Қазақстан республикасының білім жəНЕ



жүктеу 5.01 Kb.

бет4/10
Дата22.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Студенттердің
 өзіндік жұмыстары 
Алдыңғы сабақта ауа микрофлорасы егілген қоректік ортадан 
жеке  колониялардан  қиғашталған  агарға  таза  өсінді  алу  үшін 
себінді  жасау.  Сонымен  қатар  сол  колониядан  препарат  жасап 
микроскоп арқылы зерттеу. 
 
Қажетті
 материалдар мен құрал – жабдықтар 
Əр  түрлі  микрофлорасы  бар  Петри  аяқшасы,  оқшауланған 
колонияларды 
себуге 
арналған 
ЕПС, 
ЕПА, 
жəне 
ЕПЖ, 
бактериологиялық  ілмешектер,  Пастер  түтікшелері,  тпателдер, 
бояулар,  Пфейфер  фуксині,  Леффлер  көгі,  заттық  əйнектер, 
шыныға жазатын қарындаштар. 
 
  
 
 

 
 
34
Тақырып
Су микрофлорасы. Судың коли – титрін анықтау 
 
Сабақтың
 мақсаты: 1. Судағы бактериялардың жалпы санын       
зерттеуді үйрену   
                                  2.Coli – титр мен Coli – индексті анықтау мəнін 
түсіну 
 
Бақылау
 сұрақтары 
 
1.
 
Coli – титр мен Coli – индекс дегеніміз не? 
2.
 
Судағы бактериялардың жалпы санын қалай анықтаймыз? 
3.
 
Судың санитарлық бағасын қалай анықтайды? 
 
Сабақтың
 мазмұны 
Əр 
түрлі 
су 
қоймаларының 
сулары 
көптеген 
микроорганизмдер  (бактериялар,  саңырауқұлақтар,  қарапайымдар 
жəне т. б.) тіршілік ететін табиғи ортасы болып есептеледі. Судағы 
микроорганизмдердің дамуын көрсететін фактор – ондағы қоректік 
заттардың  мөлшері  деп  есептеуіміз  керек.  Су  неғұрылым 
органикалық  заттарға  бай  болса,  соғұрылым  микробтар  да  көп 
болады.  Судағы  микробтардың  өніп  –  өсуіне  қарап  оның  тазалық 
нəтижесін де анықтауға болады.  
Əр  түрлі  топырақ  сапрофиттері  мен  суда  тіршілік  етуге 
бейімделген  ерекше  микроорганизмдер,  сонымен  бірге  түрлі  ауру 
қоздырғыш  микробтарда  тіршілік  етуі  мүмкін.  Түрлі  жұқпалы 
аурулардың  таралуы  қоздырғыштардың  ауру  адам  мен  жануарлар 
аурулардың  таралуы  қоздырғыштардың  ауру  адам  мен  жануарлар 
бөліп  шығаратын  заттарымен  бірге  келіп  түсуіне  байланысты. 
Бұлардың  ішінде  энтеробактериялар,  (сальмонеллалар,  іш  сүзегі, 
дизентерия  таяқшасы  т.  б.)  оба  вибриондары,  бруцеллалар, 
туляремия  жəне  микробактериялар,  патогенді  лептоспиралар  аса 
қауіпті. Бұл микробтар суда өне бойы тіршілік ете бермейді. Белгілі 
бір  қолайсыз  жағдайлар  ісерімен  суға  түскен  микробтар  біраздан 
кейін  қырылып  қалып  судың  өздігінен  тазаруы  мүмкін.  Əрине  сол 
азғантай  уақыт  і  шінде  бұл  микробтар  орны  толмас  зиян  келтіруі 
ықтимал.  Сондықтан  су  адамдар,  жануарлар  жəне  өсімдіктер 
арасында  инфекцияны  жаппай  таратушы  фактор  болуы  мүмкін. 
Санитарлық  тұрғыдан  тек  патогенді  микробтар  бар  су  ғана  емес, 
сапрофит  бактериялар  көп  жиналған  су  да  аса  қауіпті  болып 

 
 
35
саналады.  Оның  себебі  бактериялары  көп  сулардың  өзінде  түрлі 
органикалық заттар да мол болады.  
Сондықтан  суға  санитарлық  –  биологиялық  сипаттама  беру 
былайша жүргізіледі.  
1.
 
Жалпы  бактериялармен  ластануды  (микробтардың  1  мл 
судағы санын анықтау) зерттеу.  
2.
 
Мембранды  сүзгімен  Coli  –  титр  мен  Coli  –  индексті 
анықтау.  
1.
 
Судың жалпы микробтармен ластануын, олардың 1  мл – 
ден санымен анықтайды. Зерттелген суды ластану дəрежесіне қарай 
залалсыздандырылған  сумен  1:10,  1:100  жəне  тағы  басқа  да 
дəрежеде  сұйылтумен  тексереді.  Содан  соң  əр  сұйылтылған 
дəрежеде  1  мл  –  ден  алып,  Петри  аяқшасына  құяды.  Əр  Петри 
аяқшасына 45° с дейін балқытылып салқындатылған ет – пептонды 
агарды 
құяды 
да, 
тегіс 
жерде 
шайқап 
араластырады. 
Салқындатылған  аяқшаларды  төңкеріп  24  сағатқа  термостатқа 
қояды.  Содан  соң  өсіп  шыққан  микробтар  колониясын  есептейді. 
Аздап ластанған судан өскен колониялардың бəрін санайды. Егерде 
колониялар  тым  көп  өсіп  кетсе  (200  жəне  одан  да  көп)  бұларда 
автоматты  түрде  есептейтін  есепшотты  қолдану  керек.  Өсіп 
шыққан 
колониялар 
саны 
себілген 
көлемдегісудағы 
микроорганизмдер  санына  сəйкес  болады.  арифметикалық  орта 
көрсеткіш  алу  үшін  əр  аяқшада  өскен  колонияларды  жеке  санап, 
содан  соң  тиісті  сұйылту  дəрежесін  көбейту  керек.  Əр  аяқшадан 
алынған  нəтижені  қосып  себілген  аяқшалардың  жалпы  санына 
бөледі.  Алынған  сан  –  суды  жалпы  микробтармен  ластану 
көрсеткіші болып есептеледі.  
Тұрмыстық  түтіктен  ішетін  ауыз  судың  1  мл  –  де  бактерияр 
колонияларының саны 100 – ден аспауы керек.  
2.
 
  Судың  коли  –  титрін  анықтау.  Судың  жас  нəжіспен 
ластануының  индикаторы  өне  бойы  ішекте  тіршілік  ететін  ішек 
таяқшасы  болып  есептеледі.  Судан  табылған  ішек  тачқшасын  ың 
санының  нəтижесі  коли  –  титр  жəне  коли  –  индекс  ретінде 
тіркеледі.  
Коли – титр құрамында бір ішек таяқшасы бар судың белгілі 
мөлшерімен анықталады. Коли – индекс 1 л суда кездесетін ерекше 
ішек таяқшасының саны.  
Қазіогі кезде МҚСТ – 5216-50 сəйкес ішек таяқшасының титр 
мембранды сүзгілер көмегімен анықталады.  

 
 
36
Мембранды  сүзгілер  əдісі.  Бұл  ə  діс  бөтен  қоспалары  жоқ 
біршама  таза  сулар  үшін  қолданады.  Сүзгінің  өзі  диаметрі  35  мм 
нитроцеллюлозадан  жасалған  дөңгелекшелер.  Ірі  жəне  ұсақ 
саңылаулы сүзгіштер (№1, 2, 3, 4, 5) деп ажыратылады. Суды сүзу 
үшін  №3  сүзгі  ұсынылады.  Жұмысты  бастар  бұрын  сүзгіні  50  – 
60°С температурасы бар дистелденгенсуға салады да, 10 – 15 минут 
бойына суды араластырып, 2 – 3 рет қайнатады.  Осылай өңделген 
сүзгіні 
залалсыздандырып 
Зейтц 
аппаратының 
үстеліне 
орналастырады.  Суды  залалсыздандырылған  варонка  арқылы 
сүзеді.  Сүзуді  Комовский  аппаратының  көмегімен  жүргізеді.  Ауыз 
суды  300  –  500  мл  мөлшерде  алып  сүзеді.  Сүзіп  болғаннан  соң 
сүзгіні 
залалсыздандырылған 
пинцетпен 
алып, 
Петри 
аяқшасындағы  Эндо  ортасына  жайып  салады.  Аяқшаларды  24 
сағатқа  термостатқа  орналастырады,  ішек  таяқшасына  тəн  өсіп 
шыққан колонияларды санайды. Ішінара 2 – 3 колониядан жағынды 
жасап,  Грам  əдісімен  бояйды.  Тəжірбие  нəтижесін  есептеуді 
былайша жүргізеді. Айталық 500 мл су сүзілуді делік, сүзгіде ішек 
таяқшасына тəн екі колония өсіп шықты, сонда коли – титр 250 мл 
– ге коли – индекс – 4 мл – ге тең болғаны. 
 
Студенттердің
 өзіндік жұмыстары 
Петри аяқшаларын əр түрлі су көздерінен алынған сулардың 
сынамасын егу.  Ол үшін судың сынамаларын 1:10, 1:100, 1:1000,  
1: 10000 қатынасында сұйылтып, езіндінің 1 мл-ін стерильді Петри 
аяқшасына  құяды.  Содан  соң  пробиркада  ерітілген  40
0
С 
салқындатылған  агарды  езіндінің  үстіне  құяды.  Бактериялар  өсуі 
үшін  37
0
С  термостатқа  қояды.  Нəтижесінде  өсіп  шыққан 
бактерияларға сандық жəне сапалық баға береді. 
 
Қажетті
 материалдар мен құрал – жабдықтар 
Зерттелетін  судың  əр  түрлі  үлгілері,  залалсыздандырылған 
пробиркалар,  залалсыздандырылған    Петри  аяқшасы,  белгі 
салынған  залалсыздандырылған    түтікшелер  балқытылған  ЕПА,  
мембранды  сүзгілер,  Зейц  сүзгісінің  аппарты,  Эндо  ортасы, 
бояулар, колонияларды автоматты түрде есептейтін есеп – шоттар. 
Комовский насосы.   
 
 
 

 
 
37
Тақырып
Топырақ  микрофлорасы 
 
Сабақтың
 мақсаты. Топырақтағы бактериялардың,  саңырауқұ-                                   
                                     лақтардың жəне актиномицеттердің сандық   
                                     құрамын тексеруді үйрену.   
 
Бақылау
 сұрақтары 
1.
 
Топырақта қандай микроорганизмдердің түрлері кездеседі? 
2.
 
Топырақта кездесетін аэробтар мен анаэробтарды анықтау 
үшін қандай қоректік орталар қолданылады? 
3.
 
Топырақтағы микроорганизмдердің жалпы санын қалай 
анықтайды? 
Сабақтың
 мазмұны 
 
Топырақ  микроорганизмдердің  дамуы  үшін  қолайлы  табиғи 
орта болып есептеледі. Онда органикалық жəне минералдық заттар 
мөлшері  жеткілікті,  қажетті  реакция  мен  ылғалдылық  бар, 
оттегімен  қамтамасыз  етілген  жəне  тіклей  əсер  ететін  күн 
сəулесінен  қорғалған.  Топырақ  микробтарға  бай  келеді  жəне  
олардың таралуының біоден – бір көзі болып табылады.  
Топырақтағы  микроорганизмдердің  аэробты  минералды 
органикалық заттардың мөлшері 1 г зерттелетін топырақтағы оның 
өнімділігін анықтауға көмектеседі.  
Топырақта  кездесетін  аэробты  микробтарды  зерттеу  үшін 
көбінесе  əмбебап  қатты  қоректік  орта  ет  –  пептонды  агар 
қолданылады.  Бұл  қоректік  орта  Петри  аяқшасының  түбіне  қатқан 
кезде тығыз пластинка түзеді, бұл аэробтарды санау үшін қолайлы.  
Бұл 
əдісті 
қолдану 
үшін 
микроорганизмдерді 
санау 
барысында  1  г  зерттелетін  топырақты  алып  заласыздандырылған 
сумен  10000  –  100000  жəне  т.  б.  Дəрежеде  яғни  түзілген 
колонияларды санау қолайлы болу үшін сүйылтады. Бактерияларды 
себу  үшін  топырақты  сұйылту  дəрежесі  ондағы  органикалық 
заттардың 
санына 
жəне 
оның 
іріп 
– 
шіру 
жағдайына, 
температурасына жəне т. б. байланысты болады.  
 
Студенттердің
 өзіндік жұмысы 
Бір 
грамм 
топырақ 
үлгісін 
ішінде 
99 
мл 
залалсыздандырылған суы бар колбаға салады. Осы колбадан 1 мл 
сұйылтындыны  алып  ішінде  9  мл  залалс,ыздандырылған  суы  бар 

 
 
38
пробиркаға  құяды.  Сонда  сұйылту  дəрежесі  1  :  1000  болады. 
сұйылтуды осылай жүргізе береді.  
Сұйылтындыны дарялау үлгісі 
-
 
1 г  топырақ + 99 мл залалсыздандырылған су – 1. 100 
-
 
1 мл сұйылтынды 1 : 100 + 9 мл залалсыздандырылған су  
1: 1000 
-
 
1 мл сұйылтынды 1 : 1000 + 9 мл залалсыздандырылған су  
-
 
1 : 10000 
-
 
1 мл сұйылтынды 1 : 10000 + 9 мл залалсыздандырылған су  
-
 
1 : 100000 
 
Соңғы  сұйылтындыдан  1  мл  алып  Петри  аяқшасына  құяды 
оның үстіне 45°С дейін балқытып салқындатылған 10 – 15 мл ЕПА 
– ды құйып шайқай отырып, жақсылап араластырады да тегіс жерге 
қояды.  Қоректік  орта  қатқан  соң,  аяқшаны  төңкеріп  термостатқа 
қояды,  3  –  4  күн  өткеннен  соң,  шыққан  микробтар  колониясын 
санап, алынған санды сұйылту дəрежесіне көбейтеді.  
100°С температурады қыздырылған топырақ езіндісін шайқап 
оны  тұндырады,  ірі  кесекшелері  тұнған  кезде,  пастер  түтікшесі 
арқылы  лайланған  сұйықтықтан  алып,  залалсыздандыру  ережесін 
сақтай  отырып,  Китт  –  Тароцци  ортасы  бар  пробирканы  түбіне 
жібереді.  Пробирканың  сыртына  жазып,  оны  термостатқа  қояды. 
Одан соң өсіп шыққан микроорганизмдер колониясын санайды.  
 
Сабаққа
 қажетті материалдар мен құрал – жабдықтар 
Топырақ  езіндісі,  45°С  балқытылған  салқандатылған    ЕПА, 
Китт  –  Тароцци  ортасы,  топырақ  үлгісі,  пастер  түтікшесі, 
градуирленген  түтікшелер,  Петри  аяқшалары,    спиртовкалар, 
пробиркалар. 
 
Тақырып
Генетикалық зерттеулердің сызбасы.  
Бактериоциногендік құбылыс 
 
Сабақтың
 мақсаты: 1. Бактериоциногендік құбылысты зерттеу 
                            2. Бактериоциногенді түзетін штамдарды    
                                анықтау 
 
Бақылау
 сұрақтары 

 
 
39
1.
 
Микробтардың генетикалық өзгергіштік факторларының 
сызбасы.  
2.
 
Бактериоциногения дегеніміз не? 
3.
 
Бактериоциногендік құбылысты қалай анықтайды? 
4.
 
Бактериоциногендік аймақ дегеніміз не? 
 
Сабақтың
 мазмұны 
Генетика  –  тұқымқуалаушылық  пен  өзгергіштік  жайындағы 
ғылым. Генетика тұқымқуалаушылық механизмін ашады. Негізінен 
белгілі  емес  келесі  ұрпақты  жаңадан  өндірудегі  потенциалды 
қабілеттілік.  
Микробтар  генетиканы  зерттеу  үшін  ең  бір  қолайлы  үлгі, 
өйткені: 
1.
 
Микробтарды  ұрпақтар  шапшаң  (20  минутта  бір  рет) 
ауысып отырады.  
2.
 
Ұрпақтардың саны орасан көп. 
3.
 
Гаплоидты  
4.
 
Зертхана  жұмыс істеуге қолайлы.  
Тұқымқуалаушылық  –  белгінің  бір  ұрпақтан  екінші  ұрпаққа 
берілуіү  тұқымқуалаушылықтың  –  тіршіліктің  үздіксіз  дамуы. 
Өзгергіштік  –  организмнің  жаңа  белгілерге  ие  болуы,  бұл  матеиря 
қозғалысы формасының біреуі.  
ДНҚ 
тұқымқуалаушылықты 
тасмалдаушы. 
Ядроның 
тұқымқуалаушылық  қасиеті  гендерде  болады.  Əрбір  геннің  белгілі 
бір  орны  болады,  немесе  оны  локус  деп  атайды.  Гендер  бір  – 
бірімен тіркескен, сонымен бірге  бір ген өзгерсе, оған байланысты 
екінші ген де өзгереді.  
Цитоплазманың  тұқымқуалаушылық  қасиеті,  оның  ішінде 
орналасқан  ДНҚ  түйіршіктері  –  плазмидтерде  болады,  сонымен 
қатар  бұл  түйіршіктердің  жаңа  белгіні  келесі  ұрпаққа  жеткізу 
қабілеттілігі бар.  
Бактериялар 
плазмиді 
экстрахромосомды 
(хромосома 
сыртында)  генетикалық  элементтерден  тұрады,  яғни  бактерия 
клеткасында физикалық жағынан хромосомадан оқшауланған жəне 
осы түрінде ұзақ сақталып, қайтадан жаңару қабілеті бар.  
Плазмидтер көптеген бактериялар түрлерінен табылған, олар 
мынадай  туыстарға  жатады;  Salmonell.  Shigella.  Aerobacter. 
Pseudomonas  жəне  т.  б.  əсіресе  көбірек  зерттелген  бактериялар 

 
 
40
плазмиді – F – фактор, R - фактор жəне бактериоциногенді фактор. 
(Coli - фактор). 
Плазмидтер  құрамында  жаңарғыштық  ген  болғандықтан 
өздігінен жаңара (репликация) алады. Гендер бір клеткадан (донор) 
екінші клеткаға (реципиент) ауысып отырады.  
Бактериоциногендік 
плазмидтер 
– 
филогенетикалық 
туыстығы    жағынан  бір  –  біріне  жақын  бактерияға  жойқын  əсер 
ететін  заттарды  түзетін  бактерияларды  бақылап  отыратын 
плазмидтер.  Бұл  заттар  бактериоционгендер.  Бактериоционгендер 
аты сондай заттарды түзуші микроорганизмдер атымен аталады. E. 
coli  –  колицин,  A.  Aerogenes  –  аэроцин,    J.  pestis  –  пестицин,  S. 
Aureus – стафилококацин жəне т. б.  
F  –  фактор,  фертильдік  фактор,  жыныстық  фактор  –  бұл 
ұрпақтарға  белгілерді  беру  қабілеттілігі.  Бұнда  ұрпақ  саны 
көбеймейді, 
қайта 
белгіні 
беріп 
отыру 
интенсивтілігі. 
(қарқындылығы) артады.  
R  –  фактор,  трансмиссивті  резистенттілік  фактор  немесе 
алдын ала белігілі  дəріге төзімділік. Микробтардың кейбір түрлері 
антибиотикке  сезімтал  емес.  Дəрілік  резистенттілік  плазмидтері 
бактериялардың көптеген түрі мен туыстарынан анықталып отыр.  
Генетикалық 
берілу 
– 
бұл 
жыныстық 
генетикалық 
материалдың  яғни  донор  бактериялардан  реципиент  бактерияларға 
ДНҚ – ның берілуі.  
Рекомбинация 
немесе 
жыныстық 
шағылысу. 
Еркек 
клеткаларда əйел клеткасына ДНҚ – ның  берілуі.  
Трансформация – донор бактериялардан бөлінген ДНҚ – ның 
реципиент бактериялардың хромосомасына берілуі.  
Трансдукция  –  бірқалыпты  фагтар  арқылы  бір  клеткадан 
екінші  клеткаға  генетикалық  материалдың  берілуі,  яғни  донордан 
реципиентке берілу.  
Лизогендік  конверсия  –  бірқалыпты  фаг  ДНҚ  клеткасымен 
қосылатын болса, онда ол ген болып есептеледі.  
Мутация  –  бактерия  клеткаларының  негізгі  генетикалық 
материалының өзгеруі.  
Мутациялар  кенеттен  немесе  эволюциялық  жолмен,  немесе 
индукциялық,  яғни  жасанды  болуы  мүмкін.  Кенеттен  болған 
өзгер4істер  оң  мутациялар  болып  есептеледі.  Яғни  оң  мутациялар 
кезінде клеткаларда қажетті белгілер пайда болады. олар эволюция 
процесі кезінде пайда болуы мүмкін.  

 
 
41
Ал индукциялық мутациялар көпшілік жағдайда теріс болып 
келеді.  Олар  физикалық  жəне  химиялық  мутагендердің  əсерінен 
пайда болады.  
Бактериоциногения  –  ата  –  тегі  туыстығы  жағынан  тым 
жақын 
бактериялардың 
өсуін 
басып 
тастайтын 
заттар 
(бактериоционгендер) түзетін бактериялардың қабілеттілігі.  
Белгілі  бір  типі  бактериоциндер  түзетін  бактериялар 
қабілеттілігі  өте  тұрақты  тұқымқуалаушылық  белгісі  болып 
табылады.  
Бактериоционгендік  белсенділік  Фредерик  əдісі  бойынша 
мерзімі ұзартылған антогонизм тəсілімен анықталады.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Студенттердің
 өзіндік жұмыстары 
1.
 
Микробтың 
генетикалық 
өзгергіштік 
факторларының 
сызбасын оқып, жазып алу.  
2.
 
Бір 
Петриаяқшасындағы 
Хоттингер 
агарына 
бактериоциногендік  (S.  Tephimurium,  S.  Enteritidis)  жəне 
Микробтардың
 генетикалық өзгергіштік факторлары 
Плазмидтер
 
Генетикалық
 
тасымалдау
 
Мутациялар
 
 
1.Бактериоциногения 
2. Фертильдік  
F – фактор 
3. Трансмиссивті R –   
    фактор 
 
1.Рекомбинация 
2.Трансформация 
3. Трансдукция 
4. Лизогендік 
    конверсия 
 
Химиялық
 
немесе
 
физикалық
  мутагендер 
əсерінен
 
бактерия
 
клеткасының
  өзіне  тəн 
генетикалық
 
материа
-
лының
 өзгеруі 

 
 
42
бактериоциногендік  емес  (A.  Punctata2,  A.  punctata  4) 
батериялар штамын нүктелеп себу керек.  
3.
 
Оларды термостатқа 2 тəулікке қою керек.  
4.
 
Өскен  культураларды  хлороформ  буымен  өлтіру  керек.  Бұл 
үшін  ішінде  өскен  культурасы  бар  петри  аяқшасының 
қақпағын  төмен  қаратып,  сол  қақпаққа  хлороформ  тамызу 
керек. Осылай 20 – 30 минут қалдыру керек. 
5.
 
Петри аяқшасына хлороформ əсер еткеннен соң оны аударып, 
бактериялар 
культурасындағы 
бактериоциногендік 
белсенділікті тексеру үшін бактериоцинге сезімтал Е. Coli – f 
өскен  ортаға  ылғалдап  алады  да,  Петри  аяқшасындағы  агар 
бетіне  бірқалыпты  етіп  жаяды,  5  минуттан  соң  қағазды 
пинцетпен шығарып алады.  
6.
 
Петри аяқшасын бір тəулікке тормостатқа қояды. 
(Екінші сабақта) 
7.
 
Бактериоционгения нəтижелерін зерттеп, дəптерге жазып қою 
керек.  
  Бактериоциногендік 
аймақ 
деп 
– 
зерттелетін 
бактериоциногендік штамның айналасында индикаторлық Е. Coli – 
f штамның өсуінің тоқталуын айтады.  
 
Қажетті
 материалдар мен құрал–жабдықтар 
Ішінде  Хоттингер  агары  бар  Петри  аяқшашы,  ішінде  ЕПА  бар 
пробиркаға  себілген  бактериоциногендік  жəне  бактериоциногендік 
емес  культуралар,  физиолгиялық  ерітіндідегі  Е.  Coli  –  f  бір 
тəуліктік культурасы, залалсыздандырылған Петри аяқшасы, сүзгіш 
қағаздан 
жасалған 
залалсыздандырылған 
дөңгелекшелер, 
пинцеттер  бактериологиялық  ілмешектер,  спиртовкалар,  шыныға 
жазатын қарандаштар, термостат.  
 
 
Тақырып
.  Микробтардың морфологиялық жəне культуралдық 
өзгергіштігі 
 
Сабақтың
 мақсаты: 1. Бактериялардың инволюциялық  
формаларын анықтау.  
        2.Бактериялар диссоциациясы. S жəне R 
формалы колониялар.  
 

 
 
43
Бақылаусұрақтар
 
1.
 
Бактериялардың инволюциялық формаларын қалай 
анықтайды? 
2.
 
Бактерияларда диссоциация құбылысын қалай байқалады? 
3.
 
S жəне R формалы колониялар.  
 
Сабақтың
 мазмұны 
Сыртқа  орта  жағдайларынан  микробтар  өзгерісі  тұрақсыз, 
уақытша сипатты өтіп, ол өзгерістер тұқымға беріліп,  бекіп қалуы 
мүмкін.  Бұндай  өзгерістерді  эксперименттік  жолмен  белгілі  бір 
бағытта əсер ету арқылы алуға болады.  
Уақытша  немесе  тұрақты  жаңа  қасиеттер  микробтардың 
морфологиялық, 
культуралдық, 
биохимиялық, 
антигендік, 
вируленттік  жəне  басқа  да  қасиеттерін  өзгерткенде  пайда  болады. 
мəселен,  споралы  микробтардың  температура  жағдайын  өзгерте 
отырып  өсіргенде,  споратүзетін  қабілетінен  айрылған  формаларын 
алуға 
болады. 
құрамындағы 
химиялық 
ингридиенттердің 
концентрациясын  жоғарылату  жолымен  (ас  тұзы,  литий  тұзы) 
ассимилияция жағдайына əсер ете отырып, морфологиясы ғажайып 
болып  өзгерген  микробтардың  инволюциялық  деп  аталатын 
формаларын алуға болады.  
Бактериялардың  бастапқа  таза  культурасы  бір  –  бірімен  екі 
немесе  үш  айырмашылығы  бар  варианттарға  ыдырауымен 
айқындалған, 
бактерияларда 
диссоцацияның 
пайда 
болуы 
микробиолгия  практикасында  кеңінен  кездеседі.  Сырт  қарағанда 
диссоциация  құбылысы  колонияның  екі  типінің  түзілуімен 
байқалады.  Бір  колониялар  дөңгелек,  шеттері  тегіс,  жылтырауық, 
мөлдір  болып  келеді.  Басқалары  өте  ірі,  тұрпайы,  ойлы  –  қырлы, 
шеттері  тегіс  емес,  мөлдір  емес,  күңгірт  болып  келеді. 
Колониялардың 
біоінші 
типі 
кең 
тараған 
ағылшын 
терминологиясымен  S  –  форма  (smooth  –  тегіс,  жылтырауық  деген 
сөзден алынған), ал екінші типі R  - форма (rough – ойлы – қырлы) 
деп аталады.  
Диссоциация  кезінде  микробтардың  тек  колонияларының 
пішіні  ғана  емес,  олардың  басқа  да  белгілері  өзгереді.  Типтік 
құрылымы  –  пішіні,  мөлшері,  жіпшелерінің  болуы,  капсула  түзу 
қабілеттілігі 

– 
формалы 
бактерияларда 
сақталады. 
Бактериялардың  R  колониялары  тұрпайы,  қысқа,  жіпшелері  жоқ, 
капсула түзу қабілетін жоғалтады. S – формалы колониялар сорпаға 

 
 
44
сепкенде  өсу  барысында  сорпаны  беркелкі  етіп  лайлайды.  R 
колониялар  өскенде  пробирка  түбіне  тұнба  түзеді.  Қиғаштала 
қатырылған  агарда  S  колониялар  жұмсақ,  нəзік,  ал  R  формалары 
үлпілдеген,  тұрпайы,  қоймалжың  болып  келеді.  S  формалы 
микробтарда  биохимиялық  қасиеттер  анық  білінген.  R  формалы 
бактеияларда антигендік қасиет өзгеріп тұрады.  
Бактериялар 
диссоциациясы 
бактериялар 
тіршілігіндегі 
өзгерген жағдайлардың əсер етуінің нəтижесі болып табылады.   
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал