Қазіргі қазақ тілі сөзжасамы пәнінен



жүктеу 200.42 Kb.

Дата20.05.2017
өлшемі200.42 Kb.

 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 

 

ИННОВАЦИЯЛЫҚ ЕУРАЗИЯ УНИВЕРСИТЕТІ 

 

 

ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ 

МАМАНДЫҒЫ БОЙЫНША ҒЫЛЫМИ-ОҚУ КЕШЕНІ 

 

 



 

 

 

 

 



 

 

  

 

 

 



 

 

 



 

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІ СӨЗЖАСАМЫ ПӘНІНЕН 

 

ЖҰМЫС ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Павлодар  2012 

 

 



 

 


 

 

БЕКІТІЛДІ 



ББжҚА директоры 

Пед. ғ. д., профессор 

 _____________Қайырбекова Б.Д. 

«___» _____________2012 жыл 

  

Құрастырған:  



 

 

филол. ғыл. канд. Жетпісбай Ә.Қ. 



 

 

 



«ҚАЗАҚ ФИЛОЛОГИЯСЫ» КАФЕДРАСЫ 

 

«Қазіргі қазақ тілінің сөзжасамы» пәні бойынша  



5В011700 -  «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында жалпы білім беру және  

орта кәсибі білім негізінде күндізгі оқу бөлімінде оқитын студенттерге арналған  

 

ЖҰМЫС ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ 



 

 

Курс    



      2 

Семестр                4      

Дәріс                    15 

Тәжірибе   

      15 

ОСӨЖ                 15 

СӨЖ                    45 

Бақылау түрі:      емтихан               

 

 

 



Жұмыс бағдарламасы  5В011700 -  «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығының 2006 

жылғы  Мемлекеттік  жалпыға  міндетті  білім беру  стандарты  және  «Қазіргі  қазақ  тілінің 

сөзжасамы»  пәні  бойынша  Абай  атындағы  ҚазҰПУ-дің  типтік  бағдарламасы    (Алматы, 

2006) негізінде жасалған. 

 

ББжҚА  ғылыми-әдістемелік кеңесінде мақұлданған және баспаға ұсынылған. 



Хаттама № ___     «___»  _____________2012 жыл 

 

ҒӘК төрағасы ________________________   



 

 

Қазақ филологиясы  кафедрасының мәжілісінде бекітілді 



Хаттама №      «   »                               2012 жыл 

 

Кафедра меңгерушісі___________________  Резуанова Ғ.Қ. 



 

 

 

КЕЛІСІЛДІ 

АӘБ бастығы_________________________  Ушакова Н.М. 

 

 

 



 

 

 

ТҮСІНІК ХАТ 

«Қазіргі  қазақ  тілі»  курсы  –  жоғары  оқу  орындарының  қазақ  тілі  мен 

әдебиеті мамандықтарына  оқылатын  ғылыми-теориялық  пән.    Қазіргі  қазақ 

тілінің  морфологиясы  мен  сөзжасамы  тіл  білімінің  дербес  салалары  болып 

табылады.  Сөзжасам    1991  жылдан  жоғары  оқу  орындарында  жеке  пән 

ретінде оқытылып келеді. Сөзжасам жеке сала болып танылмаған кезде, ол 

морфология саласына жатқызылып, морфология  курсымен  бірге оқытылып 

келді.  Аталмыш курстың сабақ жоспарында екі саланың бірлікте берілуіне 

орай екі саланы бірге қарастырамыз.  

Сөзжасам тілдің сөзжасам жүйесін, сөзжасамдық бірліктерді, сөзжасам 

заңдылықтарын, сөзжасамның амал-тәсілдерін, сөздердің жасалу жолдарын, 

сөзжасам  арқылы  жасалған  туынды  сөздерді,  олардың  түрлерін, 

сөзжасамдық  үлгілерді,  сөзжасамдық  мағынаны,  әр  сөз  табының 

сөзжасамын  т.б.  сөзжасамға  қатысты  мәселелерді  зерттейді.  Сөзжасам 

арқылы  тіліміздің  сөздік  құрамы  үнемі  толықтырылып  отырылады.  Тілдің 

сөзжасам  жүйесі  ұзақ  дамуды  бастан  кешірген.  Тілдегі  жаңа  сөз  кездейсоқ 

жасала  салмай  тілдегі  қалыптасқан  сөзжасамдық  заңдылықтар  негізінде 

туындайды.  

Сөзжасамды  оқытудағы  мақсат  студенттерге  негізгі  теориялық 

мағлұматтар беру. Негізінен сөзжасамға қатысты соны ғылыми әдебиеттерге 

сүйене  отырып,  студенттердің  білімін  тексеру  мақсатында,  я  меңгергенін 

білу  үшін  түрлі    өздік  жұмыс,  тест  жүйесі,  кейбір  даулы,  қиын  тілдік 

құбылыстар жайында пікірталас тақырыптары алынып жүргізіледі.   

Сөзжасамды оқытудың міндеттері: 

-сөзжасамдық негізгі ырымдармен таныстыру

- сөзжасам мәселелерінен толық мағлұмат беру; 

- қазіргі заман тіл ғылымының дамуына сай жаңа технология бойынша 

модульдік жүйемен туынды сөздердің жасалуын таныстыру, жаттықтыру; 

- туынды сөздердің ішкі мағыналық құрылымын анықтау; 

- түбір сөздің шығу төркінін айқындау; 

- туынды түбірлердің мағыналық байланысын ашу; 

- сөз таптарының сөзжасамдық ерекшеліктерін таныту

-  сөзжасамдық  талдау,  морфемдік  талдау,  этимологиялық  талдауға 

үйретіп, жаттықтыру, дағдыландыру. 

Курс саясаты: 

-

 



Дәріске, тәжірибелік сабаққа, ОСӨЖ-ге қатысу; 

-

 



Сабаққа кешікпеу, сабақтан қалмау; 

-

 



Тапсырмаларды уақытында орындау; 

-

 



Оқу үрдісіне белсенді қатысу; 

-

 



Берілген тапсырмаға жауапкершілікпен қарау. 

Курстың  құрылысы  дәріс,  тәжірибелік,  ОСӨЖ  және  СӨЖ   

жұмыстарынан   тұрады. 

 

 

 



 

 

 



 

 

БАҒДАРЛАМА МАЗМҰНЫ 

№ 

Тақырып аты 



Сабақтың мазмұны 

Сабақ түрі 

Сағат 

саны 


Модуль 

№ 1 


1. 

Сөзжасам 

тіл 

білімінің  жеке  бір 



саласы  

Қазақ  тілінің  сөзжасам  жүйесі.  Сөзжасам  мәселесі 

морфология  немесе  лексикология  саласында  айтылып  келді. 

Орыс  тіл  білімінде  сөзжасам  70-80  жылдары  шыққан 

академиялық  грамматикада  қарастырылды.  Сол  кезде-ақ 

сөзжасам  жеке  сала  ретінде  танылды.  Тюркологияда  да 

сөзжасам  морфология  шеңберінде  қарастырылып  келді. 

Кейіннен  барып  жеке  зерттеулер  шыға  бастады.  Сөзжасам  – 

тарихи  тілдік  құбылыс.  Сөзжасамның  тілдің  басқа 

салаларымен байланысы. 

Дәріс 

Тәжірибелік 



ОСӨЖ  

СӨЖ 


 





 

 

 



 

Сөзжасамның  негізгі 

теориялық ұғымдары 

Сөзжасамдық мағына 

Туынды мағынаның негізділігі 

Туынды мағынаның түрлендірілген түрі 

Көшірілген туынды мағына 

Туынды мағынаның теңбе-теңдік түрі 

 Сөзжасамдық ұя 

Сөзжасамдық ұя (өнімді және өнімсіз ұялар). 

Сөзжасамдық тізбек(бұл сөзжасамдық ұяның бір бір мүшесі, 

анықтамасы, өзіндік белгілері т.б.). 

Сөзжасамдық  саты (сөзжасамдық  ұяның  негізгі  мүшелерінің 

бірі екендігі, сатысыз ұя болмайтыны). 

Сөзжасамдық  парадигма  (сөзжасамдық  тарамның  бір  негіз 

сөзден жасалған бірнеше туынды сөз екені). 

Сөзжасамдық  жұп  (негіз  бен  одан  жасалған  туынды  сөз 

сөзжасамдық жұп құрайтыныт.б.). 

 

Дәріс 


Тәжірибелік 

ОСӨЖ  


СӨЖ 

 





 

 



Сөзжасамның 

лексика- 

семантикалық тәсілі 

Лексикалық  тәсілге  басқа  тілден  енген  сөздерді  тікелей  сол 

күйінде  алуды  жатқызады.  Бұл  процестің    басты  қасиеті  

жаңа  туындының(кірме  сөздер  де  жаңа  туынды  болып 

саналады,өйткені  оларда  сөзжасам  қатарын  арттырып,тілдің 

сөздік  құрамын  жаңа  сөздермен  байытады.)тіл  айналымына 

түсумен 

байланысты 

болғандықтан 

және 


сөзжасам 

тәсілдерінің  басқа  түрлері  қатыспай,  тек  басқа  тілден  сол 

күйінде  сөз  алу  болғандықтан,  сөзжасамның  лексикалық 

тәсілі  болып  табылады.  Семантикалық  тәсілге  сөз 

мағынасының өзгеруі арқылы жасалған сөздер жатады. 

Дәріс 


Тәжірибелік 

ОСӨЖ  


СӨЖ 

 





 

Сөзжасамның 



синтетикалық тәсілі. 

Сөзжасамның  синтетикалық  тәсілін-морфологиялық  тәсіл 

деп  те  атайды.  Синтетикалық  (морфологиялық)  тәсіл    арғы-

тегі  қосу,  жапсыру,  біріктіру  деген  мәндегі  синтез  сөзінен 

жасалған.  Сөзжасам  қосымшаларының    түбірге  жалғануы  

арқылы  жаңа  мағыналы  сөз,  лексикалық  единица  жасалып 

тілдің сөздік құрамы артады.

 

Дәріс  



Тәжірибелік 

СӨЖ 


ОСӨЖ 





Сөзжасамның 

аналитикалық тәсілі. 

Сөзжасамның  аналитикалық  (немесе  синтаксистік)  тәсіліне 

сөздерді  (әр  тұлғадағы  түбірлерді)  біріктіру,  қосарлау, 

тіркестіру  арқылы  жаңа  сөз  жасау  процесін  жатқызамыз.     

«Қазіргі  қазақ  тілінің  сөзжасам  жүйесі»  еңбегінде 

аналитикалық 

тәсілдің 

мынадай 

ішкі 


түрлері 

көрсетіледі:1.сөзқосым 2.қосарлау 3.тіркестіру 4.қысқарту.  

 

Дәріс 


Тәжірибелік 

ОСӨЖ  


СӨЖ 

 





Сөзжасам 

мәселесі 

мен  сөз  құрамының 

байланысы. 

Сөз 


құрамының  түрлері: 

негізгі  және  туынды 

түбір. 

Сөзжасам тәсілдері арқылы туған жаңа сөздер, туынды түбір, 



біріккен  сөз,  қос  сөз,  тіркескен  сөздер  құрамы  жағынан 

морфологиямен  байланысты.  Тілдік  процесс  жағынан  

сөзжасам  тәсілдері  –  қосымша  арқылы,  біріктіру  арқылы, 

тіркестіру  арқылы,  қосарлау  тәсілдері  сөзжасам  саласына 

қатысты  болса,  ал  осылардың  негізінде  туған  нәтижелер 

туынды  түбір,  біріккен  сөз,  тіркескен  сөз,  қос  сөздер  

морфологияның  нысаны  болып  табылады.  Сөзжасам  мен 

морфологияның  байланысы  сөз  құрамы  жағынан  да 

диалектикалық  байланысты  болады.  Түбір  және  негіз, 

туынды түбір, олардың анықтамалары. 

Дәріс 

Тәжірибелік 



ОСӨЖ  

СӨЖ 


 





Күрделі  сөздер  және 

оның түрлері 

Күрделі сөз дегеніміз - кемінде екі не адам көп дара сөзден 

құралып, ритм, ырғақ жағынан бірұдай лексика-

семантикалық жағынан бірбүтін  тұлға болып қалыптасқан 

сөздер. Күрделі сөздердің түрлері: біріккен сөздер, кіріккен 

сөздер, қос сөздер, тіркес сөздер, қысқарған сөздер. 

Дәріс 


Тәжірибелік 

СӨЖ 


ОСӨЖ 





Модуль 2 

Зат 


мағыналы 

сөздерге 

қатысты 

түбірлердің  сипаты. 

Зат 

мағыналы 



сөздерді  туыдарытн 

жұрнақтардың 

құрамы. 

синтетикалық 

тәсілмен 

жасалған 

туынды 

зат 


мағыналы сөздер. 

Қазіргі қазақ тіліндегі зат мағыналы сөздердің туындылыққа 

қатысы.  Зат  мағыналы  сөздерді  жасайтын  түбірлердің 

құрамы  мен  құрылысы.  Туынды  зат  мағыналы  сөздер 

жасайтын  жұрнақтардың  құрамдық  ерекшеліктері:  жалаң 

және құранды жұрнақтар. 

Дәріс 

Тәжірибелік 



ОСӨЖ  

СӨЖ 


 



3

 



Аналитикалық 

тәсілмен 

және 


лексикосемантикалы

қ  тәсілмен  жасалған 

туынды 

зат 


мағыналы сөздер. 

Бірігу, кірігу, тіркесу, қосарлау арқылы жасалған туынды зат 

мағыналы  сөздер.  Кірме  сөздер,  арабпарсы,  монғол,  орыс 

тілдерінен  енген  зат  мағыналы  сөздер.  Заттану  процесі 

арқылы  жалаған  туынды  зат  мағыналы  сөздер.  Жалаң 

субстантивтер және күрделі субстантивтер. 

Дәріс 

Тәжірибелік 



ОСӨЖ  

СӨЖ 


 



3

 



10 

Сын мағыналы 

сөздерге қатысты 

түбірлер мен 

жұрнақтардың 

сипаты. 


Синтетикалық 

тәсілмен жасалған 

сын мағыналы 

сөздер.  

Сын  мағыналы  сөздерге  қатысты  түбірлердің  құрамы  мен 

құрылымы  жағынан  әртүрлілігі.  Сын  мағыналы  сөздер 

жасайтын  жалаң  және  құранды  жұрнақтар,  өнімдді  және 

өнімсіз жұрнақтар, кірме жұрнақтар. 

Дәріс 

Тәжірибелік 



СӨЖ 

ОСӨЖ


 

 

 





3

 

11 



Сын мағыналы 

сөздердің 

аналитикалық және 

лексика-


семантикалық 

тәсілдермен жасалуы 

Сын  мағыналы  сөздердің  жасалуына  қатысатын  бірігу, 

тіркестіру, қосарлау тәсілдері. Лексика-семантикалық тәсілде 

адъективтену  процесінің  мәні.  Уақытша  және  түпкілікті 

адъективтену, жалаң және  күрделі адъективтер, есім негізді 

және есімдік негізді адъективтермен жасалуы. Сын мағыналы 

сөздерді  жасайтын  жұрнақтар  табиғаты.  Аналитикалық 

тәсілмен жасалған сын мағыналы сөздер. 

Дәріс 


Тәжірибелік 

ОСӨЖ  


СӨЖ 

 



3



 

12 


Сан 

мағыналы 

сөздердің сөзжасамы 

 

Сан  мағыналы  сөздердің  сөзжасамдық  ерекшелігі.  Сан 



мағыналы  сөздердің  синтетикалық  тәсілмен  жасалуы. 

Аналитикалық тәсілмен жасалған сан мағыналы сөздер. 

 

Дәріс 


Тәжірибелік 

ОСӨЖ  


СӨЖ

 



3



 

13 


Есімдіктің 

сөзжасамы 

 

Есімдік сөз табының сөзжасамдық сипаты. Лексика 



семантикалық тәсілмен жасалған есімдіктер. Есімдіктің 

синтетикалық жолмен жасалуы. Аналитикалық тәсілмен 

жасалған есімдіктер. 

Дәріс 


Тәжірибелік 

ОСӨЖ  


СӨЖ

 



3



 

14 

Үстеудің сөзжасамы  Лексика-семантикалық тәсілмен жасалған үстеулер. Үстеу 

жасайтын жұнақтар табиғаты. Үстеулердің аналитикалық 

тәсілмен жасалуы. 

Дәріс 

Тәжірибелік 



ОСӨЖ  

СӨЖ


 



3

 



15 

Қимыл 


мағыналы 

сөздердің сөзжасамы 

Лексика-семантикалық  тәсілмен  жасалған  қимыл  мағыналы 

сөздер.  Қимыл  мағыналы  сөздер  жасайтын  жұнақтар 

табиғаты. Қимыл мағыналы сөздердің аналитикалық тәсілмен 

жасалуы. 

Дәріс 

Тәжірибелік 



ОСӨЖ  

СӨЖ 


 



                     



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

                                          Дәріс-15 сағ. 

Тәжірибелік –15 сағ. 

                        ОСӨЖ – 15 сағ. 

                             

 

 



 

 

 



 

 

 



 

                                                        СӨЖ– 45 сағ. 

Барлығы: 90  сағ. 

 

 



«ҚАЗІРГІ  ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ СӨЗЖАСАМЫ» ПӘНІНЕН КҮНТІЗБЕЛІК-ТАҚЫРЫПТЫҚ ЖОСПАР 

 

МОДУЛЬ 1 



Мақсат  мен  міндеті:  Қазіргі  қазақ  тілі  бойынша  алынатын  білімді  тереңдете  отырып,  қазақ  тілінің  сөзжасамы 

саласының  зерттеу  нысаны,  тіл  білімі  салаларымен  байланысы,  сөзжасамның  негізгі  теориялық  ұғымдары, 

сөзжасамдық  негізгі  тәсілдері,  сөзжасам  мәселесі  мен  сөз  құрамының  байланысы,  сөз  құрамының  түрлері:  негізгі 

және туынды түбір мәселелерін  теориялық, тәжірибешілік тұрғыда меңгерту. 



Студенттер білуге тиіс:  сөзжасам мәселелерінен толық мағлұмат білу,  қазіргі заман тіл ғылымының дамуына 

сай  жаңа  технология  бойынша  модульдік  жүйемен  туынды  сөздердің  жасалуымен  таныс  болу,    сөзжасамдық 

талдауды білулері қажет. 

 

 



Сабақ 

номері, 


түрі және, 

сағат саны 

Модульдің негізгі 

тақырыптары  

Оқу әрекетінің мазмұны және негізгі түрлері, 

тапсырмалар 

Тапсырмалар, өздік 

жұмыстар 

Бақылау түрі 





Модуль № 

Тақырып 



 № 1 

Дәріс: 


 1 сағат 

тәжірибе:  

1 сағат 

Сөзжасам 

тіл 

білімінің  жеке  бір 



саласы  

Қазақ  тілінің  сөзжасам  жүйесі.  Сөзжасам 

мәселесі  морфология  немесе  лексикология 

саласында айтылып келді. Орыс тіл білімінде 

сөзжасам 

70-80 


жылдары 

шыққан 


академиялық  грамматикада  қарастырылды. 

Сол  кезде-ақ  сөзжасам  жеке  сала  ретінде 

танылды. 

Тюркологияда 

да 

сөзжасам 



морфология 

шеңберінде 

қарастырылып 

келді. Кейіннен барып жеке зерттеулер шыға 

бастады. Сөзжасам – тарихи тілдік құбылыс. 

Сөзжасамның  тілдің  басқа  салаларымен 

байланысы. 

1.Пәннің 

теориялық, 

практикалық  мәні,  мақсаты 

мен міндеті. 

2.Сөзжасамның 

зерттеу 

нысаны. 


3.Сөзжасамның 

тіл  білімі 

салаларындағы 

өзіндік 


орыны. 

Конспект, 

сұрақ-жауап 

Тақырып  

№ 2  

Дәріс: 


 1 сағат 

тәжірибе:  

1 сағат  

Сөзжасамның 

негізгі  теориялық 

ұғымдары 

Сөзжасамдық мағына 

Туынды мағынаның негізділігі 

Туынды мағынаның түрлендірілген түрі 

Көшірілген туынды мағына 

Туынды мағынаның теңбе-теңдік түрі 

 Сөзжасамдық ұя 

Сөзжасамдық ұя (өнімді және өнімсіз ұялар). 

Сөзжасамдық тізбек(бұл сөзжасамдық ұяның 

бір бір мүшесі, анықтамасы, өзіндік белгілері 

т.б.). 


Сөзжасамдық  саты  (сөзжасамдық  ұяның 

негізгі мүшелерінің бірі екендігі, сатысыз ұя 

болмайтыны). 

Сөзжасамдық 

парадигма 

(сөзжасамдық 

тарамның бір негіз сөзден жасалған бірнеше 

туынды сөз екені). 

Сөзжасамдық  жұп  (негіз  бен  одан  жасалған 

туынды 


сөз 

сөзжасамдық 

жұп 

құрайтыныт.б.). 



1.Сөзжасамдық 

мағына, 


түрлері. 

2.Сөзжасамдық  ұя,  тізбек, 

саты, парадигма, жұп,  берілу 

жолдары. 

Конспект 

 

 



Сұрақ-жауап 

 

Картотека 



Тақырып 

3 Дәріс: 

Сөзжасамның 

лексика- 

Лексикалық  тәсілге  басқа  тілден  енген 

сөздерді  тікелей  сол  күйінде  алуды 

1.  Лексикалық  тәсіл,  жасалу 

жолы.  


Сұрақ-жауап 

 


 1 сағат 

тәжірибе: 

1 сағат 

семантикалық 

тәсілі 

жатқызады.  Бұл  процестің    басты  қасиеті  



жаңа  туындының  (кірме  сөздер  де  жаңа 

туынды  болып  саналады,  өйткені  оларда 

сөзжасам  қатарын  арттырып,  тілдің  сөздік 

құрамын  жаңа  сөздермен  байытады)  тіл 

айналымына 

түсумен 


байланысты 

болғандықтан  және  сөзжасам  тәсілдерінің 

басқа түрлері қатыспай, тек басқа тілден сол 

күйінде сөз алу болғандықтан, сөзжасамның 

лексикалық 

тәсілі 


болып 

табылады. 

Семантикалық  тәсілге  сөз  мағынасының 

өзгеруі арқылы жасалған сөздер жатады. 

2. 

Конверсия 



құбылысы, 

түрлері, жасалу жолдары. 

Картотека 

 

Конспект 



Тақырып 

№4 


Дәріс: 

 1 сағат 

тәжірибе:  

1 сағат 


Сөзжасамның 

синтетикалық 

тәсілі. 

Сөзжасамның 

синтетикалық 

тәсілін-


морфологиялық  тәсіл  деп  те  атайды. 

Синтетикалық (морфологиялық) тәсіл  арғы-

тегі  қосу,  жапсыру,  біріктіру  деген  мәндегі 

синтез 


сөзінен 

жасалған. 

Сөзжасам 

қосымшаларының 

 

түбірге 


жалғануы  

арқылы  жаңа  мағыналы  сөз,  лексикалық 

единица  жасалып  тілдің  сөздік  құрамы 

артады.


 

1. Сөз тудыратын өнімді және 

өнімсіз жұрнақтары.  

2. Омонимдес жұрнақтар. 

 

 

Картотека, 



 

Сұрақ-жауап, 

 

 

Конспект 



Тақырып  

№ 5 


Дәріс: 

 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

Сөзжасамның 

аналитикалық 

тәсілі. 

Сөзжасамның 

аналитикалық 

(немесе 


синтаксистік)  тәсіліне  сөздерді(әр  тұлғадағы 

түбірлерді)  біріктіру,  қосарлау,  тіркестіру 

арқылы 

жаңа 


сөз 

жасау 


процесін 

жатқызамыз.          «Қазіргі  қазақ  тілінің 

сөзжасам  жүйесі»  еңбегінде  аналитикалық 

тәсілдің  мынадай  ішкі  түрлері  көрсетіледі: 

1.сөзқосым 

2.қосарлау 

3.тіркестіру 

4.қысқарту.  

 

1.  Аналитикалық  тәсіл  амалдары: 



бірігу,  тіркесу,  қысқару,  қосарлау, 

тіркестіру.  

2. Әрбір түріне мысалдар теру. 

 

Сұрақ-жауап 



 

Картотека 

 

Конспект 



Тақырып  

№ 6 


Дәріс: 

 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

Сөзжасам 

мәселесі  мен  сөз 

құрамының 

байланысы. 

Сөз 

құрамының 



түрлері: 

негізгі 


және 

туынды 


түбір. 

Сөзжасам  тәсілдері  арқылы  туған  жаңа 

сөздер,  туынды  түбір,  біріккен  сөз,  қос  сөз, 

тіркескен 

сөздер 

құрамы 


жағынан 

морфологиямен  байланысты.  Тілдік  процесс 

жағынан    сөзжасам  тәсілдері  –  қосымша 

арқылы, 


біріктіру 

арқылы, 


тіркестіру 

арқылы, 


қосарлау 

тәсілдері 

сөзжасам 

саласына  қатысты  болса,  ал  осылардың 

негізінде  туған  нәтижелер  туынды  түбір, 

біріккен  сөз,  тіркескен  сөз,  қос  сөздер  

морфологияның  нысаны  болып  табылады. 

Сөзжасам  мен  морфологияның  байланысы 

сөз  құрамы  жағынан  да  диалектикалық 

байланысты  болады.  Түбір  және  негіз, 

туынды түбір, олардың анықтамалары. 

1.  Сөз  құрамының  түрлері: 

негізгі және туынды түбір. 

2. 


Негізгі 

ұғымдардың 

аражігі,  ұқсастықтары  мен 

ерекшеліктері. 

Сұрақ-жауап 

 

Картотека 



 

Конспект 

Тақырып  

№ 7 


Дәріс: 

 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

Күрделі 

сөздер 


және оның түрлері 

Күрделі сөз дегеніміз - кемінде екі не адам 

көп дара сөзден құралып, ритм, ырғақ 

жағынан бірұдай лексика-семантикалық 

жағынан бірбүтін  тұлға болып қалыптасқан 

сөздер. Күрделі сөздердің түрлері: біріккен 

сөздер, кіріккен сөздер, қос сөздер, тіркес 

сөздер, қысқарған сөздер. 

1.  Күрделі  сөздер  және  оның 

түрлері: 

біріккен 

және 


кіріккен  сөздер,  қос  сөздер, 

тіркес 


сөздер, 

қысқарған 

сөздер. 

2.  Әрбір  түріне  мысалдар 

теру. 

Сұрақ-жауап 



 

Картотека 

 

Конспект 



 

 

МОДУЛЬ 2 



Мақсат  мен  міндеті:    Қазақ  тіліндегі  зат  мағыналы,  сын  мағыналы,  сан  мағыналы,  орынбасар  сөздердің  және 

қимыл мағыналы сөздердің, үстеулердің жасалуындағы мәселелер, олардың негізгі жасалу тәсілдерін меңгерту. 



Студенттер білуге тиіс: Қазақ тіліндегі сөз таптарына сөзжасамдық талдау жасай білуілері қажет. 

 

Модуль № 2 



Тақырып №8 

 Дәріс: 


 1 сағат 

Зат 


мағыналы 

сөздерге 

қатысты 

түбірлердің  сипаты. 

Зат 

мағыналы 



Қазіргі 

қазақ 


тіліндегі 

зат 


мағыналы  сөздердің 

туындылыққа 

1.Зат  мағыналы  сөздерге  қатысты 

түбірлердің сипаты. 

2.Зат  мағыналы  сөздерді  туыдарытн 

жұрнақтардың құрамы.  

Конспект, 

сұрақ-жауап 



тәжірибе: 

 1 сағат 

сөздерді  туыдарытн 

жұрнақтардың 

құрамы. 

Cинтетикалық 

тәсілмен 

жасалған 

туынды зат мағыналы 

сөздер. 


қатысы. 

Зат 


мағыналы  сөздерді 

жасайтын 

түбірлердің  құрамы 

мен 


құрылысы. 

Туынды 


зат 

мағыналы 

сөздер 

жасайтын 



жұрнақтардың 

құрамдық 

ерекшеліктері: 

жалаң және құранды 

жұрнақтар. 

3.Cинтетикалық  тәсілмен  жасалған 

туынды зат мағыналы сөздер. 

Тақырып № 9 

Дәріс: 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

 

Аналитикалық 



тәсілмен 

және 


лексикa-

семантикалық 

тәсілмен 

жасалған 

туынды зат мағыналы 

сөздер. 


Бірігу, 

кірігу, 


тіркесу, 

қосарлау 

арқылы 

жасалған 



туынды 

зат 


мағыналы 

сөздер. 


Кірме 

сөздер, 


арабпарсы,  монғол, 

орыс 


тілдерінен 

енген  зат  мағыналы 

сөздер. 

Заттану 


процесі 

арқылы 


жалаған  туынды  зат 

мағыналы 

сөздер. 

Жалаң 


субстантивтер  және 

күрделі 


субстантивтер. 

1.  Аналитикалық  тәсілмен  жасалған 

туынды зат мағыналы сөздер. 

2.  Лексико-семантикалық  тәсілмен 

жасалған  туынды  зат  мағыналы 

сөздер. 


2. Әрбір түріне мысалдар теру. 

Конспект 

Картотека 

Тақырып № 10 

Дәріс: 1 сағат 

тәжірибе: 

Сын мағыналы 

сөздерге қатысты 

түбірлер мен 

Сын 


мағыналы 

сөздерге 

қатысты 

түбірлердің  құрамы 

1.  Сын  мағыналы  сөздерге  қатысты 

түбірлер мен жұрнақтардың сипаты.  

2.  Синтетикалық  тәсілмен  жасалған 

Конспект 

Картотека 


 1 сағат 

 

жұрнақтардың 



сипаты. 

Синтетикалық 

тәсілмен жасалған 

сын мағыналы 

сөздер.  

мен 


құрылымы 

жағынан  әртүрлілігі. 

Сын 

мағыналы 



сөздер 

жасайтын 

жалаң-құранды, 

өнімді-өнімсіз,  кірме 

жұрнақтар. 

сын мағыналы сөздер. 

Тақырып № 11 

Дәріс: 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

 

Сын мағыналы 



сөздердің 

аналитикалық және 

лексика-

семантикалық 

тәсілдермен жасалуы 

Сын 


мағыналы 

сөздердің жасалуына 

қатысатын 

бірігу, 


тіркестіру,  қосарлау 

тәсілдері.  Лексика-

семантикалық 

тәсілде адъективтену 

процесінің 

мәні. 


Уақытша 

және 


түпкілікті 

адъективтену,  жалаң 

және    күрделі,  есім 

негізді  және  есімдік 

негізді  адъективтер. 

Сын 


мағыналы 

сөздерді  жасайтын 

жұрнақтар  табиғаты. 

Аналитикалық 

тәсілмен 

жасалған 

сын 

мағыналы 



сөздер. 

1. 


Сын 

мағыналы 

сөздердің 

аналитикалық  тәсілмен жасалуы. 

2.  Сын  мағыналы  сөздердің  лексика-

семантикалық тәсілмен жасалуы. 

Конспект 

Картотека 

Тақырып № 12 

Дәріс: 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

 

Сан 


мағыналы 

сөздердің сөзжасамы 

 

Сан 


мағыналы 

сөздердің 

сөзжасамдық 

ерекшелігі. 

Сан 

мағыналы  сөздердің 



1. 

Сан 


мағыналы 

сөздердің 

сөзжасамындағы ерекшеліктер. 

2. Синтетикалық тәсілі. 

3. Аналитикалық тәсілі. 

Конспект 

Картотека 


синтетикалық 

тәсілмен 

жасалуы. 

Аналитикалық 

тәсілмен 

жасалған 

сан 

мағыналы 



сөздер. 

 

Тақырып № 13 



Дәріс: 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

 

Есімдіктің сөзжасамы 

 

Есімдік сөз табының 



сөзжасамдық 

сипаты. Лексика-

семантикалық 

тәсілмен жасалған 

есімдіктер. 

Есімдіктің 

синтетикалық 

жолмен жасалуы. 

Аналитикалық 

тәсілмен жасалған 

есімдіктер. 

1.

 



Есімдіктер тарихы. 

2.

 



Негізгі тәсілдері. 

Конспект 

Картотека 

Тақырып № 14 

Дәріс: 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

Үстеудің сөзжасамы 

Лексика-

семантикалық 

тәсілмен жасалған 

үстеулер. Үстеу 

жасайтын жұнақтар 

табиғаты. 

Үстеулердің 

аналитикалық 

тәсілмен жасалуы. 

1. 


Лексика-семантикалық 

тәсіл 


арқылы жасалған туынды үстеулер. 

2.  Синтетикалық 

тәсіл  арқылы 

жасалған туынды үстеулер. 

3.  Аналитикалық  тәсіл  арқылы 

жасалған туынды үстеулер. 

Конспект 

Картотека 

Тақырып № 15 

Дәріс: 1 сағат 

тәжірибе: 

 1 сағат 

Қимыл 

мағыналы 



сөздердің сөзжасамы 

Лексика-


семантикалық 

тәсілмен 

жасалған 

қимыл 


мағыналы 

сөздер. 


Қимыл 

1. 


Етістіктің  синтетикалық  тәсіл 

арқылы  жасалуы:  туынды  түбір 

етістік,  есім  негізді,  етістік  негізді 

туынды түбір етістіктер. 

2.  Етістіктің  аналитикалық  тәсіл 

Дәріс 


материалдары 

Конспект 



мағыналы 

сөздер 


жасайтын  жұнақтар 

табиғаты. 

Қимыл 

мағыналы  сөздердің 



аналитикалық 

тәсілмен жасалуы. 

арқылы  жасалуы.  Күрделі  етістік, 

компоненттері, 

тірек 

компонент, 



ауыспалы компонент. 

 

 



 

 

 



ОСӨЖ-ДІҢ ТАПСЫРМАСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ОРЫНДАЛУ КЕСТЕСІ 

 

Тапсыр



ма реті 

Тапсырма мазмұны 

Бақылау түрі 

Тапсыру мерзімі 

Зат есімнің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы 



 конспект 

1 - апта 

Күрделі сын есімнің жасалу жолдары  



жазбаша 

тапсырма, 

картотека теру 

2 - апта 

Сан есім сөзжасамы 



Ауызша 

3 – апта 

Қолданысқа енген жаңа сөзқосымдар 



Ауызша 

4-апта 


Етістіктің сөзжасамындағы сөз таптарының рөлі 

Реферат 

5- апта 


Негіз  сөздегі  сындық  белгіге  көшу  қимылын  жасайтын  жұрнақтардың 

қызметі. 

Жазбаша 


6-апта 

Үстеудің сөзжасамдық жұрнақтарының мағыналары 



Ауызша  

7-апта 


Туынды сын есімдердің мағыналық ерекшеліктері 

 Жазбаша 

8-апта 


Күрделі сын есімдердің мағыналық құрылымы 

Ауызша 

9-апта 


10 

Сөзжасамдық тізбектердің ерекшеліктері 

Реферат 

10-апта 


11 

Тіркескен күрделі зат есімдер 

Жазбаша 

11-апта 


12 

Қазақ тіліндегі тұрақты тіркесті етістіктер 

талдау жасау 

12-апта 


13 

Есімдерден етістік жасайтын жұрнақтар 

конспект жазу 

13-апта 


14 

Тіркескен күрделі етістіктер 

талдау жасау 

14-апта 


15 

Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған үстеулер 

Жазбаша 

15-апта 


 

 

СӨЖ-дің тапсырмасы және олардың орындалу кестесі 

 



Өздік жұмыс тақырыптары 

Бақылау түрі 

1-апта 



Туынды сөздердің құрамына қарай жіктелуі 



Конспект 

тексеру   

2-апта 



Сөзжасамдық мағыналар 



Конспект 

тексеру   

3-апта 



Сөзжасамдық тип  пен үлгі  



Конспект 

тексеру   

4-апта 



Сөзжасамдық ұяның құрылымы 



 

Конспект 

тексеру   

5-апта 


 Зат атауының лексикасемантикалық тәсілмен жасалуы 

Конспект 

тексеру   

6-апта 



Сын есімнің сөзжасамдық жұрнақтары 



Конспект 

тексеру   

7-апта 



Сан есімнің сөзжасамдық тәсілдері 



Конспект 

тексеру   

8-апта 



Үстеудің сөзжасамдық жұрнақтары 



Конспект 

тексеру   

9-апта 

10 


Мекендік мәнді етістік жасайтын жұрнақтар  

Конспект 

тексеру   

10-апта 


11 

Тіркескен күрделі сын есімдер 

 

Конспект 



тексеру   

11-апта 


12 

Етістіктен зат атауын жасайтын жұрнақтар 

Конспект 

тексеру   

12-апта 

13 


Зат есімнің лексикалық мағынаны түрлендіретін жұрнақтары  

Конспект 

тексеру   

13-апта 


14 

Етістіктің сөзжасамдық жұрнақтары 

Конспект 

тексеру   

14-апта 

15 


Тұрақты тіркес етістіктер 

Конспект 

тексеру   

15-апта 


БАҚЫЛАУ ТҮРІ МЕН ФОРМАСЫ 

 

“”Қазіргі қазақ тілнің сөзжасамы” курсының бақылау түрлері мынадай: 



 

Дағдылы бақылау 

Аралық бақылау  

Қорытынды бақылау – емтихан билет сұрақтары бойынша жүргізіледі. 

 

ЕМТИХАН СҰРАҚТАРЫ  

  

1.

 



Сөзжасам тіл білімінің жеке бір саласы 

2.

 



Сөзжасамдық тәсілдер 

3.

 



Синтетикалық тәсіл 

4.

 



Аналитикалық тәсіл  

5.

 



Лексика-семантикалық тәсіл 

6.

 



Сөзжасам мәселесі мен сөз құрамының байланысы.  

7.

 



Сөз құрамының түрлері: негізгі және туынды түбір. 

8.

 



Сөзжасамдық мағына 

9.

 



Сөзжасамдық ұя 

10.


 

Сөзжасамдық тізбек 

11.

 

Сөзжасамдық саты 



12.

 

Сөзжасамдық парадигма 



13.

 

Сөзжасамдық жұп 



14.

 

Зат мағыналы сөздердің сөзжасамы 



15.

 

Зат мағыналы сөздер жасайтын жұрнақтар табиғаты 



16.

 

Лексика семантикалық тәсіл арқылы жасалған зат мағыналы сөздер 



17.

 

Аналитикалық тәсілмен жасалған зат мағыналы сөздер 



18.

 

Сын мағыналы сөздер сөзжасамы 



19.

 

Лексика семантикалық тәсілмен жасалған сын мағыналы сөздер 



20.

 

Сын мағыналы сөздер жасайтын жұрнақтар 



21.

 

Күрделі сын есімдер, олардың жасалу жолдары. 



22.

 

Сан мағыналы сөздердің сөзжасамы. 



23.

 

Аналитикалық тәсілмен жасалған сан мағыналы сөздер. 



24.

 

Үстеудің сөзжасамы 



25.

 

Қимыл мағыналы сөздердің сөзжасамы 



26.

 

Етістік жасаушы жұрнақтар 



27.

 

Күрделі етістіктер, олардың жасалу жолы 



 

 

 

 

 


ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 

Негізгі әдебиеттер: 

 

1.

 



Н.Оралбай. Қазақ тілінің сөзжасамы. Алматы, 

2.

 



Н.Оралбаева. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. Алматы, 

3.

 



Қасым Б. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер: уәждеме және аталым. Алматы, 

4.

 



Қасым  Б.  Күрделі  зат  атауларының  мағыналық  құрылымы  және 

сөзжасамдық үлгілері. Алматы,  

5.

 

Қасым Б. Сөзжасам: семантика, уәждеме. Алматы, 2003. 



6.

 

Қазақ грамматикасы. Елорда, 2002 



 

 

Қосымша әдебиеттер: 



 

1.

 



Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989. 

2.

 



Қалиев Ғ. Қазақ тілінің сөзжасам мәселелері. Алматы, 2002. 

3.

 



Қалыбаева  А.,  Оралбаева  Н.  Қазіргі  қазақ  тілінің  морфемалар  жүйесі. 

Алматы, 1986.  

4.

 

Ибатов А. Сөздің морфологиялық құрылымы. Алматы, 1982. 



5.

 

Ибатов А. Қазақ тілінің туынды сөздер сөздігі. 1988. 



6.

 

Салқынбай  А.  Т      Тарихи  сөзжасам.  (Семантикалық  сөзжасам).  Алматы, 



1999. 

7.

 



ҚұрмәнәлиевҚ.  Қазақ  тіліндегі  сөзжасамдық  ұя  мәселесінің  теориялық 

негіздері. АДД. Алматы, 2002. 

8.

 

Қоқышева  Н.  Қазіргі  қазақ  тіліндегі  сөзжасамдық  сатылар  АКД,  Алматы,  



2001. 

9.

 



Есімсейітов Б. Қазақ тіліндегі сөзжасамдық тізбектер. АКД, Алматы, 2002. 

10.


 

Оразахынова  Н.А.  және  басқалар.  Қазақ  тілі(сөзжасам,  морфология). 

Алматы, 2004ж. 

11.


 

Шақаман Ы. Қазақ тілі сөздерінің түрленім жүйесі мен қызметі.Павлодар, 

2008. 

12.


 

Қасым  Б.  Қазақ  тілінің  сөзжасамы:  практикалық  және  зертханалық 

жұмыстар. Алматы, 2007. 

 

 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал