Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі семей қаласының ШӘКӘрім атындағы



жүктеу 0.58 Mb.

бет1/5
Дата22.04.2017
өлшемі0.58 Mb.
  1   2   3   4   5

 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 

СЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағы 

МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

 

3 денгейлі СМЖ қҧжаты 



ПОӘК 

 

ПОӘК  042-18-6.1.93/ 



03-2013 

ПОӘК 


«Жылуэнергетикасындағы 

машиналық 

графика 

элементтері және автоматты 

жобалау 

жҥйесі» 


пәні 

бойынша  оқу-  әдістемелік 

қҧралдары  

 «__»  ________   2013 ж. 

 

№1 басылым 



 

 

 



 

 

 



ПӘНДЕРДІҢ ОҚУ - ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ 

 «ЖЫЛУЭНЕРГЕТИКАСЫНДАҒЫ МАШИНАЛЫҚ ГРАФИКА 

ЭЛЕМЕНТТЕРІ ЖӘНЕ АВТОМАТТЫ ЖОБАЛАУ ЖҤЙЕСІ» 

5В071700 – «Жылуэнергетика» мамандығы ҥшін 

 

ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҦРАЛДАР 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Семей 2013 



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

 

56 беттің 2



 

беті 


 

 

 



Мазмҧны 

 

1 ГЛОССАРИЙ ............................................................................................................ 3 



2  ДӘРІСТЕР ................................................................................................................ 5 

3 ЗЕРТХАНАЛЫҚ САБАҚТАР .............................................................................. 54

 

4 СТУДЕНТТІҢ ӚЗДІК ЖҦМЫСЫ ....................................................................... 56 



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

56 беттің 3 беті 

 

 



 

1 ГЛОССАРИЙ 

 

Графиктік  жҥйе  ядросы  –  машиналық  графика  облысындағы  бірінші 



халықаралық стандарт.  

Жасаушы – графиктік жҥйені талаптарға сай жасайтын және оны жалпы 

қолданушы  (қолданбалы  программист)    мҧқтаждарына  икемдейтін  маман 

специалист (немесе мамандар тобы).  

Қолданбалы 

программист 



– 

машиналық 

графиканың 

тікелек 


қолданушысы – сіз бен біз.  Біз әрбір нақтылы есепте графиктік жҥйеден бізге 

не  керек  екенін  анықтаймыз  және  жасаушылар  қарастырған  жҥйенің  барлық 

мҥмкіндіктерін пайдаланамыз.  

Оператор – ДК пультында отырған және онымен тікелей жҧмыс істейтін 

адам. 

Примитив – бір командамен жасалатын, редактрленетін және жойылатын 



базалаық графиктік элемент.  

Ҧяшықтар  матрицасы  –  растрлық  қҧрылғы  пиксельдер  матрицасын 

жалпылау.   

Жалпыланған  шығару  примитиві  –  графиктік  шығарудың спецификалық 

қҧралдарын қолдану мҥмкіндігін анықтайды, мысалға, сплайндармен қисықтар 

интерполяциясын, доғалар мен шеңберлер салу т.с.с. т  

Нормативтік координаттар – бҧл 0 мен 1 аралығында ӛзгеретін нақтылы 

қҧрылғыға тәуелсіз берілген координаттар.  

Қҧрылғы координаттары, немесе  координаттардың аппараттық жҥйесі  – 

бҧл нақтылы орнатудың координаттық жҥйесі (экранның, графопостроительдің, 

принтердің т.с.с.). 

Аффиндық  кеңістік    -  жалғастырылған  векторлық  кеңістігі  бар  нҥктелік 

жиын 

Аффиндық координаттар жҥйесі – координаттар жҥйесінің бас нҥктесінен 



басталатын n сызықтық тәуелсіз векторлар жиынымен анықталатын n- ӛлшемді 

аффиндық кеңістіктегі жҥйе.  

Ортографиялық  проекция  –  картиналық  жазықтық  координаттық 

жазықтықтардың біреуімен сәйкес келетін немесе оған параллель.   

Аксонометриялық  проекция  –  ол  ҥшін  проекциялаушы  тҥзулер 

картиналық жазықтыққа 

.  


Триметрия  –  картиналық  жазықтыққа  нормаль  координаттық  осьтер 

орттарымен әртҥрлі бҧрыштар қҧрайды.  

Диметрия – осы бҧрыштардың екеуі ӛзара тең болғанда 

Изометрия –барлық ҥш бҧрыш ӛзара тең болғанда.   

Қисықбҧрышты  проекциялар  –  тҥзулер  байламы  экран  жазықтығына 

перпендикуляр емес болғанда.  

Еркін  проекция  –  жазықтыққа  проекцияланатын  тҥзулердің  еңкею 

бҧрышы тҥзудің жартысына тең болғанда.  



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

 

56 беттің 4



 

беті 


 

 

Кабинеттік  проекция  –  еркніннің  жеке  жағдайы,  мҧнда  ҥшінші  ось 



бойынша масштаб, алғашқы екеуі бойыншаға қарағанда  екі есе аз.  

Алынатын тҥзулер байламының центры сәйкес келу нҥктесі деп аталады.  

Сәйкес келу нҥктесінің басты нҥктелері  - бҧл  байламдардың сәйкес келу 

нҥктелері, олар координаттыҧ осьтерге параллель және саны ҥшеу.  

Растр – бҧл жазықтықтағы бҥтін санды тор.  

Объектінің  растрлық  берілуі  –  берілген  геометриялық  фигураға 

бҥтінсанды жазықтағы жиын сәйкес қойылағанда 

Кесіндінің  растрлық  ашылуы  –  бҧл  кесіндіні  бейнелейтін  экрандағы 

пиксельдер жиынын тізбектеп инициализациялау процесі.  

Кӛпбҧрыш - фигура, сынық тҧйықталған сызықтармен шектеледі.  

Тізім  –  бҧл  элементтер  жиыны,  олардың  кез-келгені  осындай  массивке 

қойылуы мҥмкін немесе кез-келген ретпен одан алынып тасталады.  

Шірет  –  элемент  осындай  массивтен  тек  қана  қойылған  реті  бойынша 

ғана алынып тасталуы мҥмкін. 

Стек – бір жағынан ғана ашық элементтердің сызықтық массиві (тізім) ,.  

Беттің  элемент  тереңдігі  деп,  осы  элементтің  картиналық  жазықтыққа 

дейінгі қашықтығын айтамыз. 

Триангуляция – жазықтықты ҥшбҧрыштарға бӛлу.  

Триангуляция процесі – берілген нҥктелерде тӛбелері бар қиылыспайтын 

ҥшбҧрыштар желісін жасау.  

 

 


ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

56 беттің 5 беті 

 

 



         2  ДӘРІСТЕР 

 

Дәрістер  –  бҧл  оқулық  сабақтарының  тҥрі,  оның  мақсаты  тәртібі  ойша 

сақталып пәннің тҥсіндірілетін теориялық сҧрақтарын қарастырудан тҧрады. 

 

1 Дәріс 

 

Тақырып. Кіріспе. Графиктік мәліметтердің негізгі берілулері 



 

Сұрақтар 

1

 



Машиналық  графикаға  кіріспе.  Компьютерлік  графика  тҥрлері. 

Растрлық графика. Векторлық графика. Фрактальдық графика. 

2

 

Ҥшӛлшемді  графиканың  негізгі  ҧғымдары.  Графиктік  мәліметтер 



форматтары.  

3

 



Тҥс ҧғымы. Тҥсті сипаттау тәсілдері. Тҥсті басқару жҥйелері. 

 

Компьютерлік  графика  –  әр  тҥрлі  кескіндерді  (суреттерді,  сызбаларды, 



мультипликацияларды)  компьютердің  кӛмегімен  алуды  қарастыратын 

информатиканың маңызды саласы.   

Дербес  компьютерді  пайдаланушылардың  қатарында  компьютерлік 

графикамен  айналысатындардың  саны  кҥн  санап  артып  келеді.  Қазіргі  кез-

келген  мекемеде  кей  уақытта  газеттер  мен  журналдарға  жарнамаларға 

тапсырыс  беру  немесе  жарнамалық  парақшалар  мен  буклеттер  басып  шығару 

қажеттілігі  туындайды.  Олардың  кейбіреулері  осындай  жҧмыстарды  арнайы 

дизайнерлік  бюролар  мен  жарнамалық  агенттіктерге    тапсырса,  кейбіреулері 

қолда  бар  программалық  қҧралдарын  пайдаланып,  ӛз  кҥштерімен  жасауға 

тырысады.  

 Қазіргі танымал программалардың ешқайсысы компьютерлік графикасыз 

жҧмыс  істемейді.  Статистикаға  сҥйенсек,  жаппай  қолданыста    жҥрген 

программаларды жасап шығарушы программистік ҧжымның қызметкерлері  ӛз 

жҧмыстарының 90 % уақытын  осы графикамен шҧғылдануға  жҧмсайды екен.  

Графикалық  программаларды  кең  кӛлемде  қолдану  қажеттілігі 

Интернеттің  және  бірінші  кезекте  миллиондаған  интернет  парақтарын  бір 

«ӛрмекпен»  байланыстырған    World  Wide  Web  қызметінің    пайда  болуынан 

туындады.  Ӛйткені  компьютерлік  графикасыз  безендірілген  web-парақтың 

бҥкіләлемдік желіде басқалардың кӛзіне тҥсіп, танымал болуы екіталай.  

Қазіргі компьютерлік графика тек кӛркемдеу мен безендірумен ҥшін ғана 

емес,  ғылым  мен  медицинаның  барлық  саласында,  коммерциялық  және  

әкімшілік  қызмет  орындарында  алуан  тҥрлі  ақпаратты  кӛрнекі  тҥрде  кӛрсету 

ҥшін сызбалар, графиктер, диаграммалар жасау ҥшін қолданылады. 

Конструкторлар  автомобильдің  немесе  ҧшақтың  жаңа  ҥлгілерін 

қҧрастырған  кезде  олардың  соңғы  кӛрінісін  алу  ҥшін  ҥшӛлшемді  графикалық 

объектілерді  қолданады.  Архитекторлар  монитор  экранында  болашақ 



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

 

56 беттің 6



 

беті 


 

 

ғимараттың  кең  кӛлемді  кескінін  жасап,  оның  жер  бедерімен  қалай 



жанасатынын алдын-ала болжай алады.  

 Қазіргі компьютерлік графика қолданылу әдісі бойынша мынадай негізгі 

салаларға бӛлінеді: 

   


Ғылыми  графика.  Алғашқы  компьютерлер  тек  ғылыми  және  ӛндірістік 

есептерді  шығару  ҥшін  қолданылды.  Есептерден  шыққан  нәтижелерді  дҧрыс 

тҥсіну ҥшін оларды графикалық тҧрғыда ӛңдеп, графиктер, мен диаграммалар, 

сызбалар  тҧрғызған.  Машинадағы  алғашқы  графиктерді  символдық    режимде 

басып  шығаратын.  Кейін  сызбалар  мен  графиктерді  қағазға  қаламҧштың 

кӛмегімен сызатын арнайы қҧрылғылар – графиксалғыштар (плоттерлер) пайда 

болды.  

Қазіргі  заманғы  ғылыми  компьютерлік  графика  әр  тҥрлі  есептеу 

тәжірибелерін жҥргізіп, олардың нәтижесін кӛрнекі тҥрде кӛрсетуге   мҥмкіндік 

береді.  

 

  

Іскерлік  графика  –  қандай  да  бір  мекеме  жҧмысының  кӛрсеткіштерін 



кӛрнекі   тҥрде ҧсыну ҥшін қолданылатын компьютерлік графиканың маңызды 

саласы.  Іскерлік  графиканың  кӛмегімен  жоспар  кӛрсеткіштерін,  есеп 

қҧжаттарын,  статистикалық  есептерді  және  т.б.    объектілерді  кӛрнекі  тҥрде 

ҧсынуға  болады.  Іскерлік  графиканың программалық  жабдықтары  электронды 

кестелердің қҧрамында болады.   

Конструкторлық 

графика 

инженер-конструкторлардың, 



архитекторлардың,  жаңа  техниканы  ойлап  шығарушы  ӛнертапқыштардың 

жҧмысында  қолданылады.  Компьютерлік  графиканың  бҧл  тҥрі  САПР-



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

56 беттің 7 беті 

 

 



дың(систем  автоматизации  проектирования-  жобалауды  автоматтандыру 

жҥйесі)  міндетті  элементі  болып  табылады.  Конструкторлық  графика 

қҧралдарын  пайдалана  отырып  жазықтықтағы  кескіндерді  (проекциялар, 

сызбалар) ғана емес, кеңістіктегі ҥшӛлшемді кескіндерді де жасауға болады. 

 

Суреттеу 



графикасы 

(кӛркем 


графика)  деп  компьютер  экранында 

ерікті  тҥрде  сурет  салу  мен  сызуды 

айтады. 

Суреттеу 

графикасының 

пакеттері 

жалпы 

мақсатта 



пайдаланылатын 

қолданбалы 

программалық 

жасақтамалардың 

қатарына  енеді.  Суреттеу  графикасында 

қолданылатын 

 

қарапайым 



программалық 

жабдықтарды  

графикалық редакторлар деп атайды.  

Жарнамалық  графика  –  теледидар  пайда 

болғаннан  кейін  танымал  бола  бастады.  Қазір 

компьютердің  кӛмегімен  жарнамалық  роликтер, 

мультфильмдер, 

компьютерлік 

ойындар, 

видеодәрістер 

мен 

видеопрезентациялар 



жасалады.  Оларды  жасау  ҥшін  қолданылатын 

графикалық 

пакеттер 

осы 


мақсатта 

қолданылатын  компьютерлердің  жады  мен 

жҧмыс істеу жылдамдығына ҥлкен талап қояды. 

Осы  графикалық  пакеттердің  басты  ерекшелігі  ретінде  олардың  шыншыл 

кескіндер  мен  «қозғалатын  суреттерді»  жасау  мҥмкіндігін  айтуға  болады. 

Ҥшӛлшемді  объектілерден  тҧратын  суреттерді  салу,  оларды  бҧру,  жақындату, 

аластату,  деформациялау  ҥлкен  кӛлемде  математикалық  есептеулерді  қажет 

етеді.  Мысалға,  объектінің  жарықтылық  деңгейін  сол  объектіге  тҥсіп  тҧрған 

жарық  кӛзін,  оны  қоршаған  заттардың,  олардың  кӛлеңкелерін  есепке  ала 

отырып  бейнелеу    ҥшін  оптиканың  заңдарын  есепке  алатын  кҥрделі 

есептеулерді  жҥргізу қажет.  

 

Компьютерлік 



анимация 

деп 


дисплей 

экранында 

қозғалатын 

кескіндерді 

жасау 

ӛнерін 


айтады. 

Суретші қозғалатын объектінің бастапқы 

және 

соңғы 


қалпын 

бейнелейтін 

суреттерді  ғана  салады,  ал  осы  екі 

суреттің арасындағы барлық қозғалысты 

компьютер  осы  объектіні  қозғалтуға 

қажетті 


алдын-ала 

белгіленген 



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

 

56 беттің 8



 

беті 


 

 

математикалық есептеулерді орындай отырып ӛзі суреттеп шығады. Белгілі бір 



жиілікпен  бірінен  кейін  бірі  пайда  болатын  осындай  суреттердің  жиынтығы 

экранда қозғалатын суреттерді бейнелеуге мҥмкіндік береді.      

Мультимедиа  деп  -  компьютер  экранындағы    жоғары  сапалы  кескінді 

дыбыстық  сҥйемелдеумен  біріктіруді  айтады.    Мультимедиа  қҧралдары  оқу-

ағарту  саласында,  электронды  ақпарат  қҧралдарында  және  т.б.  мақсатта 

қолданылады. 

Мультимедиа 

мҥмкіндіктерін 

толық 

пайдалану 



ҥшін 

компьютерге  арнайы  программаларды  орнатып  қана  қоймай,  арнайы 

қҧрылғыларды қосу қажет.      

Компьютерлік графиканың тҥрлері 

Компьютерлік графика ҥш тҥрге: растрлық, векторлық және фракталдық 

болып  бӛлінеді.  Олар  бір-бірінен  монитор  экранында  бейнелену  және  қағаз 

бетіне басып шығарылған кезде кескіндердің қалыптасу принциптері бойынша 

ажыратылады.  

Растрлық  графикада  кескіндер  тҥрлі-тҥсті  нҥктелердің  жиынтығынан 

тҧрады.Графикалық  ақпараттың  осындай  нҥктелер  жиыны  немесе  пиксельдер 

тҥрінде  ҧсынылуы  растрлық  тҥрдегі  ҧсынылу  болып  табылады.  Растрлық 

кескінді қҧрайтын әрбір пиксельдің ӛз орны мен тҥсі болады және әр пиксельге 

компьютер жадында бір ҧяшық қажет.      

Растрлық  кескіннің  сапасы  сол  кескіннің  ӛлшеміне  (тігінен  және 

кӛлденең  орналасқан  пиксельдердің  саны)  және  әр  пиксельді  бояуға  қажетті 

тҥстердің санына тәуелді болады.   

Мҧндай  типті  кескіндер  Adobe 

Photoshop, 

Corel 

Photo, 


Photofinish 

секілді 


қуатты 

графикалық 

редакторларда 

ӛңделеді. 

Растрлық 

кескіндер 

векторлық 

кескіндерге 

қарағанда сапасы жоғары, әсерлі болады. 

Қарапайым 

фотосуреттердің 

ӛзі 


компьютерде  растрлық  кескін  тҥрінде 

сақталады.  Растрлық  кескіндерді  Paint, 

Adobe 

Image 


Ready 

секілді 


программаларды қолданып қолдан жасауға да болады.  

Растрлық кескіндердің артықшылықтары да, кемшіліктері де бар.  

Артықшылығы:  растрлық кескінді тҥзетуге, әдемілей тҥсуге, яғни оның 

кез-келген  бӛлігін  ӛзгертуге  болады;  нҥктелерді  қажет  болмаса  ішінара  алып 

тастауға  немесе  қоюлатуға,  сондай-ақ  кескіннің  әр  нҥктесін  ақ-қара  немесе 

басқа кез келген тҥске ӛзгертуге болады.  

Кемшілігі:  растрлық  кескін  ӛлшемінің  масштабын  ӛзгерткенде  (бір 

немесе  бірнеше  бағытта  созу  немесе  сығу)  кескіннің  сапасын  жоғалтатыны. 

Мысалы, кескінді ҥлкейткенде, оның кӛрінісі дӛрекіленіп кетсе, кішірейткенде 

– кескін сапасы ӛте нашарлап кетеді (нҥктелерін жоғалтқандықтан).  



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

56 беттің 9 беті 

 

 



Растрлық  кескіндердің  тағы  бір  кемшілігі  –  файлдар  ӛлшемдерінің  ӛте 

ҥлкендігінде  (тҥстері  неғҧрлым  кӛп  және  сапасы  жоғары  болған  сайын,  олар 

соғҧрлым ҥлкен болады).  

Бірақ бҧл кемшіліктеріне қарамастан, қазіргі техникада растр ӛте жоғары 

сапалы  кескін  алуға  мҥмкіндік  береді.  Сондықтан  растрлық  кескіндер  кӛркем 

графикада кеңінен қолданылады.      

Растрлық 

графика 


электронды 

(мультимедиалық) 

және 

полиграфиялық 



басылымдарды  жасап  шығару  ҥшін  де  жиі 

қолдылады. 

Растрлық 

графикалық 

редакторлар  кӛбінесе  жаңа  суреттерді  салу 

ҥшін  емес,  дайын  суреттерді  ӛңдеу  ҥшін 

қолданылады. 

Осы 


мақсатта 

кӛбінесе 

суретшілердің  қолымен  салынған  дайын 

суреттер 

сканерленіп 

алады 


немесе 

фотосуреттер 

алынады. 

Соңғы 


кездері 

растрлық кескіндерді компьютерге енгізу ҥшін 

сандық  фотокамералар  мен  видеокамералар 

кеңінен қолданылуда.  

 

 

Векторлық  кескіндер,  бҧл  -  сызық,  доға,  шеңбер  және  тікбҧрыш  сияқты 



геометриялық  объектілер  жинағынан  тҧратын  кескіндер.  Бҧл  жерде  вектор 

дегеніміз - осы объектілерді сипаттайтын мәліметтер жиынтығы.  

Векторлық  графиканың  басты  артықшылығы  оған  кескін  сапасын 

жоғалтпай  ӛзгеріс  енгізуге,  оңай  кішірейтуге  және  ҥлкейтуге  болатындығы. 

Келесі  артықшылығы  -  векторлық  кескіндердің  ақпараттық  кӛлемі  растрлық 

кескіндермен  салыстырғанда  әлдеқайда  аз  болады.  Векторлық  кескіндер 

СorelDRAW,  Adobe  illustrator,  Micrografx  Draw  секілді  векторлық  графикалық 

редакторларда жасалады.  



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

 

56 беттің 10



 

беті 


 

 

Векторлық  графикамен  жҧмыс  істеуге  арналған  программалық  қҧралдар 



бірінші  кезекте  кескіндерді  ӛңдеу  ҥшін  емес,  оларды  жаңадан  салу  ҥшін 

қолданылады.  Бҧндай  қҧралдар  жарнама  агенттіктерінде,  дизайнерлік 

бюроларда, редакциялар мен баспаханаларда кеңінен қолданылады. Қарапайым 

геометриялық  объектілер  мен  қаріптерді  пайдалануға  негізделген  безендіру 

жҧмыстары  векторлық  графика  қҧралдарының  кӛмегімен  әлдеқайда  оңай  іске 

асады.  


Растрлық графиканы векторлық графикамен салыстыру 

Салыстыру 

критерийлері 

Растрлық графика 

Векторлық графика 

Кескіндерді 

ҧсыну 

әдісі  


Растрлық 

кескін 


пиксельдердің 

жиынтығынан тҧрады.  

Векторлық 

кескіндер 

командалардың 

тізбегі 


тҥрінде бейнеленеді. 

Шынайы  суреттерді 

бейнелеу  мҥмкіндігі

 

 



Растрлық 

кескіндер 

шынайы 

суреттерді  



айқын бейнелей алады.   

Векторлық 

графика 

фотосуреттегідей 

сапалы 

кескіндерді алуға мҥмкіндік 



бермейді. 

Кескіндерді 

ӛңдеу 

мҥмкіндігі 



 

Растрлық 

кескіндерді 

ҥлкейтіп-кішірейткенде 

немесе  бҧрғанда  кескін 

ӛзінің  бастапқы  сапасын 

жоғалтады. 

Векторлық 

кескіндерге 

сапасын 


жоғалтпай-ақ 

ӛзгеріс енгізуге, яғни қажет 

болса  оларды  кішірейтуге 

немесе ҥлкейтуге болады. 

Кескіндердің  басып 

шығарылу 

ерекшеліктері 

Растрлық 

суреттерді 

принтерде  оңай  басып 

шығаруға болады.  

Векторлық  суреттер  кейде 

принтерде 

басылмайды 

немесе  нашар  басылып 

шығады. 


 

Фракталды  графиканың  жасалу  әдісі  сурет  салуға  немесе  безендіруге 

емес,  програмалауға  негізделеді.  Егер  растрлық  графикада  растр  (пиксель),  ал 

векторлық  графикада  сызық  базалық  элемент  болып  табылса,  фракталдық 

графикада  математикалық  формуланың  ӛзі  базалық  элемент  болып  табылады, 

бҧл  компьютердің  жадында  ешқандай  объект  сақталмайды,  кескін  тек  қана 

теңдік бойынша салынады деген сӛз.    

 

Бақылау сұрақтары 

1

 

Машиналық графика нені оқытады? 



2

 

Компьютерлік графика тҥрлері. 



3

 

Графиктік мәліметтер форматтарын ата. 



4

 

Термодинамикалық жҥйе деген не? 



5

 

Тҥсті сипаттаудың қандай әдістері бар? 



6

 

Тҥсті басқару жҥйелерін ата? 



 

Ұсынылатын әдебиеттер  

ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

56 беттің 11 беті 

 

 



 

1  Информатика.  Базовый  курс.  /  Симонович  С.В.  и  др.  СПб.:  «Питер», 

2000. – 640 с. 

 

2 Дәріс 



 

Тақырып. AutoCAD жҥйесінде сызбаны ҧйымдастыру қҧралдары  



 

Сұрақтар 

1

 



Координаттар жҥйелері және ӛлшем бірліктері. 

2

 



Графиктік примитивтер мен қабаттар. 

3

 



Командаларды енгізу 

 

Координаттар жҥйесі  – бас нҥктесі және онымен байланысты объектінің 



кеңістікте алатын орнын анықтауға арналған осьтері бар жҥйе.  

 AutoCAD  пакетінде  –  ҥшӛлшемді,  тікбҧрышты  координаталар  жҥйесі 

қолданылады.  Осы  стандартты  жҥйені  қолданған  кезде  нҥкте  ҥшӛлшемді 

кеңістікте  қашықтықты  және  ҥш  ортоганальді  осьтер  бойынша  санақтың 

басынан  бағытты  таңдап  алу  бойынша  орын  ауыстырады.  Координаттар 

жҥйесін анықтау пайдаанылған ӛлшем бірліктерге тәуелсіз болады. Санақ басы      

нҥктесінде  жорамалданады.  Абсцисса        және  ордината        осьтері  AutoCAD 

терезесінің  сол  жақ  тӛменгі  бҧрышында  орналасқан  пиктограмманың 

координат бағытына  сәйкес  келеді.      Z  осьі  монитордың  экран  жазықтығынан 

пайдаланушыға бағытталады   

 AutoCAD  бағдарламасында  екі  жҥйе  қолданылады:  әлемдік  координата 

жҥйесі  (ӘКЖ)  және  орын  ауыстыратын  пайдаланушының  координата  жҥйесі 

(ПКЖ).  

Пайдаланушы  анықтайтын  ПКЖ-ні  геометрия  модельдерін  салу  кезінде 

ыңғайлы  болу  ҥшін  қолданылады. Бір сызбада  ПКЖ-нің 

пройзволді

  мӛлшерін 

қҧрып  және  сақтауға  болады.  ПКЖ  –імен  жҧмыс  жасау  кезінде  әлемдік 

координаталарды  қолдану  керек  болса,  онда  координаттар  алдында    *

 

символын енгізу керек. 



 

 AutoCAD  жҥйесінде  пайдаланушы  профессионалды  сала  облысында 

қабылданған:  миллиметр,  метр,  километр,  дюйма  сияқты  сызықты  ӛлшем 

бірліктерді таңдайды.Осылайша, пакетпен жҧмыс істеген кезде  AutoCAD-тың 

графикалық терезесі ӛлшемсіз және ондағы бҧйымдар табиғи ӛлшеміне сәйкес 

сызылады  деп  есептеуге  болады.    Экран  мониторының  жҧмыс  аймағында 

арақашықтық  шартты  ӛлшемдермен:  толық,  затты,  экспоненциальды  және 

бӛлшек тҥрінде ӛлшенеді.  

Бҧрыштық  ӛлшемдер  AutoCAD  бағдарламасында,  әдетте,  градус  және 

градус  ҥлесі  ретінде  анықталынады.    Алдынғы  жағдай  сияқты  пайдаланушы 

басқа  да  бҧрыштық  ӛлшем  бірліктерге  таңдау  жасайды:  радиан,  град  немесе 


ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

 

56 беттің 12



 

беті 


 

 

топографикалық  бірліктер.  Бҧрыштық  ӛлшемдердің  оң  ӛзгерісі  ҥшін  Х 



координат осьінің оң бағытынан сағат тіліне қарама-қарсы айналу қабылданған 

 AutoCAD  жҥйесінде  графикалық  ақпаратты  қҧрылымдау  ҥшін  қабаттар 

техникасына  негізделген  пайдалы  және  ыңғайлы  әдіс  қолданылады.  Қабат- 

сызбаның  фрагменттары  бар  мӛлдір 

калектарды

  бір-біріне  қою  арқылы  

мәліметтерді  логикалық  топтауға  арналған  әдіс.  Осылайша  сызба  әрбір 

қабаттарында  тҥрлі  объектілер  орналасқан  шектелмеген  кӛптеген  қабаттар 

тҥрінде беріледі. Қабат экран мониторында жекелеп немесе басқа қабаттармен 

бірге  комбинацияланып  кӛрінуі  мҥмкін.  Қабат  сонымен  қоса  қосулы,  ӛшірулі 

немесе редактреу ҥшін блокқа тҥсіп қалған тҥрде болуы  мҥмкін.   

Әрбір қабаттың ӛзіндік аты бар (қабаттың аты 256 символдан қҧралады) 

және  қабаттарға  жататын  барлық  объектілер  ҥшін  жасалатын  сызық  тҥсімен, 

тҥрімен, қалыңдығымен сипатталады.    

Примитив  —  бҧл  алдын-ала  анықталған  негізгі  геометриялық  элемент, 

оның кӛмегімен ӛте кҥрделі моделдер салынады.  

 AutoCAD жҥйесі келесідей примитивтерді қолданады: нҥктелер, тесіктер, 

шеңберлер, доғалар, полисызықтар (шексіз тесіктер мен доғалардың кезектесіп 

орналасуы),  мультисызықтар  (сегменттері  бірнеше  параллель  тесіктерден 

тҧратын  сынған  сызық),  сплайндар  (белгіленген  нҥктелерден  ӛтетін  тегіс 

қисық),  мәтіндер,  блоктар  (бірнеше  примитивтан  қҧралған  аты  бар  объект) 

эллипстар,  кӛпбҧрыштар,  фигуралар  (ҥш  немесе  тӛрт  тесікпен  шектелген 

жазықтықтың  бӛлігі),  қарапайым  денелер  және  т.б.  Барлық  примитивтардың 

ортақт  қасиеттері  олар  бір  қабатқа,  тҥске  және  сызық  тҥріне  тәуелді  болады.  

Кӛптеген примитивтардың сонымен қоса қалыңдығы болады.  

Сызықтың  тҥсі  1  ден  256  сандарына  дейін  кодталынады.  Тҥстің 

қолданылуы  экран  мониторындағы  сызбаның  кӛрінісін  жақсартады  және  де 

оны плоттерге шығару кезінде де ӛте пайдалы. 

Сызық тҥрлері — бҧл сызықты сегменттер мен пробелдердің арнайы реті. 

Сызбадағы  сызықтың  аталуы  мен  сызылуы  ӛндіріс  пен  қҧрылыстың  барлық 

салаларында  ГОСТ  2.303-81  стандарты  бойынша  бекітіледі.  Сызбадағы 

сызықтың  қалыңдығы  негізгі  сызықтың  қалыңдығына  қатынасы  бойынша 

анықталады.сызықтың  тҥрін,  тҥсін,  қалыңдығын  пайдалана  отырып  сызбада 

маңызды бӛлшектерді, соңғы модификацияларды бӛліп кӛрсетуге болады. 

AutoCAD  жҥйесіндегі командалар келесідей іс-әрекеттерді орындайды:  

• қосымша параметрлерді енгізу ҥшін командалық жолақты шығарады; 

•команда параметрлерін кӛрсету ҥшін диалогті терезені ашады; 

• клавиатурадан енгізуді қажет ететін процедураларды жҥктейді; 

•  графикалық  курсормен  позициялануды  қажет  ететін  процедураларды 

жҥктейді.  

Большинство 

команд 


системы 

AutoCAD 


жҥйесінің 

кӛптеген 

командаларының  бірнеше  параметрлері  болады  және  команда  орындалу  ҥшін 

соның бірін енгізуді қажет етеді.  

Командалар форматы келесідей: 


ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

56 беттің 13 беті 

 

 



Command: команда аты [параметрлері] [берілгендері] <...> 

• Command сӛзі: — бҧл AutoCAD жҥйесін команданы енгізу ҥшін шақы-

ру. 

• Команда аты — бҧл командалық жолаққа енгізілетін команданың толық 



аты (аттектес командалар – аббревиатуларды енгізуге рҧқсат етіледі). 

•  Параметрлер  —  команданың  іс-әрекетін  нақтылайтын  қосымша 

мәліметтер; (басты әріптен кейінгі белгіленген параметр атауындағы  параметр 

атын енгізген кезде бір символға дейін қысқартуға болады). 

•  Мәліметтер  команда  ҧзындықтары  талап  ететін  нақты  мәндерден 

тҧрады.  

• Бҧрыштық жақшаларда <...>  жҥйе талап ететін параметр енгізіледі 

Командалар тек қана жҥйелік диалогта барлық қажетті ақпарат енгізілген 

кезде  ғана  орындалады;  оның  нәтижелері    AutoCAD  графикалық  терезесінде 

шығарылады,  ал  командалық  жолақта  қайтадан  Command  жҥйесінің 

шақырылуы пайда болады.   

Вводить  команды  AutoCAD  командаларды  клавиатурадан,  әр  тҥрлі 

менюлерден немесе қҧрылғылар панелінен енгізуге болады.  

Команданы клавиатурадан енгізу ҥшін командалық жолақта команданың 

атын енгізіп ENTER немесе SPACE клавиштерін енгізу қажет.   

 AutoCAD  жҥйесінде  командалар  аббревиатуралары  Support  каталогінде 

болатын  мәтіндік  (ASCII)  acad.PGP  файлдарында  болады.  AutoCAD-тың 

стандартты  файлдарында  аббревиатуралардың  базалық  қҧрылымы  және  жаңа 

аттектес  командаларды  қҧруға  арналған  нҧсқаулықтары  бар      acad.PGP 

файлдарынан  тҧрады.    Берілген  аттектес  командаларды  модификациялауға 

немесе жаңаларын қосуға болады. acad.PGP файлына ӛзгертулер енгізбес бҧрын 

оның резервті кӛшірмесін жасау керек.  

Аттектес командалардың форматтары келесідей: 

аттектес, *команданың толық аты 

форматтың  бірінші  элементі  болып  командалық  жолаққа  енгізілетін 

символдардың 

комбинациялары 

болып 


табылады. 

Символдардың 

комбинациясы  ҥтірмен  аяқталады  да  одан  кейін  пробел  және  міндетті  тҥрде 

префикс-  жҧлдызшадан  (*)  тҧратын  ауыстырылатын  команданың  толық  аты 

енгізіледі.  

 acad.PGP файлына ӛзгерістерді  AutoCAD жҥйесінің ішінде де, сыртында 

да  жҥргізуге  болады.  Бірінші  жағдайда  алдымен  acad.PGP  файлын  арнайы 

мәтіндәк редактор Блокнотпен ӛзгерістер енгізу арқылы модификациялап, одан 

соң      AutoCAD  бағдарламасын  жҥктейді.    Екінші  жағдайда  іс-әрекеттер 

келесідей жҥргізіледі:  

• стандартты мәтіндік редактор Блокнотты ашу

• acad.PGP файлын жҥктеу; 

• файлда қажетті ӛзгертулер енгізіп оны сақтау; 

• Блокнот редакторын жауып, AutoCAD бағдарламасына қайта оралу

• командалық жолаққа REINIT командасын енгізу; 


ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

 

56 беттің 14



 

беті 


 

 

•пайда болған  Re-initialization диалогты терезесінде  PGP File белгішесін 



қосу; 

• ОК батырмасын басу.  

acad.PGP файлын жҥктеу арқылы AutoCAD программасын ашуға болады.  

Тиімдісі  және  ыңғайлысы  ол  мәзір  командасының  кӛмегімен  ашу. 

Мәзірден  команданы  командалық  жолаққа  енгізу  ҥшін,  тҥрлі  альтернативті 

нҧсқалардың ішінен қажеттісін таңдап алып, тышқанның сол жақ батырмасын 

басу қажет 

AutoCAD  программасы  мәзірдің  және  қҧралдар  панелінің  кӛлемді 

жиынына ие  

Экрандық  мәзір  AutoCAD  графикалық терезесінің  жҧмыс аумағының  оң 

жоғында  орналасқан.    Экран  мониторынан  Display  Screen  Menu  тандау 

батырмасы  Window  Elements  ӛрісі  Display  қосымша  беті    Options  диалогтік 

терезесінің кӛмегімен бҧл мәзірдің кескінін қосу немесе ӛшіруге болады  



Беретін  мәзір  AutoCAD  графикалық  терезесінің  жоғарғы  бӛлігінде 

орналасқан.  Графикалық  терезенің  мәзір  жолағының  тармақтары  осы  мәзірдің 

тақырыпшасы  болып  табылады.  Беретін  мәзірдің  тармақтары  дәл  экрандық 

мәзірдегідей  болады,  алайда  олардың  аттары  және    қҧрылымдары  экрандық 

мәзірмен  салыстырғанда  ӛзгеше  болады.  Сонымен  қоса,  беретін  мәзір 

тармақтары  эран  мониторына  командалық  жолақты  сҧраудың  орнына  экранға 

диалогтік терезені шығарады.  

Графикалық мәзір, таңдау батырмасынан график тҥрінде кескінделу тән. 

Кейбір командаларға мысалы, HATCH параметрін еңгізу ҥшін қарапайым әдіс 

болып  табылады.  AutoCAD  ортасында  қолданбалы  қосымшаларды  ӛңдеуде 

кеңінен қолданылады.  



Контекстті  мәзір,  графикалық  курсордың  орналасу  нҥктесінде 

тышқанның  сол  жақ  батырмасын  басқанда  пайда  болады.    Курсордың 

орналасуына  байланысты  графикалық  терезеде  осындай  мәзірдің  қҧрылысы  

және визуализациясы ӛзгереді. 

AutoCAD 

құралдар 

панелі 

толығымен 

Windows 

стандартты 

қосымшаларына  сай  келеді,  сол  себептен  жобамен  жҧмыс  істеу  кезінде 

кӛптеген  есептеулерді  орындау  ҥшін  осы  қҧралдарды  тҧрақты  қолдануға  сай 

келеді. 

Тәжірибе кӛрсеткендей командаларды еңгізудің екі әдістерінің кҥнделікті 

қолданылуы:  аттары  және  қҧралдар  понелі  –  AutoCAD  жҥйесінде  ең  жоғарғы 

ӛндірістікті қамтамасыз етеді.  

Әдіске  қарамастан,  еңгізуге  қолданған  соңғы  команданың  қайталануына 

Command  жҥйесіне  жауп  ретінде  ENTER  немесе  SPACE  батырмасын  басу 

жеткілікті. 

Соңғы  алты  команданың  тізімі  мезеттік  мәзірден  тҧрады,  яғни 

командалардың  еңгізу  терезесінде  тышқан  кӛрсетуінің  орнын  анықтауда  және 

оң жақ батырманы басқанда шығады.  



ПОӘК 042-18-6.1.93/03-2013 

«   »                  2013 ж. №1 басылым 

56 беттің 15 беті 

 

 



Ақыр  соңында,  алдынғы жҧмыс сеансынада жҥйемен бірге  қолданылған 

командалардың  қайсысын  болмасын  текстік  терезеде  табуға  болады  (F2 

батырмасымен шақырылады) және қайталап орындау ҥшін жҥктеледі.  

Команданың  орныдалуын  диалогтің  кез  келген  кезеңінде  ҥзуге  болады, 

ESC батырмасын басу арқылы.  

 (HELP,  ZOOM,  PAN,  REDRAW  және  т.б.)  командаларды,  яғни  басқа 

команданы  орындау  барысында  жҥктуге  болады,  олар  «мӛлдір»  деп  аталады.   

«мӛлдір»  командалардың  кӛбі  экран  мониторындағы  сызудың  кӛрінісін 

басқарады.  «Мӛлдір»  команданың  белісі    апостроф  (')  болып  табылады.  Егер 

командалық жолақта «мӛлдір» командасын еңгізу керек болса, онда бҧл ӛрнекті 

команданың  толық  атының  алдында  жазады.  Команданы  жҥктегеннен  кейін 

командалық  жолақта  екі  бҧрыштық  тырнақшадан  (»)  басталатын  оның 

параметрлерінің тізімі пайда болады, ал бҧл команданың жҧмысы аяқталғанан 

кейін жҥйе ҥзілген команданың орындалуының жалғасуы жайлы хабар береді 

 

Бақылай сұрақтары 

1

 



AutoCAD жҥйесіндегі координаттар жҥйесі ерекшеліктері неде? 

2

 



Графиктік примитивтер мен қабаттар не ҥшін керек? 

3

 



Клавиатурадан  командалар енгізу форматтарын ата. 

4

 



Менюден командалар енгізу ерекшелігі? 

5

 



«Мӛлдір» командалар айырмашылығы неде? 

 

Әдебиеттер 

1 Финкельштейн Э. AutoCAD 2004. Библия пользователя.: Пер. с англ. – 

М.: Издательский дом «Вильямс», 2005. – 1184 с. 

2  Федоренков  А.П.,  Басов  К.А.,  Кимаев  А.М.  AutoCAD  2000: 

практический курс: М. «ДЕСС КОМ», 2000 – 527. 

 



  1   2   3   4   5


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал