Қ.ҚАзиевтің «менің шешем» ӘҢгімесін оқытудың пе дат огикалық психологиялық негізі



жүктеу 51.65 Kb.

Дата16.05.2017
өлшемі51.65 Kb.

Қ.ҚАЗИЕВТІҢ «МЕНІҢ ШЕШЕМ» ӘҢГІМЕСІН ОҚЫТУДЫҢ ПЕ ДАТ ОГИКАЛЫҚ-

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗІ

Сапарова В.Б., мүгалім,

Д.Нүрпейісова атындагы орта жалпы білім беретін мектеп, Батые Қазацстан облысы

Тэрбие  -   халықтың  ғасырлар  бойы  жинап,  іріктеп  алған  озық  тәжірибесі  мен  ізгі 

қасиетгерін  жас  ұрпактың  бойына  сіңіру,  баланың  қоршаған  ортадағы  қарым-қатынасын, 

дүниетанымын,  өмірге  деген  көзқарасын  және  соған  сай  мінез-құлқын  қалыптастыру.  ¥рпақ 

тәрбиесінің  тілден  басталатындығы,  ұлттық  сана-сезім  мен  дүниетанымдық  көзқарасты 

қамтамасыз  ететін тіл  екендігі халық тәрбиесінде,  ғылымда да дәлелденіп келеді.  Осыған  орай 

заманымыздың талабына сәйкес  қазақ тілін оқыту әдістемесін тың зерттеулермен толықтырып, 

оны  өмір  қажеттігіне  орай  жетілдіріп  жаңаша  әдіс-тәсілдермен  оқыту  күн  тәртібіне  қойылып 

отыр.

Оқу -  білім алудың,  дүниені танып-білудің негізгі көзі.  Оқу -  оқыту процесі үстінде  іске 



асырылады. Оқыту педагогикалық -  психология ілімінде екі түрлі мағынада қолданылады:

I. Оқушының білімге ұмтылып, оны талпынып оқуы;

II.  Мұгалімнің  басшылығымен оқу мазмұндарына баланың ұғыну процесін ұйымдастыра

білуі.


Еліміздің  егемендігін  алып,  алаш  арыстары  қайта  оралған  заманда,  үлттық  өркендеуге 

жол  ашылып  қогам  жақсаруы,  дүниетанымның жаңа эдіснама тұрғысынан  объективті  гылыми 

зертгелуге  мүмкіндік  ашылған  жағдайда  Шәкәрім  Құдайбердіүлынын,  Мағжан  Жүмабаевтың, 

жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың мүралары халық қазынасына айналып отыр.

Біздің  отандық  педагог,  әлеумет  жэне  саясатгану  ғалымдарымыздың  тарапынан  білім 

берудің  ұлттық  моделін  жасау  қажетгілігі туралы  мәселе  көптен  бері  айтылып  келеді.  Ал  XX 

ғасыр  басындағы  қаз  тұрған  қазақ  педагогикасы  мен  психологиясының  іргетасы  М.Жұмабаев 

пен Ж.Аймауытовтың еңбектері екені бәрімізге белгілі.

Міне,  соның  негізінде  М.Жұмабаев  пен  Ж.Аймауытовтың  педагогика  жэне  психология 

саласындагы  еңбектерінің  маңызы  мен  қүндылығын  тәжірибемен  ұштастыру,  олардың 

педагогикалық  идеяларын  сабақта  пайдалану  жолдарын  жасау  жэне  оны  педагог  кадрлардың 

кәсіби-тұлғалық  қүзыреттілігін  қалыптастыру  жұмысымен  тығыз  байланыста  қарастыру 

міндеті туып отыр.

Қазіргі  танда  олардың  идеяларына  негіздей  отырып,  пэнді  оқыту  ісін  ұйымдастыру  мен 

жаңашыл  идеяларды  оқытуда  пайдалану  арқылы  оқушьшардың  оқу-танымдық  әрекеттерін 

белсендіру ісіне де баса назар аударылады.

Бүгінгі  тандағы  білім  беру  парадигмасындағы  өзгерістер  оқыту  үрдісінің  басты 

субъектілерінің  бірі -  оқытушының тұлғалық қасиеттері  мен  кэсіби дайындығына басты  назар 

аудару.  Осы  орайда мүғалімнің  кәсіби  шеберлігі туралы ағартушы-ғалымдарымыздың  пікіріне 

ден  қойсақ. 

М.Жұмабаев  өзінің  «Педагогика»  деген  еңбегінде-мүғалім  түлғасына  кеңінен 

тоқталған. Мұнда: тәрбиеші баланың дұрыс ойлап үйренуіне көп күш жүмсау керек.

¥ста  тэрбиеші  баланың  ойын  жетектемесе,  бала ұғымды,  хүкімді  теріс  жасауға,  хата  ой 

шыгаруға  үйреніп  кетеді.  Баланы,  заттарды,  керіністерді  тап-тапқа  бөлгізіп  үйреткенде, 

жеңілден ауырға көшуді естен шыгармауға керек.

Ж.Аймауытов  «Психология»  еңбегінде  мүғалімнің  кэсіби  дайындығы  туралы  былай 

дейді:  «Айтпай-ақ  белгілі,  баланың  мінез-қылығын  байқаушы-оқытушылар  балаларынан 

бақылаған, тапқан-таянғанын соларды  амалға тәрбиелеу үшін қүрал ету керектігі;  амалға неше 

түрлі мақсатқа қолайлы болған серпілудің бэрі кіреді».

Әдебиет  сабағында  оқу-тәрбие  үрдісінің  барлық  педагогикалық  элементтері:  мақсаты, 

мазмұны,  қүралдары,  эдістері,  ұйымдастыру  мен  басқару  қызметі  көрініс  табады.  Әдістемелік 

түргыдан шебер,  педагогика-психологиялық тұрғыдан  сауатты, дидактикалық түрғыдан тиімді 

ұйымдастырылған сабақ оқу-тәрбие үрдісінің нэтижелілігінің кілті деуге болады.

Осындай  мақсатта  өзім  5-сыныптан  сабақ  беретін  8  ә  сыныбына  жазушы  Қ.Қазиевтің 

«Менің  шешем»  атгы  әңгімесін  педагогикалық-психологиялық  зерттеу  негізінде  өнеге  сабақ 

ретінде  алдым.  Сабақ  эрі  панорамалық  сабақ  болып  есептелінеді.  Себебі,  сабақтың  тек  әдеби 

мазмүнын ғана ашып қоймаймын оны эрі жергілікті жердің тарихымен байланыстырып, эрі ана 

бейнесін, оның балаға деген махаббатын таныту бағытында да эртүрлі жүмыстар жүргіземін.

244


Менің  осы  сабақты  тандағандағы  негізгі  мақсатым:  Ана  мен 

әж е-отбасы ны н 

асты 


тәлімгерлері.  Өйткені,  ана  балаға  өмір  сыйлаумен  ғана 

жақын  емес,  ол  өзінщ 

аР 

мейірімділігімен,  жүрегінің  жылуымен,  сүйіспеншілігімен  ерекше.  Ана-баланың  ең  жақын 



қорғаушысы,  қамқоршысы,  ақылшысы  жэне  тәлімгері.  Ол  баласы  үшін  басын  өлімге  тігуге 

даяр.


Мүсылман  халқының  «Ананды  Меккеге  үш  рет  арқалап  апарсаң  да,  оның  ақ  сүтін  өтеи 

алмайсың»  деген  даналық  сөзі  дэл  айтылғандығын  осы  сабақта  көздерін  мысалдар  арқылы 

жеткізу.

Ана  бойындағы  жағымды  қасиеттерге  ұстамдылығын,  төзімділігі, 



сабырлылығы 

окушьіларға ерекше эсер етеді.

Бұл  сабакты  педагогикалық-психологиялық  тұрғыдан  талдағанымызда  ең  бірінші 

теориялық талдау жасаймыз. Бұл теориялық тұрғыдан тапсырмаларды орындаудың  жалпылама 

эдісі.

1. Мүнда ¥лы  Отан соғысының қашан басталғандығын, ер азаматгар соғысқа кеткенде



тылда эйел адамдардың аянбай еңбек еткенін мэлімдеу.

2. Шешім қабылдау -  берілген тапсырманың мақсатын анықгап, болган оқиғаларды 

анықтау. Оқушыларға ¥лы  Отан соғысына езіміздің «Жаңаталап» ауылынан қанша адам 

кеткенін, қанша әйелдің жесір қалғанын, олардың тылда колхоз егістігіндегі, мал 

бағудағы ерен еңбегін нақты цифрлар арқылы түсіндіру.

3. Моделдеу-түрлендіру.

Осы  сабақты  түсіндіруде  оқушы  бойындағы  психологиялық  сезімнің  туу  себептерін 

көрсетеміз.

I. Елестету.

1. Тұткиылдан неміс-фашист басқыншыларының Кеңес Одағына шабуьш жасауы.

2. Барлық жұмысқа жарамды ер адамдар майданға аттанды.

3. Таңертең бозторғай шырылдағаннан түннің бір уағына дейін еңбек еткен эйелдер мен

жасөспірімдердің ауыр тағдыры.

II. Сүйсіну.

Ана бейнесі:

1.еңбекқорлығы;

2.қажырлылығы; 

4. сабырлылығы;

3.даналығы; 

5. көрегендігі.

III. Жек көру.

Автордың  бейқам  жатқан  елді  дүр  сілкіндірген  неміс  фашист  басқыншыларына  деген 

өшпенділік, ашу-ыза жек көру сезімін бастан кешіруі.

IV. Қиналу.

Алатаннан қара кешке дейін жұмыстан келетін анасын күтуі.

І.Жан дегенде жалғыз жанашырын сағынуы.

2-Үйдің суықтығы. 

3. Қарнының ашуы.

V. Жаны ашу.

Үзақ  күні,  тіпті  апталып,  айлап  үй  бетін  көрмей,  тынымсыз  жүмыс  істейтін  анасына, 

балалығын ку соғыс жалмаган өзіне, езі теңдес басқа да балаларға жаны ашуы.

VI. Өкініш.

- Әкесінің соғыстан оралмауы;

- Анасының әкесін күтумен бар жастық гүмырын сарп етуі;

VII. Тандану.

Жазушының қарапайым  әңгімеде  ¥ л ы  Отан соғысы  кезіндегі  ел  ішіндегі ауыр тағдырды 

нақты образдар арқылы карапайым тілмен жеткізе алу шеберлігіне таңдану.

Ішкі  эрекет жоспарын  құру -   баланың ой жүзінде  нақты  кейіпкерлер  арқылы  зейін  қою, 

тындау,  ойлау,  тандану  сэттерін  көрсету.  Әлі  күнге  көзі  тірі  соғыс  жесірі  Диенова  Муслима 

әжемен кездесу, тест-интервью жүргізу.

4. Шығармашылық жұмыстар.

«Менің анам» атгы шығармашылық жұмыстар жүргізу (ойтолғау, өлең т.б).

5.  Рефлексия -  тапсырманы орындауда қолданған әдістер мен тәсілдерді  ішкі психикалық 

жағдайға  байланысты  ез  іс-әрекетін  саналы  түрде  сезінуі.  Осы  бағытта  шығармашылық 

жүмыстар жүргізу (ойтолғау, өлең, эн т.б.).

245


6. 

Ойлау  икемділігі  -   тапсырма  шартының  өзгеруіне  байланысты  тапсырманы  жаңаша 

түрлендіріп  өзгерте  алу.  Балада  ойлау  икемділігі  берілген  тапсырманы  орындауды  алдын  ала 

болжап, қайта сол тапсырманы орындаудың шешімін тапса көрініс береді.

Осы  сабақта  оқушы  ¥лы   Отан  соғысы  жылдарындағы  «Менің  шешем»  эңгімесінің 

авторыньщ анасы жэне баласы; «¥лы Отан соғысы 



жылдарындағы 

біздің ауылдың аналары мен 

балалары»  деген тақырыпта  салыстырма жұмыс,  жэне  «Кешегі  бала»  мен  «Бүгінгі  бала»  атгы 

венн диограммасын құрастырады. Осы сабақта назардан оқушы қалмауы тиіс. Жалпы оқытушы 

эр сабақга оқушы бойындағы психологиялық ауытқуларға көп көңіл бөліп отыруы керек.  Оған 

не себептен сабаққа назарының төмен екенін сұрап, эртүрлі деңгейде жүмыс жүргізілуі қажет.

Егер,  сабақта  төмен  нэтиже  көрсеткен  балалардың  жағдайы  өзгеріссіз  қалдырсақ, 

мынадай келеңсіздіктерді көруге болады:

-  баланың оқу іс-әрекетінің дұрыс қалыптаспағандығынан окуға қызығуының төмендеуі;

-  болашаққа деген немқұрайлылығы;

-  шығармашылықтың болмауы т.б.

Жан-жақты  қабілетгі,  дамыған  оқушыны  тәрбиелеп  жетілдіруде  қазақтың  ұлы  педагогі 

М.Жұмабаев  «Баланы  дұрыс  тәрбие  қылу  үшін  эркімнің  өз  тәжірибесі  жетпейді»  Басқа 

адамдардың  тәрбие  майданындағы  тәжірибелерін  көрсеткен  жеке  бір  пәнімен,  яғни  тэрбие 

пэнімен таныс болу керек.  «Тэрбие пэні — педагогика» деп тәрбиенің мэнін салып берген.  Осы 

анықтамаға  сүйене  отырып,  оқушыларға  үлттық  қүндылығымыз  ата-анамызды  қүрметтеу, 

өткен тарихымызды ұмытпау бағытында осы сабақгың ғылыми негіздерін анықтадық.  Оқыту -  

шэкірт пен ұстаздың өзара бірлесіп, ынтымақтасып жасайтын ортақ іс-эрекеті.

Сөйлеумен тығыз байланысқан ойлау -  қызметінің нәтижесі.

H.Қүлжанова  «Балаға  сусындай  керегінің  бірі — сөйлеу.  Түрлі  білімнің түбірі  -  баланьщ 

сөйлеуі,  білімге  қүмарлығы»  деп  көрсеткен.  Мұның  бэрі,  қазақ  эдебиеті  пэнінде  айқын 

көрінеді. Оқушы әдебиет пэніндегі кейіпкерінің іс-әрекеті арқылы батырлыққа,  елжандылыққа, 

ата-анасын  құрметтеуге,  туған  жерді  қадірлеуге  үйренеді,  ал,  өлең  жатгауда  оньщ  зейіні,  есі, 

қабылдауы жоғарылап ойлану мүмкіндігі негізгі рөл атқарады.  Мүғалім қазақ әдебиеті  пэнінде 

тақырыпты тек құр жаттатып қоймай, не үстірт оқытпай оларды ойланып оқуга бағыттауы тиіс. 

Сонда  ғана  оқушының  қызығушылығы  арта  түседі.  Академик  С.Қирабаев  «Әдебиет  сабағы 

арқылы  бала  әдеби  шығарманы  окып  қана  қоймайды,  ол  жөнінде  ойлануға,  оны  түсінудің 

ғылыми  принципімен  танысуға  мүмкіндік  алады.  Оқушылардың  ойлау  сапалары,  яғни 

икемділігі,  тұрақтылығы,  сөйлеу  тілі,  шығармашылығы  көрініс  береді».  Мысалы  жоғарыдағы 

Қ.Қазиевтің  «Менің  шешем»  атты  сабағында  оқушылардың  талқылауға  қатысуы,  эңгімеден 

алған  эртүрлі  психологиялық  әсерімен  бөлісуі,  өз  бетінше  «Қайран...  біздің  аналар,  арды 

ойлаган» тақырыбында зерттеужүмыстарын жүргізуі,  «Менің анам» деген тақырыпта ойтолғау 

жазуы бәрі де оқушының жоғары белсенділігін көрсетеді.

Осы  әңгімедегі  ананың  өз  баласын  қызғыштай  қорып,  жеңісті  жақындату  барысындағы 

жанкештілігі  оқушыларды  ерлікке,  жеңіске  жеіу  жолында  белсенділікке,  патриот  болуға 

тәрбиелесе,  ана  еңбегін  бағалап  өзіне  келген  1  қап  бидайды  көп  балалы  үйге  бергізуі  оларды 

әділеттілікке тәрбиелейді.

Интерактивті  тақгадан  ¥лы  

Отан 

соғысы  ардагерлерінің  суреттерін 



көрсету, 

бейнетаспадан  ¥лы   Отан  соғысы  туралы  деректі  фильмдер  көрсету.  «Ана»  туралы  әндер 

тыңдату  арқылы  оқушылардың  көру,  есту,  ой  түю,  сезіну  сияқты  түйсіктерінің  барлық  түрін 

қолдануға болады.

Әңгімені  оқыту  арқылы  тек  ерлікті  ғана  емес,  ізгі  адамгершілік  қасиеттерді  де  көрсете 

білуіміз  керек.  Баланың  анаға  деген  сезімі,  ананың  сүйген  жарына  деген  адалдығы,  ананың 

балаға  деген  махаббаты  биік  адамгершілік  қасиеттерді  окулықтан  үзінді  арқылы  оқытып 

керсетуге  болады.  Сабақ соңында балаларға  өзіндік  бағалауды жүзеге  асыратын  жэне  сабаққа 

сапалы және сандық баға беретін сауалнама беруге болады.

I. Сабақга мен жұмыс жүргіздім (белсенді, енжарлы).

2.  Сабақгағы жұмысыма мен (қанағатганамын, қанағаттанбаймын).

3.  Сабақ  материалы  маған  (түсінікті,  түсініксіз,  пайдалы,  пайдасыз)  т.б.  сауалнама 

толтыруға болады.

Окушылардың  жеке  басын  қалыптастыра  отырып,  әдеби  мұраларға  деген  талғамын 

тэрбиелеу,  рухани  дүниесін  кеңейту,  ақыл-ойы  мен  үлттық  сана  сезімін  дамытуға  ықпал  ету, 

ауыз  екі  сөйлеу  тілін  дамыту,  кітап  оқуға  деген  қызығушылығын  қалыптастыру, 

шығармашылық  қабілеттерін  дамыту,  оқушылардың  оқу  дағдысын  қалыптастыру  жэне

246


жетілдіру,  эмоциялық  қабылдауын  ^ й '

сезіну,  түйсіну  т.б.  қамтамасыз  ету 

ШкерлеРдщ  көңіл' кҮй'не  ортақгасу,  күйіну,  сүйіну, 

сауатгы  да,  мэнді  жаза  білуге  үйпе 

МЭТ,”деп   сөздеР  мен  сөз  тіркестеріне  көңіл  аударту, 

басты міндеті. 

г  Р  ту.  -   оіздің  қазақ  тілі  мен  әдебиеті  пэні  мүғалімдерінің

Пийдаланылгап 

эдеЬиеттер пйзімі:

1.  8 сынып Қазақ әдебиеті.

2.  Қ.Қазиев «Менің шешем» әңгімесі

3.  ҚазақстанмектебіМІІ,  20Юж.

4.  Қазақстан мектебі №4,  20Юж.

5

.

  Қазақ mini мен әдебиеті журналы Nq2, 2006



ж

.

6.  «Үлагмт» журналы.



7.  Қазаңстан мектебі №7, 20Юж.




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал