Қазақстан Республикасының Білім және ғы лы м министрлігі



жүктеу 440 Kb.

бет1/5
Дата11.05.2017
өлшемі440 Kb.
  1   2   3   4   5
8867

ВО

Қазақстан Республикасының Білім және ғы лы м министрлігі 

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті

Оспанова А.К.

ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ

пэкіне арналган оқу құралы

Павлодар 2010



УДК 502/504(075.8 

ББК 20,1 я73 

0  78

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік 



университетінін Ғылыми кенесімен басуға ұсынылды

Пікірсарапшылар:

Исимбеков Ж.М. — биология ғылымдарының докторы, профессор,

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің 

биология жэне экология кафедрасының меңгерушісі,

Жұмабекова Б.Қ. — биология ғылымдарының докторы, доцент, Павлодар

мемлекеттік институтының жалпы биология кафедрасы;

Ануарова Л.Е. -  биология ғылымдарының кандидаты, Қазақ мемлекетпк



кь п д я р  

педагогикалық университетінің биология кафедрасы.

Оспанова А.К.

О 78 


Экология  жэне  тұрақгы  даму:  пэніне  арналған  оқу  құралы.  -

Павлодар: Типография Сытина, 2010. -  78 б.

І5ВК 9965-08-454-8

Оқу  құрапы  жоғарғы  оқу  орындарында  окитын 

барлық 


мамандықтың 

студенттеріне  арналган. 

Экология 



жэне тұрақты даму пэнініц оқу  бағдарламасына 

сәйкес құрастырылған.

УДК 502/504 (075.8)

ББК 20,1 я73

С.Торайгыров 

атындағы  ПМУ-дің 

ЩЦИщ С.Бейсембае 

атындағы  ғылыми

І5ВЫ 9965-08-454-8



Оспанова А.К., 2010 

С. 


Торайғыров атындағы ПМУ, 2010

КІРІСПЕ

Қазіргі  кезеңде

лп барады. Бұған себеп жер жүзіндегі халық 

санының өсуі мен өнеркэсіп орындарының жаппай көбеюуі.

Табиғи ортаның химиялық ластануы, радиациялық жағдай, 

азық-түлік  пен  ауыз  судың  сапасының  нашарлауы  жэне  т.б. 

халықтың денсаулығының нашарлауьгаа келіп соқты.

Бірқатар  ғаламдық  эколоғиялық  проблемалар  пайда  бол- 

ды:  жылыжай  эффектісі,  озон  қабатының  жұқаруы,  әлемдік 

мұхиттың ластануы, қышқылдық жауын-шашындар, шөлдену

және т.б.

Пайдалы  кендер  қорьшың  жақын  арада  таусылу,  өсімдік- 

тер  мен  жануарлардың  кейбір  түрлердің  толықгай  жойылып, 

қоршаған ортаның шамадан тыс ластану қаупі төніп түр.

Мәселені  табиғи  тепе-теңдікті  қалпьгаа  келтіру  нәтиже- 

сінде  шешуге  болар  еді,  бірақ бүл өте  күрделі,  әлемде теңдесі 

жоқ қиын  мәселе,  ол  1992  жылы Рио-де-Жанейрода күн тэрті- 

біне  қойылып,  сонда  Тұрақты  даму  түжырымдамасына  қол 

қойылып,  бекітілді.  Ғаламдық  «қоғам  -   табиғат»  жүйесіндегі 

түрақты  даму  -   эртүрлі  деңгейдегі  әлеуметтік-экологиялық

теңдікті

ды. Адамзат осыны неғұрлым ертерек түсініп осы жолға түссе, 

оның Жер бетінде тірі  қалу мүмкіншілігіде  соғұрлым жоғары 

болмақ. Бұл жолда мазмұны мен болмысы эрбір жеке тұлғаның 

экологиялық дүниетанымын  қалыптастыру  болып  табылатын 

экологиялық сауаттылық шешуші рөлге ие болады жэне оның 

негізін «Экология жэне тұрақты даму» пэні құрайды.

\

3



IТАРАУ

Экология пән ретінде

«Экология»  терминін  1866  ж  ірі  неміс  зоологы  Эрнст Гек- 

кель ұсынған.  Термин  екі грек сөзінен құралған:  «ойкос» — үй,

баспана, «логос» — гылым, зерттеу деген сөз.

Өсімдіктер  географиясына  экологиялық  бағытты  Алек- 

сандр  Гумбольдттың  еңбектері  салды.  Экологиялық  ойларға

зоологтары

ғалымдар


Ғылым  ретінде  экология  тарихындағы  ерекше  күн  -  

1866  жылдың  14-қыркүйегі  болды,  сол  күні  Э.  Геккель  өзінің 

«Ағзалардың жалпы морфологиясы» деген кітабын бітіріп, онда 

осыған ең алғаш рет анықтама берді: «Экологияның астарынан 

біз  ағзалардың қоршаған  ортага қарым-қатынасы туралы жал-

пы ғылымды ұғынамыз».

Экология тірі  ағзалардың ішінде популяңия,  қауымдастық 

жэне экожүйені қарастырады.  Популяңия деп бір түрдің топта- 

рын айтамыз, олар басқа топтардан оқшауланған. Қауымдастық 

бүл  әртүрлі  топтардың  түрлері,  олар  бір  аймақта  өмір  сүріп, 

бір-бірімен  қарым-қатынаста болады.  Экологиялық жүйе (био- 

геоценоз)  -   ағзалардың  қауымдастығы  олардың  абиотикалық 

ортамен қатынасы. Маржанды риф — экожүйенің бір мысалы.

Экологияның бес негізі бар.

популяңиялық экология  (популяңия  санының динамикасы 

оның ішкі фактормен байланысы); 

синэкология (табиғи бірлестіктерді оқу);

өмірсүру орнын оқу;

экожүйені  (оның  ішінде  зат  айналым  жэне  табиғаттағы 

энергия);

4


—  эволюциялық  экология  (алғашқы  табиғи  қауымдастықты 

қалпына  келтіру  және  қауымдастықтың  өзгеруін  болжау), 

сонымен  қатар  тарихи  экология  (адамның  қатысы  аркылы

өзгерістерді оқып білу).

Экологиялық  жүйеге  абиотикалық  жэне  биотикалық 

компоненттер  жатады.  Кейде  биогеоценоздың  абиотикалық 

компоненттерін биотоп деп атайды, ал биотикалықты биоценоз 

деп  атайды.  Абиотикалық  компонентке  жататын  топырақты,

экожүйенің жеке бөлігі ретінде қарастырады.

Биотоптар биохораға қосылады,  ал соңғысы биоциклдерге. 

Тасты,  қүмды,  сазды  шөлейтті  биохораға қосылады;  шөлейтті 

биохора,  ормандар  мен  жазық  дала  құрғақтық  биоциклдерге

қосылады.

Үш  биоцикл:  құрғақ,  теңіз  жэне  ішкі  сулар -  биосфераны 

құрастырады.  Экологиялық түсініктердің ең маңыздысы энер- 

гия  ағымы.  Экологиялық  жүйелерге  энергия  күннен  беріледі; 

оның ішінде  автотрофтылар  күн  сәулесін  пайдаланады,  ал ге- 

теротрофтылар автотрофтылардан дайын органикалық заттар-

ды қорек ретінде алады.

Практикалық сабақтардың тақырыптары

1.  Экология  -   табиғатты  қорғау  мен  табиғатты  ұтымды

пайдаланудың теориялық негізі.

2. Негізігі тіршілік орталары, олардың сипаттамалары.



Тест жинақтары

1. Төменде аталған ғалымдардың қайсысы ғылымға «Экология» 

ұғымын енгізді?

A) Э. Геккель;

B) Ю. Либих;

C) К. Хенке;

О) В.И. Вернадский;

Е) Г.Ф. Морозов.

5


2.  Жер  шары  ретінде,  жер  бетіндегі  экологиялық  мэселелерді 

зерттейтін ғылым саласы?

A) элемдік экология;

B) геоэкология;

C) инженерлік экология;

Б) өнеркәсіптік экология;

Е) әлеуметтік экология.

3. Экология сөзі грек тілінен аударғанда нені білдіреді?

A) үй, мекен, ілім;

B) халық;

C)түр;

О) ғылым;



Е) табиғат. 

,

4. Экологияньщ негізгі бағыттарын көрсетіңіз:



A) аутэкология, демэкология, синэкология;

B) биоэкология, синэкология;

C) аутэкология, гидроэкология;

О) зооэкология, фитоэкология;

Е) антропоэкология, микроэкология.

5. Биогеоценоз терминін ғылымға енгізген ғалым кім?

A) В.Н. Сукачев;

B) В.И. Вернадский;

C) Г.Ф. Морозов;

Б) Э. Геккель;

Е)Э. Зюсс. 

4^ ш I


6.  Белгілі бір ортада мекен ететін, эртүрлі өсімдіктер, жануар- 

лар жэне микроорганизмдердің қауымдастығы қалай аталады?

A) биогеоценоз;

B) популяция;

C) бірлестік;

Ц) биом;


Е) биотоп.

6


7.  «Популяция»  сөзі  латын  тілінен  аударғанда  қандай  мағына

береді?


A) халық, ел;

B) мемлекет;

C)ұлт;

Ц)түр;


Б) класс.

8. Экологиялық қуыс түсінігіне толық анықтама беріңіз?

A) ағзалар мекен ететін кеңістік;

B) бірлестіктегі түрлердің қызметі;

C) қоршаған орта жағдайына даралардың бейімделуі;

Ц) кеңістікте түрдің қатынасы мен оның бірлестіктегі орны; 

Е) бірлестікте даралардың өзара қарым-қатынасы.

9. «Тегін еш нәрсе жоқ» атты экология заңының авторы кім?

A) Б. Коммонер;

B) Э. Геккель;

C) В.Н. Сукачев;

О) В.И. Вернадский;

Е) В. Шелфорд.

10. «Табиғат жақсы біледі» деген заңның авторын атаңыз?

A) Б. Коммонер;

B) Э. Геккель;

C) В.Н. Сукачев;

Ц) В.И. Вернадский;

Е) В. Шелфорд.

11. Толеранттылық заңының авторы кім?

A) В. Шелфорд;

B) Э. Геккель;

C) В.Н. Сукачев;

Ц) Б. Коммонер;

Е) В.И. Вернадский.

7


12. «Экожүйе» түсінігін ғылымға кім енгізді?

A) А. Тенсли;

B) Э. Геккель; 

и   иі 


C) В.Н. Сукачев;

Э) В.И. Вернадский;

Е) В. Шелфорд.

13.  Ағзалардың  бір-бірімен  жэне  қоршаған  ортамен  өзара бай- 

ланысын кешенді түрде зерттейтін ғылым саласы қалай атала-

ды? 

■'

A) экология; 



*  ‘ !

B) қолданбалы экология;

C) қоршаған ортаны қорғау;

Ә) табиғатты пайдалану негіздері;

Е) демэкология.

14. Абиотикалық ортаның биоценоз орналасқан жері қалай ата-

лады?

A) биотоп;



B) ареал;

C)бионом;

Ц) популяция;

Е) қауым.

15. Бір аумақта кездесетін барлық популяция жиынтығы қалай

аталады?


A) бірлестік;

B) экожүйе;

C) биосфера;

Б) биом;


Е) биотоп.

16.  Бірлестіктер  алып,  жатқан  табиғи  тіршілік  кеңістігі  қалай

аталады?

А) биотоп;

8


B) экожүйе;

C) биоценоз;

Б) ареал;

Е) биом.


17.  Бір-бірімен  энергия  ағыны  мен зат  айналымы  арқылы  бай- 

ланысқан,  тірі  ағзалар  мен  оларды  қоршаған  бейорганикалық 

заттар жүйесі қалай аталады?

A) экожүйе;

B) биом;

C) биоценоз;

Э) продуценттер;

Е) редуценттер.

18.  «Табиғи  жолмен  сұрыптаудан  түрлердің  пайда  болуы» 

еңбегінің авторы кім?

A) Ч. Дарвин;

B) Э. Геккель, К.Ф. Рулье;

C) Ю. Либих;

Б) К.Ф. Рулье;

Е) В.И. Вернадский.

19. Аутэкология нені зерттейді?

A) особьтарды;

B) бірлестіктерді;

C) популяцияны;

V) фитоценоздарды;

Е) зооценоздарды.

20. Демэкология нені зерттейді?

A)популяцияны;

B) бірлестіктерді;

C) особьтарды;

Б) фитоценоздарды;

Е) зооценоздарды.

9


21. Либих заңын көрестіңіз:

A)  организмнің  төзімділігі  оның  экологиялык  қажеттілік

тізбегіндегі ең элсіз тобымен айқындалады;

B)  төзімділік  шегі  экологиялық  минимум  мен  максимум- 

ның арасындағы айырмашылыққа тең;

C)  мөлшері  кіші  организмдер  кеңестікте  тығыз  орналас- 

қандықтан,  олардың  мөлшері  кішірейген  сайын  белгілі 

кеңестікке шаққандағы биомассасы көбейе түседі;

Б)  кіші организмдердің  биомассасы үлкен  организмдерден

кем болады;

Е)  организмнің төзімділігін  сол  ортадағы  күшті  топ  анық-

тайды.


22. Биотоп дегеніміз:

A) абиотикалық ортаның биоценоз орналасқан жері;

B) экологиялық жағдайлары үқсас бірлестік бөлігі;

C) таза бөліктерден пайда болатын бірлестік;

Б) абиотикалық жағдайлары бір территориялар;

Е) биоценоздың мекен ортасы.

23. «Минимум» ережесінің авторы кім?

A) Ю. Либих;

B) Г. Гаузе;

C) Б. Коммонер;

О) В.И. Вернадский;

Е)Ч. Дарвин. 

$3

24.  Қоршаған  ортада  зиянды  заттардың  дезактивизациясы, 



биологиялық  эрекеті,  таралу  ерекшеліктері,  ингридиенттік 

қүрамын  жэне  уыттыльщ  эсер  зерттейтін  токсикологияның

бөлімі қалай аталады?

A)экотоксикология;

B) адам экологиясы;

C) радиациялық экология;

10


Б) өнеркәсіігпк экология;

Е) химия.

25. Организмнің тіршілік ету жағдайларына қатысты шарттар- 

яктң жалпы жиынтығы қалай аталады?

A) Экологиялық қуыс;

B) экологиялық пирамида;

C) экологиялық сукцессия;

Б) экологиялық қауымдастық;

Е) периодты фактор.

1


II ТАРАУ

Организм және орта

нысты

Жердегі  экологиялық  қауымдастықтардың  орналасуы 

ашық  аймақты  құрайды,  ол  жылу  жағдайларының  өзгеруіне 

байланысты  (ең  алдымен  күн  энергиясының  түсуі)  эртүрлі 

кеңістікте.  Табиғи  аймақтар  кеңістіктік  бағытта  созьшып,  ме- 

редиан  қозғалысымен  бір-бірін  ауыстырады.  Өзіндік,  жоғары, 

аймақтық  таулы  жүйеде  қалыптасады;  әлемдік  мұхитта 

экологиялық  қауымдастықтың  ауысуы  тереңінен  жақсы 

көрінеді.  Табиғи  аймақтар  ареал  түсінігімен  тығыз  байла-

-   ол  ағзаның  түрінің  таралу  облысын  көрсетеді.  Жер

бетіндегі  биогеоңеноздың  таралуы  туралы  заңдылықтарды

биогеография оқытады.

Құрлық жерлер 13 негізгі белдеулерге болінген: арктикальщ

жэне  антарктидалық,  субарктикалық жэне  субантарктидалық,

қалыпты  солтүстік  жэне  оңтүстік,  солтүстік  жэне  оңтүстік

субтропиктік,  солтүстік  жэне  оңтүстік  тропиктік,  солтүстік

жэне оңтүстік субэкваторлық, экваторлық.

Негізгі  биогеографиялық  құрғақ  аймақтарды  қарастырай- 

ық.  Арктикалық шөлдердің  жануарлары теңізбен  тікелей  бай- 

ланысты — олар ақ аюлар,  бүғылар,  ескекаяқтылар,  құндыздар, 

дала тышқандар, леммингтер, ал Антарктидада — пингвиндер.

Арктиканың  оңтүстігіне  қарай  тундра  орналасқан  (фин. 



ШпШгі 

«ормансыз  көтерілу»);  Оңтүстік  жартышарда  тундра 

тек  кейбір  субантарктидалық  аралдарда  берілген.  Суық  кли- 

мат  пен топырақта мүктерді,  қыналарды,  шөптесін  өсімдіктер 

мен  бұталарды кездестіруге  болады.  Оңтүстікке қарай аздаған 

ағаштар  кездеседі  (мысалы,  ергежейлі  қайың),  жэне  тундра 

ормантундрасымен  жалғасады.  Тундраның  фаунасы  біркелкі 

жэне аз: солтүстік бұғылар, құндыздар, леммингалар жэне дала

12


тышқандары,  сонымен  қатар  құстардың  эртүрлі  түрлері  кез- 

деседі. Жэндіктерден масаларды көптеп кездестіруге болады.

Оңтүстік  ормандытундра  шектеулі  аймақтан  бастала- 

ды;  бірінші  қылқанжапырақтылар  (тайга),  содан  соң  -   ара- 

лас,  (Оңтүстік  белдеулерді  әлемдік  мүхит  жауып  жатыр).  Ірі 

ағаштардың түрлер -  қарағай,  шырша, кедр,  оңтүстікке қарай- 

емен,  қайың  кездеседі.  Жануарлар  арасында  жыртқыштар 

(қасқыр, түлкі, аю), мүйізділер (бұғы, қабан), сайрағыш қүстар,

жәндіктердің жеке топтары.

Шектеулі  ормандарды  орманды  жазық  дала  жэне  жазғы 

дала  ауыстырады.  Климаты  жылы  жэне  қүрғақ,  топырағы 

қарашірікті  жэне  каштанды.  Астықтұқымдастары,  жануар- 

лардан -  кеміргіштер,  жыртқыштар  (қасқыр, түлкі),  жыртқыш 

қүстар 


(бүркіт), 

бауырмен  жорғалаушылар 

(жыландар), 

қоңыздар. Жазық дала АҚШ Орталық Батысда, Украинада, По- 

волжьеде  жэне  Қазақстанда.  Шектеулі  жартылай  шөлді  жэне 

шөлейт  жерлер  (Орталық  Азия,  Оңтүстік  Американың  бөлігі 

жэне  Аргентина).  Шөлді  жерлерді  сулар  кездеспейді,  кейбір 

жерлерде ірі өзендер кездеседі (Хуанхэ, Сырдарья, Амударья).

Экваторға жақындай келе шектеулі белдеу субтропикке ау- 

ысады.  Субтропиктің  жануарлар  әлемі  тропикалық түрлердің 

шектеуші түрлермен араласуына экеледі.

Тропикалық  ылғалды  ормандар  (Оңтүстік  Флорида,  Вест- 

Индия,  Оңтүстік  Америка,  Мадагаскар,  Шығыс  Австралия). 

Ірі  жануарлардың  көпшілік  түрі  жойылған.  Батыс  Индостан, 

Шығыс Австралия, Оңтүстік Америкадағы бассейн Паран жэне 

Оңтүстік  Африка  — қүрғақ  тропикалық  саванна.  Тропикалық 

белдеудің  аумақты  аймағы  — шөл  болып  саналады  (Сахара, 

Аравия шөлі,  Пакистан,  Орталық Австралия,  Батыс  Калифор- 

ния, Калахар,  Намиб, Атакам).  Қүрғақ аудандарды  саванналар 

алмастырады  (Оңтүстік-Шығыс  Бразилия,  Орталық-Шығыс 

Африка,  Солтүстік  Австралияның  орталық  аудандары,  Ин- 

достана  және  Үнді  қытай).  Субэкваторлы  белдеудің  жануар-



лар  әлеміне  -   күйіс  қайратын  қосмүйізділер,  жьфтқыштар,

кеміргіштер, термиттер.

Экваторлы  белдеуге  экватор  жақындау  орналасқан  (Ама-

зонка бассейні, Орталық Африка, Индонезия). Жауын-шашын-

ның көп түсуі жэне жоғары температура, сонымен қатар мэңгі

жасыл  орманның  болуы  (Оңтүстік  Америкада  ондай  орман-

ды  гиле  деп  атайды).  Экваторлы  белдеуде  — жануарлар  мен

өсімдіктердің түрі көптеп кездеседі.

Табиға  аймақтар  эртүрлі  материктерде  кездеседі,  бірақта

ормандар мен таулар, жазық далалар мен шөлдер эртүрлі конти-

ненттерде өз ерекшеліктерін көрсетеді.  Осы табиғи аймақгағы

өсімдіктер мен жануарлар басқаларға қарағанда өзгеше больга

келеді.  Биогеографияда  алты  биогеографиялық  облыстарды

бөледі:


—  Палеарктикалық облысы (Евразия, Солтүстік Африка);

—  Арктика лық емес облыс (Солт үстік Америка жэне Грен лан-

дия); 

V ,.,


—  Шығыс облысы (Индостан жэне Үнді қытай, Малай архипе-

лагы);


—  Неотропикалық облыс (Орталық жэне оңтүстік Америка);

—  Эфиопия облысы (барлық Африка);

—  Австралия облысы (Австралия жэне Океания).

Тірі  ағзалар  тек  құрлықты  ғана толтырып  қоймай  әлемдік

Мұхитта

мұхитта


тер  мен  жануарлардың  екі  күшті  бір-бірінен  айырмашылығы 

бар  пелагиаль  (судың  беткі  қабаты)  мен  бенталь  (мұхиттың

түбі) бар.

Пелагиальды  агзалар пассивті  жүзетін  жэне  активті  жүзе- 

тіндер  деп  бөлінеді.  Пассивті  жүзетіндерге  (плейстон:  сарга- 

сов  балдырлары ж.т.б.)  планктон-судың  ағысымен жэне  судың 

ағысына қарсы (нектон: балықтар, кальмарлар ж.т.б.).

14


Өсімдіктекті  пелагиалды  организмдерге  (фитопланктон: 

оған жасыл және диотомды балдырлар жатады) -  негізгі проду- 

центтер.  Зоопланктон  (шаянтәрізділер,  қарапайымдылар,  мар- 

жандар,  жануарлардың дернәсілдері)  оларды  ең  тереңдікте  де 

кездестіруге болады.

Судың  түбінде  өмірсүрушілер  -   бентос.  Өсімдіктердің 

ішінде қоңыр, қызыл, диотомды жэне жасыл балдырлар кезде- 

седі.  Сонымен  қатар  шөптесін  өсімдіктерде  кездеседі  (қамыс, 

элодея ж.т.б.). Теңіз зообентосында фораминифералар, маржан- 

ды полиптар кездеседі.



Практикалық сабақтардыц тақырыптары

1. Популяция -  түрдің тіршілік ету формасы, популяцияның 

негізгі критерийлері.

2. Негізгі биогендік элементтердің экожүйедегі айналымы.

I '  

'

Тест жинақтары



1.  Мүхиттағы  тірі  ағзалардың  таралуын  шектейтін  экология- 

лық фактор

A) ылғалдылықтың астам қоры мен қорек жетіспеуі;

B) оттегінің жетіспеуі;

C) жылу мен ылгалдылықтың жетіспеуі;

Д) қорек пен ылғалдылықтың жетіспеуі;

Е) ылғалдылықтың жетіспеу.і

2. Жердің су қабаты қалай аталады?

A) гидросфера;

B) атмосфера;

C) литосфера;

Ц) биосфера;

Е) стратосфера.

3.  Судың  ауру  тудырушы  микроорганизмдермен  ластануы 

қалай атапады?

А) биологиялық;

15


B) химиялық ластану;

C) физикалық;

Э) физикалық жэне химиялық;

Е) атмосфералық.

4. Судың жылу немесе радиоактивті заттармен ластануы қалай

аталады?


A) физикалық жэне химиялық;

B) биологиялық;

C) физикалық;

О) химиялық ластану;

Е) атмосфералық.

5. Су ортасын мекен етушілірдің аталуы?

A) гидробионт;

B) гигрофиттер;

C) паразит;

V) мезофит;

Е) ксерофит.

6. Құм өсімдіктері қалай аталады?

A) псаммофиттер;

B) гелиофиттер;

C) гидатофиттер;

Б) ксерофиттер;

Е) мезофиттер.

7. Суық сүйгіш ағзаларды ата?

A) креофилдер;

B) гигрофилдер;

C) термофилдер;

Э) ксерофилдер;

Е) психрофилдер.

8. Орта ылғалдылығы орташа жерлерде тіршілік ететін осімдік

топтары қалай аталады?

А) мезофиттер;

16


B) ксерофиттер;

C) гигрофиттер;

Б) суккуленттер;

Е) мезофиллы.

9. Ылғал сүйгіш жануарлар қай топты жатады?

A) гигрофилдер;

B) мезофилдер;

C) ксерофилдер;

О) гидрофиттер;

Е) гидатофиттер.

10. Көлеңке сүйгіш өсімдіктер:

A) сциофиттер;

B) гелиофиттер;

C) псаммофиттер;

Ц) ксерофиттер;

Е) галофиттер.

11.  Судың  бетінде  ағыска байланысты  жүзетін  ағзаларды  ата-

ңыз?


A) планктон;

B) гидробионт;

C) гигрофит;

Б) мезофит;

Е) ксерофит.

12. Экологиялық факторлардың қол  “ 

іы?

A) оптимум;



B) пессимум;

C) минимум;

Ц) максимум;

Е) төзімділік аймағы.

13. Фактордың жабырқандылық эсер ететін аймағы?

А) пессимум;



B) оптимум;

C) минимум;

Ц) максимум;

Е) төзімділік аймағы.

14. Көл қандай экожүйеге жатады?

A) мезоэкожүйе;

B) микроэкожүйе;

C) макроэкожүйе;

0 ) элемдік экожүйе;

Е) экосфера.

15. Үнді мүхиты қандай экожүйеге жатады?

A) макроэкожүйе;

B) мезоэкожүйе;

C) микроэкожүйе;

О) элемдік экожүйе;

Е)экосфера.

16.  Судың жылу немесе радиактивті заттармен ластануы қалай

аталады?


A) физикалық;

B) химиялық;

C) атмосфералық;

Д) биологиялық;

Е) физикалық жэне химиялық.

17. Осы экожүйелердің ішінде қайсысы табиги биоценоз?

A) орман;

B) алаң;


C) егіс даласы;

Д) бақша;

Е) батпақ.

18. Судың санитарлы-биологиялық көрсеткіпггеріне жатады:

А) коли-титр, иіс, түсі, түз қүрамы, рН;

18


B) түсі, коли-индекс;

C) тұз құрамы, рН;

Д) коли-титр, коли-индекс, вирустар;

Е) вирустар, бактериялар.

19. Қазақстанның ең басты су артериясы

A) Ертіс;

B) Жайық;

C) Есіл;



  1   2   3   4   5


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал