Қазақстан Республикасы



жүктеу 5.03 Kb.

бет7/14
Дата07.02.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14

ға  білікті болу аз, 
ол бәсекеге қабілетті болуы керек, үнемі өзін дамытып отыруы керек деген 
басты  сенім  қалыптасқан.    Мектебімізде    білімдер  кеңістігінде  өз  орнын 
нақты  алған  оқытудың  жүйесінде    оқушы  индивидуалды  жұмыс  істеу 
стиліне, таңдауға ие болады.  
 
56 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
 
Жаңа оқыту  технологиясы білімдер  саласында жаңашыл      білім  беруге 
өтуді,  «білім»,  «ептілік»,  «дағды»  атты  педагогикалық  тәжірибені, 
оқытушылардың      мектептегі  оқушы  оқытушы  центризміне  бағдарланған 
санаға,  мәдени-тарихи  педагогикаға  өтуге  мүмкіндік  береді.      Ең  негізгісі 
біздің    мектепте  оқытудың    жаңа  жүйесі  білім  беру  саласын 
индивидуалдылықты  социализациялау  институтына  айналдыруда,  білімдер 
саласын адамды индивидуалды даму траекториясын іздейтін әлеуметтік  орта 
ретінде қалыптасуына жол салуда. 
 
 
 
 
Қолданылған әдебиеттер: 
1. Тоқсанбаева Н.Қ. Қарым-қатынас бірлескен іс-әрекет жүйесі ретінде. 
Монография.- 2012. – Алматы: Қазақ университеті.-270 б. 
2.Джакупов  С.М.  Методололгические  пробелмы  изучения  совместной 
деятельности // Методологические проблемы общей психологии: Учебное пособие-
Алматы: Изд-во “Қазақ университеті”, 2003. - С. 114-149.  
3.Мұқанов М.М. Ақыл-ой өрісі. -Алматы, 1975. – 181 с.
 
 
 
Мектеп оқушыларының интернетке -тәуелділігінің алдын алу 
мәселелері.    
Тоқсанбаева Әлия Қорғаджанқызы 
Алматы обл. Панфилов ауданы Ж.Бусақов атындағы орта мектеп
мектепке дейінгі шағын орталығының  информатика  пәнінің мұғалімі
 
 
Бүгінгі  таңда  жүздеген  миллион  адамдардың  кәсіби  және  күнделікті 
өмірінде  Интернет  кеңінен  қолданыс  тауып  отыр.  Интернет  арқылы  сауда 
жасалып, өмірдің барлық жағынан мәліметтер алынып, бір - бірімен қарым - 
қатынастар  жасалынуда.  Бұл  жағдайды  израиль  психологтары  Y.  Amichai-
Hamburger мен E. Ben-Artzi , дұрыс байқаған «өмірдің Интернет қамтымаған 
аспектілері  қалмаған  сияқты»  -  дейді  олар.  Осының  бәрі  -  Интернетті 
патологиялық  қолдану  мәселесінің  көкейтесті  болуына  алып  келді.  Шет 
елдерде  бұл  мәселе  80-ші  жылдардың  аяғында  көтеріле  бастады.  ХХ 
ғасырдың  90-шы  жылдарының  ортасында  бұл  құбылысты  белгілеп  көрсету 
 
57 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
үшін    I.  Goldberg  «Интернет  -  аддикция»  (қазіргі  синонимдері:  нетоголизм, 
виртуалды  аддикция,  Интернет-әрекеттік  (поведенческая)  тәуелділік, 
интернетті шектен тыс (патологиялық) пайдалану және т.б. терминдерін және 
(гемблингтің)  құмар  ойындарына  патологиялық  құнығу  белгілерінің 
негізінде  жасалған  Интернетке  -  тәуелділікті  анықтауға  арналған 
диагностикалық критерийлердің топтамасын ұсынды.
 
Аддиктивті іс - әрекеттің мәні, шынайы өмірдегі жағдайлардан қашуға 
талпынып, адамдар қауіпсіздік, тепе-теңдікті қалпына келтіру иллюзиясын 
беретін жағдайға өзінің психикалық жағдайын жасанды түрде өзгертуге 
тырысады. Аддиктивті іс-әрекеттің фармокологиялық және 
фармокологиялық емес сипаттағы түрлері бар. Олардың аддиктердің ғана 
емес, сонымен қатар олардың айналасындағылардың да денсаулығына 
(физикалық және психикалық) қауіпі зор. Олар тұлға аралық қатынастарға 
айтарлықтай зиян келтіреді. 
Ғылыми  мақалаларда  жарияланған  зерттеу  нәтижелері  Интернет-
тәуелділер  арасында  депрессиясы  басым  аффективті  және  абсессивті-
компульсивті  бұзылыстар  екендігін,  және  азпрогрегредиенттік  шизофрения 
шеңберіндегі бүркемеленген депрессияның деңгейінің өте жоғары екендігін 
көрсетіп  отыр.  Ал  Корей  зерттеушілері  Интернет-аддикциясы  бар  жоғары 
сынып  оқушыларында  өзіне-өзі  қол  жұмсау  қатері  жоғары  болатын 
депрессияның  көп  болатындығын  анықтаған.  Y.  Hamburger  и  E.  Ben-Artzi 
Интернетке  тәуелділді  қолданушылардың  тұлғалық  ерекшеліктерін 
Айзенктің  сұрақтамасының  көмегімен  зерттей  отырып,  интроверттер  мен 
экстроверттертердің  Интернеттің  әртүрлі  ресурстарын  пайдаланатындығын, 
және де ерлерде экстроверсия Интернетті «көңіл көтеру үшін» пайдаланумен 
оң корреляцияланатыны, ал нейротизм ақпараттық сайттарды пайдаланумен 
теріс байланысқандығын анықтаған. Ал әйелдерде экстраверсия  Интернеттің 
ақпараттық  ресурстарын  пайдаланумен  теріс,  ал  нейротизм  оң 
корреляцияланған.  Кейіннен  осы  авторлар  көбіне  әйел  жынысты  Интернет-
аддиктер  үшін  олар  чаттарда  қарым-қатынас  жасай  отырып  төмендетуге 
тырысатын  жалғыздық  сезімі  тән  екендігін  анықтайды.  Ал  американдық 
ғалым  Интернетке-тәуелді  адамдардағы  келесі  ерекшеліктерді  бөліп 
көрсетеді:  депрессия,  жалғыздық,  сыпайылық  және  намысшылдық.  Н.В. 
Чудова  әртүрлі  зерттеушілердің  нәтижелерін  жалпылай  келе  Интернет-
аддиктің келесі сипаттарын келтіреді: өзінің физикалық «Менін» (өз денесін) 
қабылдаудағы  қиындықтар;  тікелей  қарым-қатынастағы  қиындықтар 
(тұйықтық);  зиянкерлендіруге  (интеллектуализациялауға)  бейім  болуы; 
жалғыздық  сезімі  және  өзара  түсіністіктің  жеткіліксіздігі  (қарама  -қарсы 
 
58 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
жыныстағы  адамдармен  қарым-қатынас  жасаудағы  күрделіліктерге 
байланысты  болуы  мүмкін);  агрессивтіліктің  төмендігі;  эмоционалдық 
қысым  және  негативизмге  бейімділік;  ең  болмаса  бір  фрустрацияланған 
қажеттіліктің болуы; тәуелсіздік ерекше құндылық болып табылады; идеалды 
«Мен»  туралы  түсінік  дифференцияцияланбаған,  өте  жоғары  немесе 
шындыққа  сай  емес;  өзін-өзі  бағалауы  төмен;  мәселеден  және 
жауапкершіліктен қашуға бейімділік.
 
Аддиктивті іс - әрекет – интенсивті эмоциялардың дамуымен 
сүйемелденетін, өзінің психикалық жағдайын кейбір заттарды қабылдап 
немесе өз зейінін тұрақты түрде белгілі бір заттарға немесе белсенділіктерге 
(қызмет түрлеріне) шоғырландыру арқылы өзгерту жолымен шынайы 
өмірден қашуға тырысудан көрінетін деструктивті іс-әрекет формаларының 
бірі. Бұл үрдістің адамды өзіне тартып алатындығы соншалық, ол оның 
өмірінің өзін де басқара бастайды . 
Аддиктивті тұлға өз ұмтылыстарында мәселеден құтылудың – жан 
сақтаудағы өзінің әмбебап, бірақ біржақты тәсілін іздейді. Аддиктің табиғи 
бейімделушілік мүмкіндіктері психофизиологиялық деңгейде бұзылған. Бұл 
бұзылыстардың бірінші белгісі психологиялық ыңғайсыздық 
(дискомфортты) сезімі. Психологиялық комфорт әртүрлі, ішкі және сыртқы  
себептерден бұзылуы мүмкін. Өмірде әрқашан көңіл - күй бір түсіп, бір 
көтеріліп отырады, бірақ, бұл жағдайларды индивидтер әртүрлі қабылдап 
оларға әртүрлі жауап береді. Біреулері тағдыр тәлкегіне қасқая қарсы 
тұрып, болып жатқан істер үшін өзіне жауапкершілік алып, шешім 
қабылдаса, басқалары көңіл-күйі мен психофизикалық тонусының қысқа 
уақыттық және болар болмас өзгеруін басынан әрең өткізеді. Мұндай 
адамдардың фрустрацияны бастан өткізуі төмен болады.   Шындықпен 
күресудің мұндай тәсілі адамның іс-әрекетінде бекіп шындықпен қарым-
қатынас жасаудың тұрақты стратегиясына айналады. 
Тәуелділік 
психологиясының 
(немесе 
аддиктологияның) 
тәуелділіктердің  (аддикцияның)  іс  -  әрекеттік  формаларын  бөліп  алуға 
тырысумен  байланысты  қазіргі  заманғы  проблемалары  қарастырылады. 
Талдау  қазіргі  кезде  белсенді  түрде  талқыланып жүрген және проблемалық 
Интернетке  -  тәуелділік  мәселесіне  жүргізіледі.  Осы  проблема  бойынша 
әртүрлі  көзқарастар  берілген:  Интернетке  -  тәуелділікті  іс  -  әрекеттік 
феноменнің  тәуелділіктерінің  клиникасымен  ортақтығы  аз  іс  -  әрекеттік 
аддикция  ретінде  квалификациялау,  бұл  феноменді  тәуелділіктердің  өзінше 
бір формасы ретінде қате түсінетін психологтардың адасуы. 
 
 
59 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Психологтардың зерттеу және терапевтикалық практикасындағы ең 
көрнекі салаларының бірін тәуелділік психологиясы алады. Тәуелділіктер 
туралы ілім немесе аддиктология психология мен медицинаның түйісінде 
қалыптасты, айтарлықтай үлесін педагогика мен әлеуметтануда қосуда. 
Эпидемиялық модел бойынша дамып отырған тәуелділіктің дәстүрлі 
түрлері наркотиктік (токсикоманияны қоса), алкоголдік немесе темекі 
тәуелділіктерімен күрес құралдарын іздеу мен жетілдірумен қатар, 
тәуелділік туралы кеңірек түсінік қалыптастыруға деген айқын тенденция 
байқалады. Шынайы өмірден сананың жағдайын өзгерту жолымен «кету» 
әдістерінің алуан түрлілігі жайлы мәселе қойылады. Сананың өзгертілген 
жағдайлары проблематикасы психологияда кеңінен танымал. 
Аддикция және тәуелділік терминдері отандық ғылым үшін 
айтарлықтай жаңа терминдердің бірі – бұл терминдер осыдан он жылдай 
бұрын А.Е. Личко мен Н.Я. Иванов құрастырған «қазіргі заманғы 
американдық психотерапевтикалық терминологиясы сөздігінде Ресейде 
қабылданған өзгешеліктерімен» қолданылды  дейді. Шет елдерде олар 
айтарлықтай кең қолданылады. Терминологиялық келіспеушілік 
жағдайында бір автолар аддикцияны ауыру ретінде ал тәуелділікті іс - 
әрекеттің ілеспелі формасы ретінде түсінеді, басқалары қарама - қарсы 
ойды ұстанса, үшіншілері бұл терминдерді айырмайды немесе оны ретімен 
жасамайды. 
Физикалық  тәуелділікті  сүйемелдемейтін  тәуелділіктің  психологиялық 
формалары,  негізгі  көзқарастар  мен  парадигмаларды  қайта  қарау  керектігі 
туралы  мәселені  қоюға  негіз  береді:  аддикцияны  квалификациялау  үшін 
адамның  іс  -  әрекеттің  аддиктивті  формаларын  ұстануы  сыйлайтын 
сезімдерге  эмоционалдық  бауыр  басуы  жеткілікті  болуы  мүмкін.  Ресей 
мамандарының  арасында  тәуелділіктің  психологиялық  формаларының 
өзіндік жеткіліктілігін (аддикцияны) Ц.П. Короленко біртіндеп жақтап жүр. 
Ол  Н.В.  Дмитриевамен  бірге  былай  дейді  –  «Аддиктивті  іс  -  әрекеттің 
элементтері  –  шындықтан,  өзінің  психикалық  жағдайын  өзгерту  жолымен 
кететін  кез  -  келген  адамға  тән.  Аддикция  проблемасы  психикалық 
жағдайының өзгеруіне байланысты  шындықтан қашуға ұмтылу өмірге басып 
кіретін  басты  идеяға  айналып  шындықтан  кетуге  апаратындай  санада 
басымдық пайда бола бастайды. Олар химиялық емес аддикциялардың келесі 
түрлерін  талдаған:  құмар  ойындарға  (басқаша  айтқанда  гемблинг), 
жұмысбастылық аддикция, ақша жұмсағыштық аддикция, басқа адамдармен 
 
60 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
қарым  -  қатынастағы  аддикция,  ургенттік  (үнемі  уақыт  жетіспеушілік) 
аддикция [1].
 
Аддикцияның тартымдылығы - оның ең аз қарсыласу жолынан 
тұратындығы. Аддиктивті жүзеге асырулардың әртүрлі нұсқаларын 
қолданып қандай да бір заттарға немесе әрекеттерге қадала қарау арқылы өз 
проблемалары жайлы ойламай, үрейлерін ұмытып, қиын жағдайлардан 
құтылуға болады деген субъективті әсер пайда болады.  
Көңіл - күйді аддиктивті механизм бойынша өзгерту ойы, әртүрлі 
аддиктивті агенттер көмегімен жүзеге асырылады. Мұндай агенттерге 
психикалық жағдайды өзгертетін заттар: алкоголь, наркотиктер, дәрілік 
препараттар, улы заттар жатады. Көңіл - күйді жасанды өзгертуге сондай-
ақ, қандай да бір белсенділіктер түріне: құмар ойындар, компьютер, тәттіге 
құмарлық, тоя тамақтану немесе ашығу, жұмысқа құмарлық, ритмикалық 
әуендерді ұзақ уақыт тыңдауға құмарлық септігін тигізеді[2]. 
Аддикцияның күйретушілік сипаты, аддиктивті жүзеге асыру тәсілі, 
құралдан біртіндеп мақсатқа айналады. Қиын жағдайларда күмән мен 
уайымды анда - санда ұмытып, сейілу адам баласының бәріне қажет нәрсе, 
бірақ, аддиктивтілік жағдайында ол өмір сүру стиліне айналып, осы 
процесте адам нағыз шындықтан тұрақты қашу қармағына түседі [3]. 
Аддиктивті іс - әрекеттің жүзеге асуы достықты, махабатты, 
белсенділіктің басқа түрлерін ауыстырады. Ол аддикттің өмірдегі тепе -
теңділікті сүйемелдеуге қабілетсіз болатындай, белсенділіктердің басқа 
формаларына кірісе алмайтындай, адамдардан қарым - қатынас жасағаннан 
ляззат ала алмайтындай, бірдеңемен айналыса алмайтындай, босаңсый 
алмайтындай, тұлғаның басқа жақтарын дамыта алмайтындай, біреудің 
мейіріміне, қайғысына ортақтасу және эмоционалды қолдауын жақын 
адамдарына да білдіре алмайтындай дәрежеде уақытын, күшін, энергиясын 
және эмоциясын жұтады.  
Басқа адамдармен қарым - қатынас жасау арқылы жалпы адамзат 
тәжірибесі, әлеуметтік нормалар, құндылықтар, білім мен қызмет тәсілдері 
игеріледі және тұлға қалыптасады. Аддикт өзін бұл процесстерден бөліп, 
өзінің өмірлік тәжірибесін байытуды тоқтатып сонымен, бірге қарым -
қатынас жасаудың маңызды функцияларын бұзады. Аддиктің басқа 
адамдармен бірге қызмет ету процессінде өзара қиындықтар туындайды. 
 
61 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Аддиктивті ерекшеліктері бар адам өзін - өзі тану, өзіне деген сенімділігін 
нығайту мен дәлелдеу қажеттілігін адамдармен қарым - қатынас жасауда 
емес ең алдымен аддиктивті агенттермен контактіде жүзеге асырады. 
Аддиктер туралы, олар өзінің тіршілігінде және өзінің құнды екендігін нық 
орнықтыруға тырысып басқа адамдардан сүйеніш іздейді деп айтуға 
болмайды.  Сүйеніш іздеу аддиктивті жүзеге асудың шегінен аспайды. 
Қарым - қатынас жасаудағы дисфункционалды процесстермен қатар, тұлға 
аралық перцепцияның идентификация, эмпатия, рефлексия сияқты маңызды 
механизмдері бұзылады, өзгертіледі және құндылығын жоғалтады. 
Сондықтан да, өзін әріптесінің орнына қойып, бірге уайымдап, сені 
айналаңдағылар қалай қабылдайды деп ойлау қабілетін жоғалтады.  
 
Пайдаланған әдебиеттер; 
         
1. Бабаева Ю.Д., Войскунский А.Е., Смыслова О.В. Интернет: 
воздействие на личность // Гуманитарные исследования в Интернете / Под 
ред. А.Е. Войскунского. – М., “Можайск-Терра”, 2000, с. 11-40 
        
2.  Бабаева  ЮМ.,  Войскунский  А.Е.  Одаренный  ребенок  за  компьютером.М.,2003. 
        3. 
Войскунский А.Е. Психологические исследования феномена Интернет-аддикции // Тезисы 
докладов  2-й  Российской  конференции  по  экологической  психологии.  М.:  Экопсицентр  РОСС. 
2000 
С. 
251-253. 
 
ҚОЖА АХМЕД  ЯССАУИДЫҢ «ДИУАНИ ХИКМЕТ» ШЫҒАРМАСЫНДАҒЫ   
«МАХАББАТ» КОНЦЕПТІСІ. 
 
Амирбекова С.К. 
 
 
 
Абай атындағы ҚазҰПУ-дың 
2 курс магистранты 
 
 
Мақалада  орта  ғасырдың  жұлдызды  шығармаларының  бірі  –  Қожа  Ахмед 
Яссауидің  «Диуани  хикмет»  дастаны  қаралады.  «Диуани  хикмет»  -  ортағасыр  түркілік 
әдебиетіндегі көрнекті шығарманың бірі. Ол – философиялық мәні бар шығарма.«Диуани 
хикмет»  ортағасырдың  классикалық  шығармада  өмірдің  мәні  мен  мақсатын,  адамның 
өмірдегі  орны  мен  қызметін  баяндайды.  Ғылыми  сипаттама,  жүйелеу,  тарихи-
салыстырмалы,  контекстік,  құрылымдық-семантикалық  әдістерді  қолдану  арқылы 
дастанның  «махаббат» концептісі  айқындалады. Түйін сөздер: хикмет, махаббат, құдай, 
сопылық, орта ғасыр.   
 
Яссауи  хикметтері -  Яссауи дүниетанымының қағаз бетінен тіл қатқан 
рухани  дүниесі.  Оның  шығармалары    өзін  қоршаған  ғарышқа,  адамзатты 
жаратқан  тіршілікке,  қоғамға  деген  дүние    танымының      ақын  жүрегінің 
 
62 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
елегінен өткен бейнесі болып, жан-дүниесінің  тебіренісіне түскен сөз әлемін 
жасады.  Қожа  Ахмед  Яссауидың  сопылық  дүниетанымы  суреткер  сана-
сезімінің,  түйсігінің  таразысына,  өлшеу-талдауына  салынып,  поэзиясының 
күрделілігін белгіледі. Оның творчествосы өз дәуірінің қоғамдық санасының 
күшті  де  әлсіз  жақтарын  қамти  отырып,  сопы  Иасуи  мен  ақын  Ясссауи 
сияқты  екі  ұлылықтың    ұштасуынан  туған  перзенті,  қарым-қатынасының 
жемісі болып дүниеге келді.  
Яссауи  мұрасын  жете  түсіну  үшін  оның  хикметтерін  тақырыбына 
қатысты  екі  сипатта  қарастырамыз.  Біріншісі  –  сопылық  философияның, 
сопылық  оқудың  мазмұнын  көркемдік  тұрғыда  жырлаған  хикметтер  тобы. 
Бұған  уағыз-насихат,  өсиет  үлгісінде  жазылғакн  тәлім-тәрбие  (дидактика) 
сипатындағы хикметтері жатады. Ал екінші тобы – ақын өзі жасаған дәуір, 
қоғам  бейнесін,  замана  өкілі,  қоғам  қайраткері  ретінде  ақындық  тұрғыдан 
байыптайтын  хикметтері,  яғни  сыни  әдебиет  үлгісіндегі  лирикалық 
шығармалар жинағы. 
Қожа  Ахмед  Яссауидың  сопылық  мазмұнындағы  хикметтеріне 
тоқталар  болсақ,  онда  қалам  ұстаған  философ  –идеалист,  зікір  айтып 
зарнаған дәруіш, табиғатынан  дара туған әулие, шәкірт жинап, тәрбеилеген 
ұстаз, араб-парсы сопыларының оқуларын сұрыптап, тәржімелеп, түркілеген 
ғалым  сияқты  қасиеттерді  бір  басына  сыйдыра  білген  ақын 
шығармашылығымен кездесеміз. 
Яссауи  хикметтер  арқылы  өзі  салған  оқу  идеясын,  мазмұнын 
бейнелеуде  таухид  (Алламен  бірігу),  дидар  көру  (хақты  тану),  мағрифат 
(таным),  тәжәллә(хақ  нұрына  бөлену),  фәни  (өткінші  өмір),    бақи  (мәңгілік 
өмір)  т.б.  сопылық  оқуға  тән  ұғымдарды    поэтикалық  образдармен  беріп, 
Яссауи  тариқатын,  Яссауи  дүниетанымындағы  Хақ  жолын  сөз  өрнегімен 
баяндаған. 
Адамзат  сансын  сарсаң  қылған  «Тіршілікті  жаратушы  кім?»,    «Өмір 
дегеніміз не?»,  «Адамның өмірдегі мәні және мақсаты не?» деген сұрақтар 
да Яссауи парасатын толғандырып, фәлсәфәлік көз-қарас жүйесінің ұйтқысы 
болды.  Ол  бұл  сұрақтарға  жауапты  өз  дүниетанымдық  айқындамасы 
тұрғысынан тұжырымдап берді: 
Қадір бізді жаратты құдретпенен, 
Мағрифат жар қадірін білдім міне. 
«Ә ләсту би-раббикум?» деміс уақытта, 
«Қалу: бәлә» жауабын бердім міне.  
Яғни  ғаламат  ғарышты,  шексіз  әлемді,  түпсіз  дүниені  жаратқан 
құдыреті мол Хақ тағала. Ал осы дүниенің тіршілік ұйытқысы –танымға жол 
бастар  Адам.  Адам  болса,  рух  пен  материя  қатынасының  процесінде  туды. 
Сонда  бұл  қатынастың  бастамасы  қайда  деген  сұраққа  Ахмет  Яссауи  де 
көптеген сопылар сияқты «Ә ләсту би-раббикум?» деген аятты ұсынады. Бұл 
сұрақтың  қатынас  бастамасына  қандай  қатысы  бар  дегенде,  Яссауи  Хақ 
тарапынан болған идея/рух «сөз-сұрақ» түрінде материямен қатынасқа түсіп, 
тіршілік мәнін негіздеген Адамды жаратады дегенді айтады.  
 
63 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
«Ә ләсту би-раббикум?» - Құрандағы «Бөгеттер» сүресіндегі 171-аятта 
Хақ адамдарға: «мен емеспін бе сендердің қожаларың?» деп сұрау салады. 
«Қалу:  бәлә»  -  Олар  айтты  :  «Иә»  -  деп,  адамдар  Хақтың  жаңағы 
сұрағына жауап береді. 
Сонымен,  «Хал  ілімің  болмаса,  қал  ілімнен  не  пайда»  (53-х.)  деп 
Яссауи айтпақшы, Адам мәні тек танымда белгіленеді. Ал таным, сопыларша 
дидар көру. Хақ жамалын, дидарын көру дегеніміз, Адамның рухани дамуы 
арқылы абсолют рух дәрежесіндегі  кемелділікке жету болып табылады. Ал 
кемелділік дегеніміз не, оның мәні неде, оған жету жолы қандай? 
Бұл  сұрақтарға  жауап  беруде  Ахмед  Яссауидің  14-хикметіндегі  мына 
сюжетке көңіл аударсақ: Миғражға көтерілген Мұхаммед пайғамбар Яссауи 
рухын  көріп,  таңғалыста:  «Бұ  нешік  рух  тәнге  кірмей  тапты  кемел?»  деп 
сұрайды.  Яғни  кемеледілікке  жетуде  рух  міндетті  түрде  тәнге  кіруі  керек 
екенін білдіріп тұр емес пе! Сонда Жәбірейіл былай жауап қатады: 
Көзі жасты, халқыңа басшы, тұлғасы хиләл/туған ай!, 
Тәнге кірсе, захир болар барша кемел, 
Кемелділікті белгілеген Хақ Зу-л-Жәләл. 
Бұл жауаптан біз рух тәнге ие болып, адам кейпінде захир болуда ғана 
кемелділікке  жететінін  білеміз.  Бірақ  рух  тәнге  тек  батин  түрінде  кіріп, 
«тоғыз ай, тоғыз күнде жерге түсіп», өмір атты бір керуенді жетелеуі қажет. 
Бұдан  барып,  Яссауи  бойынша,  өмір  дегеніміз  кемелділікке  жетудің  бір 
мүмкіндігі  болып  табылады.  Әр  адамның  өз  ғұмырымен  өлшенеді:  сауда 
үшін жасақталған керуеннің шығар жері және тоқтар жері бар: 
Керуендер көшер болса азық алар, 
Азықсыз керуендер жолда қалар, 
Керуендер сауда үшін сапар қылар, 
Жүгін жүктеп, керуен жолдан қалғаны жоқ (134-х.) 
Яғни өмір-керуеннің мақсаты – жан саудасы болса, азығы – жасырын 
адамгершілік  қасиеттерден  белгіленген  рухани  қоры.  Сонда  рух  батин 
түрінде  адамның  жанын  белгілеп,  оның  ішкі  жан-дүниесінің,  көңіл-ділінің, 
жүрек түбінде жатқан қасиет сыры болып көрінеді. Батин адамның рух пен 
жанын  қараса, захир жан мен тәнін құрайды.  Адам өмір сүруде батиніндегі 
рухани  бастамасын  дамытып,  адамгершілік  қасиеттермен  нұрландырып, 
захирдің жанын жананға ұластырыу арқылы рухтандырады. Яғни батин мен 
захирдің үйлесімділігі арқасында жананға қосылады: 
 
Тәнім, жаным, ақылым кетер қайран қала, 
Жан жананға ұласты білдік, достар. 
Жананымыз жамалы Хақ дүр көрдік, 
Әлһам жетті Сұбханымнан, енді сездік, 
Не – кім келсе, Хақтан әлһәм білдік, достар (39-х.) 
Сөйтіп,  жан  жананға  қосылғарда,  Адам  кемелділікке  жетіп,  Хақ 
жамалын  көреді.  Бірақ  жанды  жананға  жалғастыру,  ұластыру  Адам  үшін 
оңай ма? Бұл ұластыру-қосуда жан құрбандыққа шалынып тұр емес пе?!  
 
64 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Сонымен Адам үшін жан орнын белгілеудің екі жолы бар: біріншісі: - 
«Жанды кешіп, жалғыз Хақты жанға қостым» (11-х.), яғни жанды қинап, тән 
тәуелділігінен  босатудағы  азап  тарту  арқылы  жанды  рухтандыруда,  Адам 
оның мәңгілік болуын белгілейді. Яғни Адам жанды   хаққа құрбандық етіп, 
пида қылуда ған рухани  нұрға толып, абсолют рух дәрежесіне жетеді.  Бұл 
процестті суреттедуде Яссауи ақын сүйіктісіне ұмтылған ғашық образдарын 
пайдаланған.  Егер  де  әлһәм  махаббат  болса,  Адам  осы  махаббат  отына 
күйген  ғашық  бейнесінде,  мағшуқ    образындағы  Хақ  арасындағы  қатынас 
арқылы таухид мәніне жету картинасы жасалған: 
 
Ғашықтықтың дұғасын қылған кісі, 
Мағшұқтан зәре ғәпіл болғаны жоқ. 
Ғашықтық гауһары түпсіз дария ішіндегі, 
Жаннан кешпей ол жауһарды алғаны жоқ. 
Гауһар алар сүғгуші егер жаннан кешсе, 
Ессіз болып ғашық шербетін әркім ішсе, 
Неше жылдар неше күндер егер өтсе, 
Ғашықтықтың гүлі ашылып, әр кез солғаны жоқ. 
Ғашық болып табайын десең Хақтың жолын, 
Асыра сен ғашықтық бағында сырлар гүлін. 
Машақатпен сынар әр кез жақсы құлын, 
Шын ғашықтың  көңілі әр кез қалғаны жоқ. 
Махаббаттың дариясына шомылушы, 
Ғылым, амал қыл, қалар көп үлгісі. 
Бұл теңізге кім кірумен, кім шыққысы
Ғашық құлдар Мағшұқыдан қалғаны жоқ. 
Құл қожа Ахмет қабыл көрді айтпақтықты, 
Қабыл қылды ғашықтық отына күймектікті, 
Жанын беріп сатып алды күймектікті, 
Шын сөзім бұл әр кез оның жалғаны жоқ. /110-х./ 
Махаббат  Хық  жаратылысының  ішінде  тек  адамға  ғана  тиесілі,  адам 
табиғатына  ғана  тән  қасиет.  Яссауи  үшін  сүйе  білу,  сүйіктісі  үшін  жанын 
құрбандыққа  бере  білу  адамды  өзге  тіршілік  иелерінен,  мақұлықтардан 
жоғары қоятын ерекшелігі болып табылды. Өйткені сүйе білген сүйіктісінің 
қадіріне,  мәніне  жете  біледі.  Ғашық  өз  болмысын,  ой-бойын  сүйіктісінің 
қатынасымен  белгілейді,  сондықтан  адам  Хаққа  қаншалықты  ғашық  болса, 
Хақ  оны  соншалықты  дәрежеде  бағалай  алады.  Яғни  ғашық  пен  Хақ  
қатынасы  тек  махаббат  күшімен  өлшенеді.  Сонда  махаббат  күшін  қалай 
танимыз дегенде  ақын Яссауи былай жауап қатады: 
Көңіл ішін кіріп серуен қылдық ерсе, 
Ғашық атты сұлтанды көрдік ерсе, 
Жаратушы құдірет алламға бақтық ерсе, 
Осы жерде хал ілімді білдік достар. 
Ғашық сұлтан шашты ақылымызды, 
Қуалады нәпсі шайтан кірімізді, 
 
65 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Әлһәмменен берер мағына, сездік достар. (39-х.) 
Бұл  хикметте  Яссауи    үшін  махаббат  Жаратушы  құдірет  күшіне  ие 
жауынгер  Сұлтан    түрінде  көрінеді.  Бұл  сұлтанның  күйбің  тіршіліктен  аса 
алмаған сана-сезімімізді күйретіп, ақылымызды шашып, есімізді әз қылатын 
күші бар. Ол нағыз қожамызды танытып, дұрыс жолға салатын, тырқыратып 
нәпсі-шайтанды қуатын қолбасшымыз болады. Яғни махаббаттың күші арам 
ойды  жаулайтын,  нәпсі  жаудан  қорғайтын  жауынгерлік  күшпен  өлшенеді. 
Бұл Яссауидың махаббат бейнесін салған суреті. 
Яссауидың басқа  картинасында  махаббат  адамның көңіл құсы, биікке 
самғатар қанаты, пыраққа мінгізіп,  әлем шарлатар шабыты түрінде қаламға 
іліккен. 
Ғашықтардың киімін киіп, пыраққа мінер, 
Қол қусырар оңнан солға періштелер, 
Пырақ мінген ерендердің көңілі жанар 
Ғашықтық болмай ол пыраққа мінсе болмас. (97-х.) 
Көп  хикметтерінде    Яссауи  махаббтатты  отпен  теңейді.  Бұл  түркі 
халқының  сонау  бағзы  заманнан  келе  жатқан  отқа  табыну  культімен 
қалыптасқан  әдеби  дәстүрдің  Ахмет  Яссауи  творчествосында  жаңа  түрде 
жаңғырып, жалғастық тапқан сияқты. 
«Шамын  көрсе,  пәруәнәдей  (көбелектер)  өзін  ұрды»  (49-х.)  -  көбелек 
тіршілігін  үзетін  отқа  қалай  ұмтылса,  адам  да  Хаққа  өз  жанын  пида  етіп 
солай ұмтылуы керек: 
Зауық шауқы махаббатты баян қылса, 
Қорлық, зорлық, машақаттты нышан қылса, 
Ғашықтарға ғашықтық отын аян қылса, 
Шын ғашықтар оттан не деп басын тартсын. (130-х.) 
Махаббат  адамның  іші-тысын  нас  көңілден  аластап,  жүрегін  қақтап, 
бауырын пісірген, тәнін отын қылып, күлге айналдырған алау оттың жалыны 
болып құшағына алады: 
Әркім сүйсе жанған отқа болар отын, 
Жаны күйсе, ағзасынан шығар түтін, 
Бауыры оның пара-пара жоқ дүр бүтін, 
Халыққа захирі көрінеді жарасы жоқ. 
Жаннан кешпей таппас әркім жананын, 
Жан қинасаң, сен табасың жананыңды, 
Ғашық болып отқа ұрса әркім жанын, 
Иншалла, мақрұм болып қалғаны жоқ. (112-х.) 
Яссауи үшін махаббат күшінің зорлығы тамұқ отынан да астам болып 
көрінеді. Сондықтан да  ғашықтық отында қаншалықты күш жатқанын  тек 
ғашық білер. 
Қожа Ахмет Яссауи махаббаттың күшін дейнелеуде табиғаттың берген 
адам сана-сезімінің  шеңберіндегі құбылыстарды барынша пайдаланған. Егер 
жоғарыда  келтірілген  хикметтерде  махаббат  от  болса,  басқа  хикметтерінде 
махаббат  –  дария,  махаббат  –су.  Адам  махаббат  дариясына  шомып, 
ғашықтық суымен тазаланып барып, Хақ жауһарына жетеді: 
 
66 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
 
Махаббаттың дариясына кіріп жәулен, 
Дария ішінде гауһарларын тіздік, достар. (39-х.) 
Су Яссауи үшін тазалық символы ретінде тұла бойды тазалайтын, ішке 
кіріп,  көңіл  кірін  жуып-шаятын  қасиетімен  махаббаттың  мөлдір  бейнесін 
жасайды.  Суды  адам  қалай  қажетсінсе,  көңіл-діл де  махаббатқа  солай  зәру. 
Дария былғанған кезде тасып, су түбіндегі қоқысты жағаға қалай алып ұрса, 
махаббат та жүрек түбіндегі арам ниет, лас көңілді солай алып ұрады. Су жер 
қойнынан  көз  ашып,    бұлақ  болып  қалай  ақса,  махаббат  та  солай  адамның 
батин  көзін  ашып,  көз  жасы  болып  ағады.  Жерді  тесіп  шыққан  су  қайта 
мөлдірлене түссе, адам да көз жасын ағызып,  рухани тазалыққа ие болады. 
Сонда көз жасы дегеніміз, махаббат белгісі болды ғой! Махаббат белгісі көз 
жасы болса, ғашықтық махаббаты оның көз жасымен өлшенгендей: 
Махаббатың дариясына шомбағанша, 
Ей достарым, ғашықтық гауһарын алса болмас. 
Таң атқанша зарлап еңіремесем, 
Сарап болып ғашық дертін білсе болмас. 
Ғашық дертін дертін білген кісі дүние тастар, 
Ерендердің ізін алып тынбай өбер, 
Махаббаттың шауқыменен жасын шашар, 
Жас ағызумен қиындықты көрсе болмас. (98-х.) 
«Зәм-зәм  болып жер астына кірдім, міне» (20-х.) деген сөзінде Яссауи 
су  жерге  кіріп,  бұлақ  болып  шығуында  мөлдірлігі  қандай  болса,  адам  өз 
ділінің  тазалығын  белгілеген  махаббат  күшін  жер  астына  түсіп,  қылует 
жасаумен  біледі,  таниды.    Бұл  су  бейнесіндегі  махаббатың  тазалық, 
тазалағыштық қасиетін көрсетеді. 
Махаббат  бейнесін  салуда  суреткер  Яссауидің  көркем  образдарының 
көкжиегіне  көз  жеткізу  қиын.  Жоғарыда  танысқан    хикметтерде  махаббат 
күшін  өлшер  таразылар  от  пен  су,  шабыт  түріндегі  ауа  болса,  басқа 
хикметтерінде махаббат ғашық – бұлбұлды сайратар гүл өсірген бақ-бустан 
кейпінде  көрінсе,  кей  хикметтерде  жүректің  шерін  жібітіп,  көңіл  сырын 
ашатын  «Әләст»  (Әләсту  бираббикум)  шарабы  болып  құйылады.  Әлде 
махаббат  күші  ғашық  мүлкі  –  жан-тәнін-ойрандаған,  360  тамырын 
шымырлатып, 444 сүңгесін сырқыратып дерт азабымен өлшене ме? 
Ғаріп жан мүлкіде әлім тартса, 
Он сегіз мың өшкен әлем тірілер. 
Көңіл құсы қанатын қағып ұшса, 
Жүмле ужуд жалын сайрар бұлбұл болар. 
Махаббаттың бустонына өзіңді сал, 
Мағрифаттың майданында жаулен қылар. 
Шер шараптан ішіп тәнде рухың қансын, 
Мән-мағына гүлзарында хош гүл болар. 
«Әләст» шарабын кімге берсе осы сақы, 
Біле алмадым сырларын мәңгі бақи, 
Тән, жанын күйдірер ол шауық шарабы, 
Іші-тысы күюмен һәм күл болар. (73-х.) 
 
67 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Сөйтіп адам махаббат күшімен азап тарту арқылы «Өлмес бұрын жан 
бермектің дертін таптым»(19-х.) болып, жанды Хаққа кешуде тән тіршілігін 
қиып,  тәнді  өзінің  бастапқы  формасы  топыраққа  айналдырады.  Сонда  тән 
дегеніміз не, оны топыраққа айналдыру үшін не істеу керек? 
Тән  топырақтан  жаралып,  рухани  күшпен  тіршілігі  белгіленген 
біртұтас  әлем  болғандықтан,  оның  екі  жақты  қасиеті  бар:  бірінші  қасиеті 
бойынша,  тән  насут  табиғатының  құрамдас  бөлігі  ретінде  рухтың  жеке 
қасиеттерін  қорғаштайтын,  даралығын  сақтайтын  шекара  қызметін  атқарса, 
екінші қасиеті бойынша, тән материалдық дүниемен өмір сүргендіктен, оның 
тіршілігі материалдық мақсаттармен белгіленеді: 
Сізді бізді Хақ жаратты тағат үшін, 
Ей бұл ғажап, ішпек, жемек рахат үшін.(20-х.) 
Яғни  тәннің  тіршілігін  белгілейтін  «ішпек,  жемек»  мақсаттары 
«рахатқа»  жетуде  нәпсіһауанның  жетегінде кетіп,  «Қалу:  бәлә»  деді, рухың 
мехнат  үшін»  (20-х.)  деген  рухтың  жанды  қинап,  жананға  айналдыру 
мақсатымен  қарама-қарсылықта  болады.  Бұл  қарама-қарсылықта    идея  мен 
материяның   қатынасынан туған адамның рухани күші тәнімен өмір сүретін 
нәпсіһауамен күресіп,сынаққа түседі. Бұл күресте тәннің екі жақтылығы екі 
жүзді  (рия-екіжүзділік)  қасиетімен  көрініп,  өзінің  рух  даралығын 
қоғаштайтын шекара миссиясынан рухтың тіршілігін тұнщықтыратын қапас 
қызметін  атқарушыға  дейін  барады.  Егер  де  адамның  рухани  күші  астам 
болса, бұл дүниелік тартыста қайта  шыңдалып, нәпсіні күл қылып жеңуде, 
тәнді  гүлзарға  айналдырып,    таухидтегі  орнын  белгілейді.  Ал  егер  де 
адамның рухани күші мәнсіз болып, өмір атты сынаққа шыдас бермей, «Тән 
ілімі залымдарға ұқсар әмірші» (31-х.) - залым тәнінің жан күйттеу қасиетін 
ескермесе,  бұл  күресте  жеңіліп,  нәпсі  елінің  билеушісі  шайтан  лағынның 
құлы болып, рухани қасиеттермен белгіленген адамдық келбетінен айрылып, 
хайуанға айналады: 
 
Көп кісілер дұға қылар нәпсі көріп, 
Жеп-ішіп, хайуан кебі түндер жатып. (71-х.) 
 
Яғни Яссауи хикметтері бойынша, адамды Хақ жолынан адастыратын 
қас жауы нәпсіһауа болып табылады. Бұл нәпсіһауа Хақ - ада– қатынасына 
килігетін  образ  болып,  Хақ-адам-нәпсі  деген  үш  жақты  қатынаспен 
белгіленген  сюжет  арқауы  болды.  Нәпсіһауа  адамның  тәні    материялық 
дүниеден жаралғанын пайдаланып, тән арқылы адамды руханишылықтан ада 
қылып, жанды жаулап алып, өз мүлкіне айналдыруға бар күшін салады. Бұл 
арам пиғыл адамның материалдық  дүниеге деген махаббаты, Хақ олардың 
рухани күшінің, сенімінің биік дәрежеде екенін сынап білді. Сондай-ақ бұл  
өмірдегі    бейшаралық,  кәріптік,  қасірет  көріп,  зардап  шегушілік  сияқты 
ахуалдар  о  дүниеде  кері    ахуалдарға  айналады,  яғни  жалған  дүниедегі 
уақытша мерзімде өз еркімен ең төменгі ахуалдағы адамдар бақилық өмірде 
Хақ  рақымына,  шапағатына,  махаббатына ие болып,  ең биік  дәрежеде  өмір 
сүреді. 
 
68 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Жалпы Яссауи үшін, сопылық оқуды, сопылық дүниетанымды жеткізу, 
әдеби тұрғыда сипаттау шартты нәрсе болып табылады. Сондықтан да ол әр 
ұғымның,  образдың  мәнін  ашуда,  парсы  сопылық  әдебиетінің  өкілдері 
сияқты,  қарама-қарсы  образдармен  қалыптастыру,  салыстыру,  арқылы 
бейнелеуді ғана дұрыс көрген. Бұл дихотомия деп аталатын тәсіл. Суфизмнің 
нағыз мазмұнын ашатындықтан, сопылық әдебиетте бірден-бір қалыптасқан 
әдеби  әдіс  болып  есептеледі.  Бұл  айна,  дұрысырақ  айтсақ,  -  қисық  айна, 
эффектісіндегі  тәсіл  Яссауи  қаламынан  сызылған  образдарды  жасауда 
барынша мол қолданылған: бұл дүниедегі ойын-сауық, о дүниеде азап болып 
кері айналады, т.б. 
Қорыта айтсақ, Ахмет Яссауи де сопылық әдебиеттің өкілдері сияқты 
дәстүрлі,  қалыптасқан  әдеби  әдіс-тәсілдермен  қоса,  дәстүрлі  сопылық 
образдарды  да  қолданысқа  салған.  Бірақ  Яссауи  өз  оқырмандарының  түркі 
екенін, олардың суфизммен енді танысып жатқанын ескеріп, және де Яссауи 
оқуының  ресмилік  болуына  орай,  парсы-арабтар  көп  қолданған  астарлы 
образдардан  гөрі,  нақты  ғашық  сопы  мен  оның  сүйіспеншілік  объектісі  – 
Алла,  және  осы  махаббатқа  кедергі  болатын  шайтан  образдарын 
пайдаланған.  Сондықтан  оның  хикметтерін  философиялық  лирика  деп 
атауымызға болады. 
 
Пайдаланған әдебиеттер: 
 
1. Ахметбекова А. Қожа Ахмед Иасауидің шығармашылығы.ф.ғ.к.дисс Алматы 1995- 145б. 
2.Ханафи мазхабының діни-философиялық негіздері. А:Дайк.-Пресс,2008.-168б. 
3. Сағындықов Н. Көне түрік жазба ескерткіштері мен қазақауыз әдебиетіндегі ортақ сюжеттері 
Алматы, 1991 
4.Қожа Ахмед Иассауи «Диуани хикмет»(ақыл кітабы), Алматы,1977 
5.Есембаев  Т.,Қожа  Ахмед  Иассауи  «Диуани  хикмет»  поэзиясын  зерттеудің  кейбір 
қағидалары1986-59с 
6. Рабиға Сыздықова «Яссауи «хикметтерінің тілі»».- Алматы: 2004.-552б  
7. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» 
ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6 
 
 
This article describes the poem "Diuans of hikmet" of the prominent Turkish poet, 
thinker and scholar Kozha Ahmed Yassaye. " Diuans of hikmet " - outstanding work of Turkic 
literature of the Middle Ages.  Poem "  Diuans of hikmet  "  Kozha  Ahmed Yassaye  is the first 
work of classical Turkic literature. This work - addresses the problem of meaning in life, purpose 
of man, his place and role in the world of the Middle Ages. By the aid of scientifically-
descriptive, historicalcomparative, contextual, systematic and structural-semantic methods was 
defined linguistic character of the dastan and identified concept «love».  
Keywords: hikmet,love,God,sufizm,Middle Ages. 
 
В  данной  статье  рассматривается  “Диуани  хикмет”  –  поэма  видного  тюркского 
поэта,  мыслителя  и  ученого  Кожа  Ахмед  Яссауи.“Диуани  хикмет”  –  выдающееся 
 
69 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
произведение  тюркоязычной  литературы  средневековья.  Это  –  философское 
произведение.  Поэма  “Диуани  хикмет”  Кожа  Ахмед  Яссауи  является  первым 
произведением  классической  тюркоязычной  литературы.  Это  произведение  –  
рассматривает  проблемы  смысла  жизни,  предназначения  человека,  его  места  и  роли  в 
мире  эпохи  средневековья.Научно  описательными,  историко-сравнительными, 
контекстными,  систематизированными,  структурно-семантическими  методами  был 
определен языковой характер дастана и выявлен концепт «любовь». 
 
Ключевые слова: хикмет, любовь, бог, суфизм, средневековья. 
 
 
СИСТЕМА МЕТОДОВ УПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЕМ 
ЧЕЛОВЕЧЕСКИХ РЕСУРСОВ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ОРГАНИЗАЦИИ 
 
Р.К. Сакеев 
 
Выдвижение  на  первый  план  необходимости  совершенствования 
системы  образования,  которая  является  одним  из  гарантов  социальной 
стабильности, основой экономического развития общества, источником роста 
интеллектуального, культурного и духовно-нравственного потенциала нации, 
предполагает  превращение    образования    в  особо  значимую  социальную 
практику, призванную адекватно реагировать на вызовы времени. 
  
Проблема  несоответствия  образования  социальным  потребностям 
состоит  в    постоянном  несовпадении  времен  социального  развития  и 
развития образования, которое  как функция социума призвано  обеспечить 
воспроизводство  и  развитие  социальных  практик.  В  обществе 
ориентированном на развитие, образование и управление образованием, для 
того  чтобы  отвечать  требованиям  динамичного,  инновационного  общества 
должны стать инновационными. 
«Инновация  –  это  форма  управляемого  развития.  Это  переход 
некоторой  системы  из  одного  состояния  в  другое.  А  точнее  –  перевод,  т.е. 
инициируемые  и  контролируемые  изменения,  обеспечивающие  не  только 
получение  положительного  экономического  или  научно-технического 
эффекта,  но  и  изменение  способов  деятельности  людей  в  результате 
формирования  элементов  нового  технико-технологического  уклада 
производства,  нового  уровня  функционирования  организаций.»[1,  с.  275-
276]. 
           
Для  того,  чтобы  стать  инновационным,  образование  призвано 
имитировать  процесс  развивающей  инновационной  деятельности  с  тем, 
чтобы  в  совместной  образовательной  деятельности  учащиеся  освоили 
механизмы развития социальной практики и саморазвития. Следовательно, в 
 
70 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
образовании  должны  создаваться  пространства  совместной  преобразующей 
творческой деятельности участников образовательного процесса.   
Обеспечение  процессов  управления  развитием  организаций  в  сфере 
образования  достигается  посредством  развития  их  человеческих  ресурсов. 
Именно  наличие  инновационных  человеческих    ресурсов  создает    условия  
для  перехода  от  поточно-отборочно-сегментарной  к  инновационно-
модульной  организационно-образовательной  модели  учебного  процесса, 
соответствующей 
инновационному 
образованию 
[2]. 
Названные 
обстоятельства  актуализируют  проблему  непрерывного  образования 
педагогических  кадров  как  механизма  развития  человеческих  ресурсов 
образовательных организаций.  
Системная проблема создания развивающейся и развивающей практики 
образования  в  условиях  перехода  к  инновационному,  практико 
ориентированному  образованию,  базирующемуся  на  компетентностном 
подходе,  требует  изменения  методов  развития  человеческих  ресурсов 
образовательных 
организаций. 
Они 
должны 
стать 
активными, 
имитирующими и реально воспроизводящими структуру профессиональной 
деятельности работников образования. 
Традиционно выделяют следующие группы методов профессионального 
развития коллектива организации: 
1) обучение на рабочем месте; 
2) обучение вне рабочего места - внутри организации; 
3) обучение вне организации; 
4)  самообучение. 
Обучение  на  рабочем  месте  является  более  дешевым  и  оперативным, 
имеет  тесную  связь  с  повседневной  работой  и  облегчает  вхождение  в 
учебный  процесс  работников,  не  привыкших  к  обучению  в  аудитории, 
предоставляет,  как  правило,  значительные  возможности  для  повторения  и 
закрепления  вновь  изученного.  Но  такое  обучение  ограничено  рамками 
данного рабочего места. 
Методы  обучения,  применяемые  на  рабочем  месте,  характеризуются 
непосредственным  взаимодействием  с  обычной  работой  в  стандартной 
рабочей  ситуации.  Определяющей  характеристикой  здесь  является  то,  что 
обучение  организовано  и  проводится  специально  для  сотрудников 
конкретной  организации  с  учетом  ее  специфики  и  особенностей.  Поэтому 
они предпочтительны для выработки навыков, требующихся для выполнения 
текущих  образовательных  задач.  В  то  же  время  такое  обучение  редко  спо-
собствует развитию потенциала сотрудника, формированию принципиально 
новых поведенческих и профессиональных компетенций, поскольку не дает 
возможности абстрагироваться от конкретной производственной ситуации и 
выйти за рамки традиционного поведения (см. Таблица 1). 
 
Таблица 1. Методы обучения на рабочем месте 
 
71 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
 
Методы 
обучения 
Характерные особенности метода 
Направленное 
приобретение 
опыта и знаний 
Систематическое  планирование  обучения  на  рабочем  месте,  основу 
планирования  составляет  индивидуальный  план  профессионального 
развития, в котором изложены цели обучения. 
 
Адаптация 
Информация,  введение  в  специальность,  адаптация,  ознакомление 
обучающегося  с  его  новой  рабочей  обстановкой  (прохождение 
адаптации по общей и специальной программе). 
Инструктаж 
 
Разъяснение  и  демонстрацию  приемов  непосредственно  на  рабочем 
месте  и  может  проводиться  как  сотрудником  -  специалистом,  давно 
выполняющим  данные  функции  -  наставником,  так  и  специально 
подготовленным  методистом  или  администратором.  Обычно  инст-
руктаж  ограничен  во  времени  и  ориентируется  на  освоение  конк-
ретных операций или процедур, входящих в круг профессиональных 
обязанностей. 
Ротация 
Временное  перемещение  сотрудника  на  другую  должность  с  целью 
приобретения  им  новых  навыков  –  компетенций.    Помимо  чисто 
обучающего  эффекта  ротация  оказывает  положительное  влияние  на 
мотивацию  сотрудника,  помогает  преодолеть  стресс,  вызываемый 
однообразными 
производственными 
функциями, 
расширяет 
социальные  контакты  на  рабочем  месте.  Вместе  с  тем  ротация 
обладает серьезным недостатком: высокими издержками, связанными 
с  потерей  производительности  при  перемещении  с  одной  должности 
на другую. 
Подготовка 
стажеров 
Обучение  и  ознакомление  работника  с  проблемами  высшего  и 
качественно  иного  порядка  задач  при  одновременном  принятии  на 
себя  некоторой  доли  ответственности.  Обучающийся  работает  под 
руководством  опытного  специалиста,  мастера,  но  получает  более 
низкую зарплату, чем работающие на этой должности. 
Подготовка 
в 
проектных 
группах 
Сотрудничество,  осуществляемое  в  учебных  целях  в  проектных 
группах,  создаваемых  в  организации  для  разработки  крупных, 
ограниченных сроком задач 
Ученичество  и 
наставничество 
Традиционные  методы  профессионального  развития  с  древних 
времен. Этот метод особенно распространен и целесообразен там, где 
качество  во  многом  определяется  индивидуальным  мастерством 
исполнителя  и  практический  опыт  играет  исключительную  роль  в 
подготовке  специалистов  (например,  в  педагогике.).  Наставничество 
предполагает  наличие  более  опытного  человека  -  наставника, 
постоянно  следящего  за  развитием  обучающегося  педагога, 
оказывающего  помощь  своим  личным  примером,  советами, 
подсказками и т. п. Данный метод требует особой подготовки и склада 
характера от наставника. 
Главное  достоинство  метода  —  индивидуальный  подход  к 
обучаемому. 
Делегирование 
Передача  сотрудникам  четко  очерченной  области  задач  с 
полномочиями  принятия  решения  по  оговоренному  кругу  вопросов. 
При  этом  обучение  подчиненных  проходит  в  ходе  выполнения 
работы. 
Метод 
усложняющихся 
задач 
Специальная  программа  рабочих  действий,  выстроенная  по  степени 
их важности, расширения объема заданий и повышения сложности.  
Одним из достаточно эффективных приемов данного метода является 
 
72 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
цепочка  усложняющихся  заданий,  которая  представляет  собой 
специальную программу рабочих действий, выстроенную по степени 
их  усложнения,  увеличения  требуемых  для  их  выполнения  знаний  и 
навыков. 
Заключительная 
ступень 
такой 
программы 

самостоятельное выполнение сложного задания. 
Использование 
учебных 
методик, 
инструкций 
Обучение  какому-либо  виду  работ  по  инструкции,  осуществляемое 
самостоятельно, либо, если задача очень сложная, под руководством 
специалиста. 
 
Преимущества методов обучения на рабочем месте: 

 
содержание планов обучения и время их реализации могут быть 
приспособлены к потребностям организации; 

 
возможность использования реального оборудования, процедур и 
методов; 

 
может быть экономически выгодным, если имеется достаточное 
количество  сотрудников  с  одинаковыми  потребностями  в  обучении, 
необходимые  средства,  ресурсы,  преподаватели,  которые  смогут  провести 
обучение в организации; 

 
переходить  от  обучения  на  учебных  примерах  к  непос-
редственному  применению  на  практике  легче,  если  учебный  материал 
непосредственно связан с деятельностью. 
Недостатки методов обучения на рабочем месте: 

 
участники  могут  встречаются  только  с  сотрудниками  этой  же 
организации; 

 
участники  чаще  могут  отрываться  от  обучения  простым 
уведомлением,  чем  в  случае,  если  оплачены  курсы  с  использованием 
безвозвратной оплаты; 

 
участники  могут  неохотно  обсуждать  некоторые  вопросы 
открыто и честно в среде своих коллег или в присутствии руководителя. 
Как  положительным,  так  и  отрицательным  моментом  является  то,  что 
участники обучения могут быть отозваны простым уведомлением в связи с 
возникшей производственной необходимостью. 
Обучение вне рабочего места внутри организации позволяет не только 
повышать  квалификацию,  но  и  проводить  их  переквалификацию, 
переподготовку  и  повышать  профессиональный  уровень.  При  таком  обу-
чении  организации  легче  управлять  содержанием  и  форматом  об-
разовательных программ, чем при обучении вне организации. Это позволяет 
устанавливать  непосредственную  связь  процесса  и  результатов  обучения  с 
интересами организации, ее целями и стратегиями. 
Оно связано с дополнительными финансовыми затратами и отвлечением 
работников от их служебных обязанностей. 
Обучение  вне  организации  нацелено  либо  на  повышение 
общеобразовательного уровня работников, их ознакомления с достижениями 
науки  и  практики  в  сфере  их  профессиональной  деятельности;  либо  на 
отработку  навыков,  востребованных  работниками  многих  организаций 
 
73 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
(например,  получение  педагогических  навыков  работы  в  сфере 
инновационной деятельности).  
Оно  требует  еще  больших  финансовых  затрат  и  более  длительного 
отвлечения работников от их профессиональных обязанностей.  
Методы обучения вне рабочего места делят на: 
— 
традиционные  методы:  лекции,  семинары,  учебные  видеофильмы  и 
др.; 
— 
активные  методы  обучения,  уделяющие  большое  внимание 
практической  отработке  преподаваемых  слушателям  знаний  и  навыков: 
тренинги,  ролевые  и  деловые  игры,  групповые  обсуждения,  компьютерное 
обучение, ролевое моделирование, разбор практических ситуаций и др.. 
Использование  активных  форм  обучения  позволяет  мобилизовать 
внутренний потенциал человека и в игровой ситуации моделировать решение 
управленческих проблем. 
Методы  профессионального  обучения  вне  рабочего  места  предназначены, 
прежде всего для получения теоретических знаний и для обучения умению 
вести себя в соответствии с требованиями производственной обстановки( см. 
Таблица2).  
 
Таблица 2. Методы обучения персонала вне рабочего места. 
Методы 
обучения 
Характерные  особенности 
метода 
Преимущества 
Недостатки 
Лекции 
Выступление 
преподавателя 
при 
очень 
ограниченном 
обсуждении. 
Пассивный  метод  обучения, 
используется  для  изложения 
теоретических  и  методических 
знаний,  практического  опыта  - 
роль 
обучающихся 
ограничивается  восприятием  и 
самостоятельным  осмыслением 
материала.  Одним  из  средств 
повышения 
эффективности 
лекции  является  использование 
видеоматериалов, 
которые 
могут  демонстрироваться  с 
помощью самых разнообразных 
средств 
отображения 
визуальной  информации.  Их 
преимущество  в  том,  что  они 
могут  показывать  объекты  и 
процессы  в  деталях  и  в 
движении, а зрительные образы 
запоминаются легче, чем устная 
информация. 
 

 
Четкие 
и 
ясные 
методы изложения.  

 
Даёт 
возможность 
изложения  большого 
объема 
учебного 
материала  за  короткое 
время  большому  числу 
слушателей,  при  этом 
преподаватель  может 
применять  различные 
наглядные 
средства, 
используя 
классную 
доску,  плакаты,  показ 
слайдов 
или 
видеофильмов, 
раздаточный материал. 

 
низкие 
финансовые затраты на 
одного обучаемого. 

 
Легко 
забывается,  так  как 
отсутствует 
обсуждение.  

 
Неэффективен  в 
малых группах.  

 
Требует высокой 
концентрации 
внимания слушателей  

 
Односторонний 
характер 
коммуникации: 
обучаемые 
обычно 
конспектируют 
за 
лектором,  практически 
не  имея  возможности 
обращаться к нему; 

 
Сложность 
контроля 
усвоения 
слушателями 
излагаемого материала

 
Нет 
возможности 
учесть 
разный  уровень  знаний 
и  профессиональный 
опыт обучаемых; 

 
Сложность 
 
74 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
переноса 
знаний, 
полученных  во  время 
лекции, в практику. 
Ролевые 
игры, 
деловые 
игры 
Коллективная  игра,  вклю-
чающая 
разбор 
учебного 
примера,  в  ходе  которого 
участники игры получают роли 
в  игровой  деловой  ситуации  и 
рассматривают 
последствия 
принятых  решений,  причем 
обладатели  ролей  должны 
вырабатывать  альтернативные 
точки 
зрения. 
Отработка 
учебной  тематики  происходит 
на 
основе 
ситуаций, 
моделирующих  те  или  иные 
аспекты 
профессиональной 
деятельности 
слушателей. 
Акцент делается не на решение 
проблемы,  а  на  развитие 
навыков. 
Деловые 
игры 
бывают 
как 
глобальными 
(управление  компанией),  так  и 
локальными 
(проведение 
переговоров, 
подготовка 
бизнес-плана).  Использование 
этого 
метода 
позволяет 
обучающимся 
исполнять 
различные  профессиональные 
функции  и  за  счет  этого 
расширить 
собственное 
представление  об  организации 
и 
взаимоотношениях 
ее 
сотрудников. 
Инструктор  может 
усилить  моменты,  задавая 
участникам игры определенный 
тип  поведения,  т.  е.  моделируя 
его.  Деловые  игры  достаточно 
полезны  с  точки  зрения 
приобретения 
практических 
навыков  (составления  планов, 
проведения 
совещаний, 
переговоров  и  т.  д.)  и  навыков 
организационного  поведения 
(удовлетворение  потребностей 
клиентов,  ориентированности 
на  качество,  сотрудничество  и 
т. п.) 

 
Эффектив
на, 
если 
ситуация 
схожа 
с 
реальной 
производственной 
ситуацией.  

 
Способ-
ствует 
развитию 
навыков 
межличностного 
общения.  

 
Учит,  как 
действовать в реальных 
ситуациях. 

 
Моделью 
реальной  жизни  -  они 
дают 
возможность 
значительно  сократить 
операционный  цикл  и 
продемонстрировать 
участникам  обучения,к 
каким 
конечным 
результатам  приведут 
их решения и действия. 

 
Слушатели 
могут  не  воспринимать 
происходящее  всерьез. 
Некоторые 
ситуации 
нельзя  инсценировать. 
Если 
инсценировки 
очень 
схожи 
с 
реальностью, это может 
вызвать 
негативную 
реакцию  

 
Низкая 
эффективность 
при 
усвоении 
теоретических знаний и 
овладения 
новыми 
профессиями. 

 
Они 
дорогостоящие, 
по-
скольку 
для 
их 
подготовки  требуются 
специальные  навыки  и 
много времени.  

 
Эффективный 
разбор  деловой  игры, 
имеющий 
большое 
значение 
для 
ее 
участников, 
требует 
участия 
специально 
подготовленных 
инструкторов 

специалистов. 
 
 
75 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Рабочая 
группа 
(«кружок 
качества») 
Молодые 
специалисты 
разрабатывают 
конкретные 
решения 
по 
проблемам 
управления 
организацией, 
объединившись  в  рабочие 
группы. 
Разработанные 
в 
рабочих  группах  предложения 
передаются 
руководству 
организации, 
которое 
рассматривает 
предложения, 
принимает  по  ним  решения  и 
информирует рабочую группу о 
принятии  или  отклонении  ее 
предложений. 

 
Реализация 
творческого 
потенциала 
сотрудников.  

 
Выработка  решений 
по 
проблемам 
предприятия. 

 
Необходима 
разработка 
специальной  системы 
мотивации  к  работе  в 
таких кружках. 
Ситуационн
ый анализ 
Реальная  или  выдуманная 
образовательная  ситуация  с 
вопросами  для  анализа,  при 
этом  устанавливаются  жесткие 
временные  рамки,  которые 
сковывают 
мысль 
в 
производственной  обстановке. 
Слушатели должны предложить 
выход из ситуации или принять 
необходимое 
решение. 
Возможно 
использование 
видеофильмов, 
в 
которых 
отражена ситуация для разбора 

 
Вырабатывается 
несколько 
альтернативных 
решений,  гак  как  не 
существует 
единст-
венно 
правильного 
ответа.  

 
У 
слушателей 
развиваются 
навыки 
общения, 
умение 
оценивать 
влияние 
различных факторов на 
принятие  решения  и 
принимать 
наиболее 
оптимальные. 

 
Длительн
ое по времени.  

 
Сложно 
подобрать  подходящий 
случай.  

 
У  группы 
могут 
возникнуть 
затруднения  в  поиске 
решений,  для  этого 
необходим 
опытный 
преподаватель, 
который 
умеет 
организовать  работу  в 
группах 
Моделирова
ние 
Воспроизведение 
реальных 
условий  работы  (например, 
использование 
тренажеров, 
макетов и др.) 
Быстрый 
и 
эффективный  способ 
подготовки 
Дорогостоящий 
способ 
Групповое 
обсуждение 
Выступление 
преподавателя 
(или  лидера  группы)  при 
активном участии слушателей в 
форме 
вопросов 
и 
комментариев 

 
Удобно, 
если 
слушатели  работают  в 
группах.  

 
У 
каждого 
слушателя 
есть 
возможность 
высказаться, 
что 
способствует 
рождению новых идей. 

 
Преподав
атель  должен  обладать 
умением 
управлять 
дискуссией, 
чтобы 
слушатели 
не 
отвлеклись от заданной 
темы 
и 
работали 
эффективно.  

 
Лидер 
группы 
может 
доминировать 
над 
остальными 
слушателями. 
Обучение 
на природе 
Несколько  педагогов  проводят 
в  палатках  па  природе  около 
недели. Параллельно обучаютя. 
Они  испытывают  себя  на 
выживание 
и 
познают 
собственный 
потенциал 

 
Люди  узнают  о 
своих  возможностях  и 
ограничениях. 

 
Глубоко 
погружаются 
в 
изучаемую проблему 

 
Очень 
дорогостоящий метод.  

 
Результаты 
могут 
оказаться 
неприменимы 
в 
реальной жизни. 
 
76 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
творчества и взаимопомощи 
Дистанци
онное 
обучение 
Обучение  ведется  параллельно 
с  основной  деятельностью, 
путем активного использования 
современных  технологий,  в 
конце  обучения  выполняется 
контрольное 
задание 
по 
результатам 
которого 
принимается решение о выдаче 
удостоверения  о  повышении 
квалификации. 

 
Возможно  обучение 
без отрыва от основной 
работы.  

 
Возможность 
самостоятельно 
определять  график  и 
интенсивность 
обучения. 

 
Качество  обучения 
напрямую  зависит  от 
качества 
комплекта 
дистанционного 
обучения 
(методические 
рекомендации, учебные 
материалы: 
лекции, 
видео- 
и 
аудиоматериалы, 
компьютерные 
обучающие  програм-
мы) 
и 
качества 
самостоятельной 
работы. 
Тренинги 
Обучение 
посредством 
активной  проработки  учебного 
материала  в  ходе  игровых 
ситуаций 
и 
выполнения 
специальных  упражнений  - 
практической 
отработке 
изучаемого 
материала, 
применения  других  методов 
активного обучения. Один и тот 
же 
навык, 
полученный 
человеком, 
многократно 
повторяется 
в 
различных 
ситуациях. 

 
Очень  эффективный 
метод. 

 
Высокая  стоимость 
обучения.  

 
Качество  обучения 
сильно  зависит  от 
профессионализма 
и 
личностных 
качеств 
тренера. 
«Веревочны
й курс» 
Тренинг 
командного 
взаимодействия в естественных 
природных,  несколько  необыч-
ных,  иногда  экстремальных 
условиях.  Он  очень  наглядно 
демонстрирует,  чего  можно 
достичь,  работая  командой. 
Проводится  «веревка»  для 
групп 
численностью 
8-14 
человек.  Участвовать  в  нем 
может  кто  угодно,  независимо 
от  возраста,  физической  под-
готовки  и  состояния  здоровья. 
Структура  практически  всех 
заданий  «веревочного  курса» 
достаточно проста: всем вместе 
попасть из пункта А в пункт Б, 
преодолевая 
различные 
препятствия,  или  совместно 
выполнить 
какое-то 
упражнение.  При  этом  задания 
таковы,  что  не  столько  важны 

 
Сплочение 
людей, 
совместно  работающих 
над  решением  какой-
либо 
задачи 
(проектом); 

 
Повышение  доверия 
членов 
небольшого 
коллектива  друг  к 
другу,  когда  коллектив 
подразделения 
превращается 
в 
команду; 

 
Выработка 
настойчивости 
в 
решении  поставленной 
задачи; 

 
Выработка 
ответственности 
за 
собственную  работу  и 
за  результаты  работы 
команды; 

 
Выявление  умений  и 

 
Наличие 
лидера 
группы 

доминирующего 
над 
остальными 
слушателями. 
 
77 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
физическая  сила,  ловкость  или 
сноровка  отдельного  участника 
(хотя их наличие - безусловный 
плюс),  сколько  умение  вести 
команду  за  собой  и  идти  на 
компромисс 
с 
другими; 
сконцентрировать 
на 
происходящем внимание свое и 
своих  коллег;  сделать  так, 
чтобы выполнение упражнения, 
задания, 
или 
преодоление 
пpепятствия стало общей целью 
команды. 
навыков, 
которыми 
человек обладает, но не 
использует 
в 
повседневной 
профессиональной 
деятельности 
в 
организации; 

 
Наглядно  показать, 
что 
наиболее 
эффективной  является 
команда, 
которая 
научилась использовать 
как  профессиональные, 
так 
и 
личностные 
качества своих членов; 

 
Общее 
поднятие 
того,  что  Анри  Файоль 
называл 
«корпора-
тивным духом». 
Компьюте
рное 
(программир
ованное) 
обучение 
Структурированная 
информация  предоставляется 
блоками  и  после  изучения 
каждого  блока  осуществляется 
оценка степени его усвоения. 

 
Возможность 
осуществлять  обучение 
в  темпе,  удобном  для 
обучающегося.  

 
Переход 
к 
следующему 
блоку 
осуществляется  только 
после 
успешного 
усвоения предыдущего.  

 
Возможность 
изучать  предмет  с  того 
уровня,  на  котором 
находится обучаемый. 

 
Высокая стоимость.  

 
Сложности  переноса 
знаний в повседневную 
деятельность. 
Семинары, 
семинары-
практикумы 
Помогают  слушателям  как 
можно  лучше  разобраться  в 
содержании 
изучаемого 
материала. 
Семинары 
позволяют 
контролировать 
степень 
понимания 
слушателями 
пройденного 
материала за счет их ответов на 
вопросы, 
задаваемые 
преподавателем  и  другими 
слушателями, 
решения 
практических  задач  и  разбора 
различных  конкретных  си-
туации; предполагают большую 
активность  слушателей  (чем 
она  выше,  тем  эффективнее 
семинар)  и  многосторонние 
коммуникации  время  занятий, 
что  позволяет  слушателям 
использовать  в  дальнейшем  не 

 
Главное в семинаре - 
дискуссия  и  диалог 
между  обучающимися 
и 
преподавателем, 
который  позволяет  с 
разных 
сторон 
рассмотреть материал.  

 
Соотнешение  теории 
с  опытом  и  знаниями, 
уже  имеющимися  у 
слушателей. 

 
Качество  обучения 
сильно  зависит  от 
профессионализма 
и 
личностных 
качеств 
преподавателя 
и 
участников. 
 
78 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
только 
компетенции 
преподавателя,  но  и  компе-
тенции 
друг 
друга; 
предъявляют  более  высокий 
уровень 
требовании 
к 
преподавателю:  он  должен 
уметь  не  только  излагать 
заранее 
заготовленный 
материал  (как  на  лекции),  но  и 
грамотно 
реагировать 
на 
вопросы аудитории, создавать в 
ходе 
занятия 
обстановку, 
побуждающую  слушателей  к 
активному  участию  в  работе. 
Наиболее 
целесообразно 
проводить  семинары  в  группах 
по 10-20 человек. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал