұрғанда ол бүгін 

д е біздің  а р а м ы з д а .  О н ы ң 

ғұмыры халқымыздың әрбір жас 

буыны  қатарында жалғасады. 

Халқымыздың осынау аяулы 

ұлы алдында әлі де өтелмеген 

борышымыз барын діттеу ләзім. 

Ж а л ы н д ы  ж а з у ш ы әруағын 

ардақтау, есімін мәңгі есте  қал-

дыру орайында астанада көше 

атын, кітапхана, оқу орны, 

мәдениет ошағы атын беру 

секілді бірер игі шара  қолға 

а л ы н с а ,  т е р і с  б о л м а с еді 

Шығармаларын толық жинас-

тырып, ғылыми  а қ п а р а т п е н 

жабдықталған академиялық ба-

сылымын жүзеге асыру да 

қажет-ақ. Осыларды айта келе, 

елін Отанын, халқын шексіз 

сүйген тамаша  қаламгерге де-

ген ыстық сүйіспеншілігімізді 

осынау мерейлі әдеби датаны 

-  с е к с е н  ж ы л д ы ғ ы н 

жұртшылық болып атау кезінде 

тағы бір мәрте шын жүректен 

жария етеміз. 



Бейбіт Орынбекұлы 

ҚОЙШЫБАЙҰРПАҒЫ 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал