Қазақстан Республикасы



жүктеу 5.03 Kb.

бет4/14
Дата07.02.2017
өлшемі5.03 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

самообразовательная деятельность – это целенаправленная система действий, в обновлении и 
пополнении  знаний  для  повышения  профессионализма,  для  удовлетворения  собственных 
познавательных 
потребностей 
и 
решений 
внутренних 
противоречий 
с 
целью 
самосовершенствования.  
Из вышесказанного можно определить следующие задачи самообразования: 

 
приобретение обучающимися новых знаний из различных сфер человеческой деятельности 
и систематическое их обновление; 

 
совершенствование  сознания,  мышления,  которые  приводят  к  развитию  и  обогащению 
личности в целом; 

 
самоопределение личности. 
Решение  названных  задач  определяет  цель  самообразования  –  воспитание  гармоничной, 
активной, самосозидающей личности, активно принимающей участие в жизни общества. 
Исходя  из  этого,  можно  сделать  вывод,  что    человек  XXI  века  должен  владеть 
способностями  к  активной  выработке  новых  видов  деятельности  и  связанными  с  этим 
 
23 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
способностями к непрерывному учению – к учению как процессу, который постоянно сопутствует 
процессу труда. Необходимо подчеркнуть еще раз что, образование и самообразование являются 
составляющими  одного  сложного  процесса,  обеспечивающего  поступательное  преемственное 
развитие  личностного  потенциала  будущего  специалиста,  его  способности  оставаться 
развивающимся  субъектом  в  условиях  непрерывно  меняющейся  действительности.  Задача 
вузовского образования заключается сегодня в том, чтобы обеспечить необходимую подготовку 
молодых  людей  к  постоянной  «учебной»  активности,  т.е.  сформировать  готовность  к 
самообразовательной деятельности.     
На основе вышесказанного нами определена структура и содержание самообразовательной 
деятельности, которая отражена в рисунке 1.  
Взаимосвязанные  элементы  данной  структуры  теоретически  отражают  поэтапное  
осуществление самообразовательной деятельности. 
В соответствии с определением, данном в «Кратком психологическом словаре», готовность 
может  быть  рассмотрена  в  двух  аспектах:  функциональном  (субъективном)  –  как  состояние 
личности,  осознающей  себя  способной  к  осуществлению  деятельности,  стремящейся  ее 
выполнить, и содержательном (объективном) – как наличие у субъекта сформированных свойств, 
качеств, знаний, умений и т.д., необходимых для успешного осуществления им деятельности. 
 
Список литературы: 
1
 
Половникова Н.А. О системе воспитания познавательной самостоятельной школьников // 
Сов. педагогика. – М., 1970. – №5. – С.76-83. 
2
 
Половникова Н.А. Система и диалектика воспитания познавательной самостоятельности 
школьников. – Казань, 1969. – С.45-61. 
3
 
Салмин  Ю.А.  Самообразование  преподавателей  теоретических  дисциплин 
профтехучилищ: автореф. … канд. пед. наук. – Екатеринбург, 1993. – 20 с. 
4
 
Федорова  Е.Ф.  Признаки  направленности  содержания  самостоятельной  работы 
студентов  на  становление  их  готовности  к  самообразованию:  автореф.    …  канд.  пед.  наук.  – 
Челябинск, 1999. – 20 с. 
5
 
Хмель  Н.Д.,  Иванова  Н.Д.  Организация  самостоятельной  работы  студентов.  –  Алма  – 
Ата, 1971. – С.17. 
6
 
Юдакова  Т.Я.  Комплекс  педагогических  условий  формирования  готовности  студентов 
вуза к самообразованию: автореф. … канд. пед. наук. – Курган, 1999. – 24 с. 
7
 
Баренбаум  Л.Н.  Педагогическое  содействие  самообразованию  студентов  в  высшем 
негосударственном образовательном учреждении: автореф. … канд. пед. наук. – Челябинск, 1997. 
– 
22 с. 
8
 
Назарова  О.Л.  Педагогические  условия  преодоления  трудностей  в  самообразовании 
студентов индустриально-педагогического колледжа: дис. … канд. пед. наук. – Челябинск, 1997. – 
167 с. 
 
Түйін  
Мақалада  болашақ  шет  тілі  мұғалімдерін  даярлау  жүйесіндегі  білімгерлердің  өз  бетімен 
білім алуға дайындықтарын қалыптастырудың теориялық негіздері туралы қарастырылады. 
 
Summary  
In article is considered theoretical bases of formation of readiness of students for self-educational 
activity in system of training of teachers of a foreign language. 
 
 
ОЙЫН - ОҚЫТУДЫҢ ӘРІ  ФОРМАСЫ, ӘРІ ӘДІСІ 
 
Токанова А.С. 
Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы,  
Ы.Алтынсарин атындағы орта 
мектептің физика пәнінің мұғалімі 
 
 
24 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Мақалада  физика  сабағында  ойын  элементтерін  қолданудың  маңызы  
туралы, сонымен бірге ойын әдісі арқылы оқыту оқушылардың пәнге деген 
қызығушылығын  арттырып  қана    қоймай,  өз  ойын,  пікірін,  көзқарасын 
білдіруге,  екінші  бір  адамның  жауабын  тыңдап,  оны  толықтыруға, 
жетістіктері  мен  кемшіліктерін  айта  білуге  жаттықтыруға  болатыны 
туралы айтылады.  
Түйін сөздер: ойын, технология, тиімді әдістер, оқыту тәсілі, дамыту.  
 
Біздің  еліміз  2030  жылға  дейінгі  стратегиялық  даму  бағдарламасын, 
ел басшымыздың  үштұғырлы  тілдік  саясатын,  білім  мен  ғылымдағы 
мемлекеттік  бағдарламаларын  негізге  ала  отыра,  білім  берудегі  кезек 
күттірмес өзекті мәселелерін алға қойып отыр. 
Қазақстан  Республикасының  2015  жылға  дейінгі  білім  беру 
тұжырымдамасының  негізгі  мақсаты  –  білім  беру  жүйесінің  барлық 
деңгейінде қоғамның талаптарына сәйкес білімді, біліктілігі жоғары, бәсекеге 
қабілетті,  қазіргі  жылдам  өзгеріп  отыратын  дүние  жағдайларында  алынған 
терең білімін, қажетті дағдыларын тиімді түрде жүзеге асыратын және еркін 
бағдарлайтын,  өзін-өзі  дамытуға  және  өз  бетінше  дұрыс,  адамгершілік 
тұрғысынан  жауапты  шешімдер  қабылдауға  дайын  қабілетті  жеке  тұлғаны 
қалыптастыру.  
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында «Білім беру 
реформасы табысының басты өлшемі –тиісті білім мен білік алған еліміздің 
кез  келген  азаматы  әлемнің  кез  келген  елінде  қажетке  жарайтын  маман 
болатындай  деңгейге  көтерілу  болып  табылады.  Біз  бүкіл  елімізде  әлемдік 
стандарттар деңгейінде сапалы білім  беру  қызметіне  қол жеткізуге  тиіспіз» 
деп атап көрсетті.  
Қазіргі  таңда  бүкіл  әлемдегі  өркениетті  дамыған  елдердің  басты  көңіл 
бөліп  отырған  мәселесі  -  оқытудың  жаңа  технологияларын  қолдана  отыра, 
оқушыға жалпы бірдей қалыптасқан жан-жақты, дәстүрлі әдістермен әлемдік 
деңгейдегі  озық  технологиялармен  салыстырылған,  өмір  тәжірибесіне 
ұштастырылған терең білім беріп, білікті маман даярлау.  
Оқу  үрдісінде  ойын    оқытудың  әрі    формасы,  әрі  әдісі    де    болып  
табылады, сол себепті  ойын әрекеті  оқытушы  мен  оқушының  іс-әрекетінің  
бірлескен, өзара  байланысты  технологиясының  дидактикалық  категориясы  
ретінде  де  қарастырылады. «Ойын»  сөзінің  этимологиясына  қарастырсақ, 
ол  «ой» деген  сөзге  тікелей  қатысты  болып  шығады, міне  сол  себепті де  
ойлану    арқылы    ойынның    мақсатына    жетуге    болатындығын  байқауға  
болады.  Сондықтан,  физика  сабағында  ойын  элементтерін  қолданудың 
маңызы  зор деп  есептейміз. Ойын әдісі арқылы оқыту оқушылардың пәнге 
деген қызығушылығын арттырып қана  қоймай, өз ойын, пікірін, көзқарасын 
білдіруге,  екінші  бір  адамның  жауабын  тыңдап,  оны  толықтыруға, 
жетістіктері  мен  кемшіліктерін  айта  білуге  жаттығады.  Егер  мұғалім  ойын 
технологиясын  жеткілікті    деңгейде  орындаса,  яғни  жақсы  құрастырылып, 
тиімді әдістермен ұйымдастырылса, онда ойын практикалық, тәрбиелік және 
дамытушылық жағынан негізгі оқыту тәсілі  болып табылады.  
 
25 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Ойын  –  балалар  өмірінің  нәрі,  яғни  оның  рухани  жетілуі  мен  табиғи 
өсуінің  қажетті  алғы  шарты  және  халықтың  салтын  үйренуде,  табиғат 
құбылысын  тануда  олардың  көру,  есту,  сезу  қабілеттерін,  зейінділік  пен 
тапқырлықтарын дамытады. Баршамызға белгілі, ойын арқылы баланың дене 
құрылысы  жетіліп,  өзі  жасаған  қимылына  сенімі  артады.  Баланың  бойында 
ойлау, тапқырлық, ұйымдастырушылық, шыдамдылық, белсенділік қасиеттер 
қалыптасады. Ойын дегеніміз – жаттығу, ол арқылы бала өмірге әзірленеді.
 
Сабақ үстінде ойын технологиясын қолданудың  негізгі шарттары:
 
-
        
 
ойын оқушылардың алдына тапсырма ретінде қойылады.
 
-
        
 
оқушылардың оқу әрекеті ойын ережесіне бағынады.
 
-
        
 
оқу материалы ойын құрамы ретінде қолданылады.                   
 
-
        
 
оқу әрекетіне ойын жұмыс элементті ретінде кіреді.
 
-
        
 
ойын нәтижесі бірден шығарылып отырылады.
 
Ойындардың оқыту мазмұнына сәйкес түрлері:
 
1. 
Ойын  –  саяхаттар.  Олар  ертегілерге  ұқсас.  Олар  фактілер  немесе 
оқиғаларды бейнелейді, бірақ олар ерекше түрде ашып көрсетіледі: қарпайым 
жұмбақ  арқылы;  қиындық  –  оңай  жолмен,  қажеттілер  –  қызық  жолмен 
беріледі.
 
2. 
Ойын – тапсырмалар. Бұл  ойындардың негізін заттар мен әрекеттер, 
сөздік  тапсырмалар  құрайды.  Ойын  міндеттері  мен  әрекеттері  бір  нәрсені 
болжауға негізделеді.
 
3. 
Ойын – болжамдар. Бұл ойындар «не болар еді?», «мен не істер едім, 
егер…»  деген  сұрақтарға  негізделеді.  Ойынның  дидактикалық  мазмұны 
балаладың алдына проблемалық міндет пен ситуацияны қоюда ерекшеленеді. 
Мұндай  ойындар  білімді  нақты  жағдайда  ұштастыра  байланыс  есептерін 
тағайындауды талап етеді.
 
4. 
Ойын  –  жұмбақтар.  Жұмбақтың  негізгі  ерекшелігі  –  логикалық 
астарының  болуында.  Олар  баланың  ой  әрекетін  белсендіреді.Жұмбақтар 
салыстыру,  теңеу  және  сипаттау  арқылы  ұғымның  қасиеттерін  ажыратуға 
тәрбиелейді, оқушы қиялының дамуына әсер етеді.
 
5. 
Ойын - әңгімелер. Ол мұғалімнің балалармен, балалардың мұғаліммен 
және  балалардың  балалармен  қарым-қатынасына  негізделеді.  Бұл  қарым-
қатынас ойын мазмұнында ерекше сипатқа ие болады. Ойынның құндылығы 
– 
олар эмоционалдық түрде белсендіруге, бір сөздікке, өзара әрекет жасауға, 
бірлесіп ойлануға мүмкіндік туғызады.
 
Танымдық іс-әрекет сипатына сәйкес ойын түрлері:
 
1.
     
 
Балалардың орындаушылық әрекетті талап ететін ойындар.
 
2.
     
 
Қайта жаңғырту іс-әрекетін орындауға бағытталған ойындар.
 
3.
     
 
Қайта жасау іс-әрекетін жүзеге асыруға бағытталған ойындар.
 
4.
     
 
Оқушылардың іс-әрекетін бақылауға бағытталған ойындар.
 
5.
     
 
Ізденіс іс-әрекетіне бағытталған ойындар.
 
Ойындардың құрылымы бойынша жіктелуі:
 
1.
    
 
Сюжеттік – рөлдік ойындар.
 
2.
    
 
Жаттығу ойындар.
 
3.
    
 
Драмалық ойындар.
 
 
26 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
4.
    
 
Шығармашылық ойындар.
 
5.
    
 
Әдеби-музыкалық ойындар.
 
Ойындардың педагогикалық мүмкіндіктеріне сәйкес жіктемесі:
 
1.
    
 
Білім беретін ойындар.
 
2.
    
 
Тәрбиелейтін ойындар.
 
3.
    
 
Дамытатын ойындар.
 
4.
    
 
Жеке тұлғаны әлеуметтендіретін ойындар.
 
5.
    
 
Диагностикалық ойындар.
 
Оқыту  процесінің  құрылымында  мына  кезеңдерді  бөліп  көрсетуге 
болады: 
1.  Бағыттау.  Ойынға  қатысушылар  мен  эксперттерді  дайындау  кезеңі. 
Мұғалім  жұмыс  тәртібін  ұсынады,  оқушылармен  бірге  сабақтың  басты 
мақсаты мен тапсырмаларын жасайды, оқу проблемасын құрастырады. 
2.  Ойын-сабақты  өткізуге  дайындық.  Бұл  ситуация,  нұсқаулар, 
қойылымдар  мен  басқа  да  материалдарды  оқыту   кезеңі.  Мұғалім  сценарий 
жасайды,  ойын  тапсырмаларына,  ережесіне,  ролдерге,  ойын  бөлімдеріне, 
ұпай  санау  тәртібіне  (ойын  таблосы  құрылады)  тоқталады.  Оқушылар 
қосмша  ақпарат  жинайды,  мұғаліммен  ақылдасады,  ойын  барысын  және 
мазмұнын туралы оөара талқыдлайды. 
3. Ойынды өткізу. Бұл кезеңде ойын процесінің өзі жүзеге асады. Ойын 
басталғаннан  кейін  ешкімнің  оған  араласыуға  және  бағытын  өзгертуге 
қақысы жоқ. Тек жүргізуші ғана қатысушының әрекетін бағыттап отырады, 
егер  ол  бастапқы  мақсаттан  ауытқып  бара  жатса.  Мұғалім  ойынды 
бастағаннан  кейін,  аса  қажет  болмаса  оған  қатынаспауы  керек.  Бұл  жерде 
мұғалімнің  міндеті;  ойын  әрекеттерін,  нәтижелерін,  ұпай  санауды  бақылау 
және  түсініспеушілік  болған  жағдайда  түсіндіру,  оқушылардың  сұрағына 
жауап бері немесе өтініші бойынша оның жұмысына көмектесу. 
4.  Ойынды  талқылау.  Ойын  нәтижесін  талдау,  талқылау  және  бағалау 
кезеңі.  Мұғалім  талқылау  жүргізеді,  оның  барысында  эксперттер  сөйлейді, 
қатысушылар  өз  пікірлерін  айтады,  өз  поязицияларын  және  шешімдерін 
қорғайды,  қорытынды  жасайды,  таңғалыстарын  айтады,  ойын  барысында 
туындаған қиындықтары, идеясы туралы әңгімелейді. 
Жалпы шетелдік  мектептерде ойын  әдістерінің  жүргізілуі  өте  еркін, 
яғни олар  ойын  барысында  өздерін  өте  еркін  ұстайды, рөлдік  ойындарды  
да    нағыз    образға      шынайы    түрде    ене    отырып    орындайды,  ал  біздің  
мектептерде  ойындарды  қолдану    барысында,  өз    ойларын    жеткілікті  
дәрежеде    жеткізе    алмауы,  олардың    сөздерді    айтуда    қателесемін    деген  
ойының    туындауында,  себебі    қазақ    мектебінің  кейбір    балаларына  
ұялшақтық    пен    ұяңдық    тән,  олардың  бойында      өзгелермен    жылдам  
қарым-қатынасқа  түсу  сияқты қасиеттер  баяу. 
Сабақтарда  қолданатын  ойын  элементтері  оқушылардың  белсенділігін 
арттырып,  оларды  ынталандырады,  теориялық  білімдерін  практикада 
қолдануға  үйретеді.  Кез  келген  ойын  элементі  сабақта  екі  түрлі  мақсатқа 
бағытталады.  Оның  біріншісі  –  оқушының  сабаққа  қызығушылығын, 
ынтасын  арттыру,  тілін  дамыту,  екіншісі  –  оқушыларды  тапқырлыққа 
 
27 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
баулып, зейініне, ойлау қабілетін арттыру. Сонымен бірге, ойын физикалық 
есептерді  шығару  барысында  шапшаңдыққа,  жылдамдыққа,  алғырлыққа 
дағдыландырады.  
 
Пайдаланылған  әдебиеттер: 
1.
 
Қазақстан    Республикасының    2015    жылға    дейінгі    білім    беру  
тұжырымдамасы// Қазақстан  жоғары  мектебі. – 2004. - №1 
2.
 
Н.Ә.  Назарбаев.  Қазақстан    халқына  Елбасының    жолдауы.  «Жаңа 
әлемдегі жаңа Қазақстан» - 2007. - 28 – ақпан 
3.
 
Макаренко    А.С.  Коллектив    и    воспитание    личности.  –  М., 
Педагогика. 1972, 334 с.  
4.
 
Құлжанова.Н. Ойын  мақсатын талдау  және  ойын  мәні// Қазақстан  
мектебі.- 2001.- №1.б.74. 
5.
 
Выготский    Л.  С.  Игра    и    ее    роль    в    психическом    развитии  
ребенка.//  Вопросы  психологии. – 1966. Т. 6. 340 с. 
6.
 
Агапова  Г.Г. Профессионально-педагогическая  подготовка  учителя  
в США: Автореф.дисс.- канд.пед.наук.-М., 1973, 29 c 
7.
 
Пидкасистый    П.И.,  Ахметов  Н.К.,  Хайдаров    Ж.С.  По  
фундаментальным  дисциплинам. // Вестник  высшей  школы:  -  1985. Т. 7. 
С.420 
8.
 
Ахметов Н. К., Хайдаров  Н. Ж. Игра  как  процесс  обучения. – Алма 
– 
Ата. Знание. 1985. 48 с.  
 
Резюме 
В  статье  рассматривается  об  использовании  игровых  методов  и 
элементов на уроках физики.  
 
Summary 
In article is considered about use of game methods and elements at physics 
lessons. 
 
 
 
Әмірбекова С.К. 
 
 
 
Абай атындағы ҚазҰПУ-дың 
магистранты 
 
Араб  және қазақ тілдеріндегі жанұяға байланысты фразеологизмдердің 
мағыналық үйлесімділігі. 
 
 
Аннотация: Мақалада араб-қазақ тілдеріндегі жанұяға байланысты фразеологизмдер 
қарастырылып отыр. Жұмыстың басты мақсаты – араб-қазақ тілдеріндегі жанұяға байланысты 
фразеологизмдердің  салыстырмалы талдау жүргізу арқылы олардың ортақ және 
дифференциалдық ерекшеліктері менмағыналық үйлесімділігіне классификация беру.  
 
28 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Кілт сөздері: фразеологиялық сөз тіркес,стилистика,, мақал-мәтел, жанұя. 
 
Жалпы  фразеология  лингвистика  ғылымының  айнымас  бір  бөлшегі 
бола  тұра,  ауызекі  сөйлеу  тілінің  де  бір  құрамдас  бөлігі  болып  есептеледі. 
Фразелогияның  материалы  әртүрлі  генетикалық,  функционалдық  жағынан 
жан  жақты  болғандықтан  оны  белгілі  бір  шеңберге  келтіру  қиынға  түседі. 
Сондықтан  да  барлық  айналымдарды  белгілі  бір  терминмен  атау  үшін 
«фразеологиялық бірлік, сөз тіркесі» термині қолданылады. 
Негізі  фразеологиялық  тіркестер  қай  тілде  болмасын  мақал-мәтелмен 
қатарласа  өмір  сүріп,көркем  сөз  қорының  мәйегі  болып  табылады.  Мақал-
мәтелдер  бұрын  да  қазір  де,  көбінесе  ауыз  әдебиетінің  кіші  жанры  ретінде 
әдебиетшілердің  зерттеу  нысанасы,  ал,  фразеологиялық  тіркес  тіл  фактісі 
ретінде  негізінен  тіл  мамандарының  зерттеу  объектісі  болып  келеді.[3] 
Фразеологизмнің  зерттеу  объектісі  туралы  ғалымдардың  пікірлері 
әртүрлі.Фразеологизмдерді  тар  мағынада  түсінушілер  оның  құрамына 
номинативті  қызметі  бар  фразеологиялық  тіркестерді  жатқызады  да,  ал 
фразеологияны  кең  мағынада  қарастыратындар  номинативті  сөз  тіркесімен 
бірге  коммуникативті    сипаттағы  сөйлем  түрінде  келген  фразеологиялық 
тізбектерді,  яғни  мақал-мәтелдерді  де  фразеологизмдердің  құрамына 
қарастырады.[4]Қазақ ғалымы І.Кеңесбаев мақал-мәтел мен фразеологияның 
арасындағы  ерекшеліктер  мен  ұқсастықтар  туралы  былай  деді:  «Тілдегі 
мақал-мәтелдер  тұрақты  сөз  тіркесіне  жатады.  Бірақ,  барынша  тар  ұғымда 
алынатын ФЕ мен мақал-мәтелдер арасында үлкен айырым бар.Мақалдардың 
фразеологизмнен  айырмашылығы  мақалдар  тура  және  ауыспалы  мағынада 
бір  уақытта  қолданылуы  мүмкін.Тура  мағынада  қолданылатын  мақал-
мәтелдер    жеке  лексикалық  мағынасы  бар  сөздерден  тұрады,  ал 
фразеологизмдер  компоненттері  толық  немесе  жартылай  семантикалық 
мәннен айырылған.[3] 
Мақал-мәтелдер  фразеологизмдерден,  қанатты  сөздер  және  жай 
сөйлемдерден ерекшеленеді. Н.М. Шанскийдің айтуынша, мақал сөз тіркесі 
емес  және  фразеологиялық  бірліктен  логикалық,  синтаксистік  –  сөйлем 
формасы  бар,  прагматикалық  –  дидактикалық  мақсатта  қолданылуымен 
ерекшеленеді, ал фразеологиялық бірліктер бұлай мінезделмейді. Мақалдар – 
бұл дискурсқа кіріккен автосемантикалық мәтіндер.[7] 
Мақал  мен  мәтелдірдің  құрамына  кіретін  сөздер  көбіне  ойдың 
жинақтап    мәнін  бөліп  тұрады  немесе  логикалық  жағынан  сол  мән-
мағынасына екпін түсіруі мүмкін. Фразеологизімнің бірде бір компонентіне 
логикалық  тұрғыдан  екпін  түсіруге  болмайды.  Сол  себепті  де 
фразеологизмдер мағыналық жағымен бөлінуге келмейді.  
Қазіргі  таңда  көптеген  әлем  тілдерінде  мақал-мәтелдер  көп  тараған, 
соның ішінде араб тілінде де. Араб мақал-мәтелдерін жазбаша және ауызекі 
сөйлеу  стилінде  жиі  пайдалануы,  оның  ойды  жинақы  келтіруі,  мазмұнын 
мәнді  етіп  көрсететіндігінде.  Араб  тілінде  эмоционалдық  және 
 
29 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
стилистикалық  ерекшеліктеріне  байланысты  мақал-мәтелдер  тілдің 
коммуникативтік қызметін толықтай атқарады.  
Араб мақал-мәтелдердің фразеологизмдерден ерекшелігі - оның ойдың 
нақты  әрі  жинақы  болуымен  қатар,  мағыналық  және  интонациялық 
түйіндеумен,  сонымен  бірге  толық  сөйлем  болып  берілуімен  ерекшеленеді. 
Ал фразеологизмдер тек бір сөзбен немесе сөз тіркесімен беріледі.  
Белгілі араб филологтары Халил, Сибавейхи, аз-Замахшари, ал-Аби т.б. 
араб  мақал-  мәтелдерін  жинақтай  отырып,  олардың  арасындағы 
ерекшеліктерді  ашып  көрсеткен.  Сонымен  қатар,  А.Сафратт,  А.Кири,    аш-
Шанти, У.Буғаними сияқты араб паремиолог ғалымдары  мақал-мәтелдердің 
семантикасы  мен  стилистикалық  жүйесін  зерттеп,  لﺎﺜﻣا  «әмсал»  сөзінің 
аясында  қамтылатын  әртүрлі  даналық  сөздер,  фразеологиялық  тіркестер, 
мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, қысқа әңгімелер мен анекдоттарды жеке-жеке 
қарастырмай,  бәрін  бір  топқа  жатқызып,  ортақ  анықтама  берді.[4]  Араб 
тілінде  لﺎﺜﻣا  мақал  сөзінен  басқа   ٌﻢْﻜ ِﺣ  «даналы  сөз»,   ُرِداﻮَﻧ  «сирек  кездесетін 
әңгімелер»,  ُﺪﺋاﺮَﻓ «өнегелі сөз »,  ٌل ْﻮَﻗ «сөз»,   ٌﺰْﻋ َو «өсиет» деген терминдерімен 
мақал-мәтел мен фразеологизмдерді атайтынын атап кету керек. 
Ғалымдар  лексиология  мен  фразелогияның  мәселелерін  зерттеу 
барысынды  тұспа-тұс  жүруі  міндеттідеп  есептейді,  себебі  ол  ары  қарай 
синтаксистік  ғылымның  дамуына  алып  келеді.  Фразологиялық  бірлік 
құралған  сәтте  оған  бастапқыда  екі  мағына  бірігеді:  бірінші,  бастапқы 
(этимологиялық)  және  екінші,  практикалық  (актуалдық).[7]  Көп  жағдайда 
метафоралар  пайдаланылады.Лексикада  мақал-мәтелдер  үлкен  орын  алады. 
Өзінің 
қысқа 
мағыналық 
жинақтылығында 
және 
логикалық,синтаксистік,прагматикалық  жағынан  олардың  фразеологиялық 
бірліктен ерекшелігі жатыр. 
Қазақ  тілінің  фразеологиялық  бірліктеріне  мысал  келтіріле  отырып, 
«Жанұя»  тобына  жататын  сөз  тіркестеріне  төмендегідей  анализ  жасауға 
болады: 
1.
 
Көптеген  фразеологиялық  сөз  тіркестер  халықтың  шығармашылық 
ауызекі стилинде жинақталып І.Кеңесбаевпен сараланған. 
2.
 
Барлық  фразеологиялық  бірліктер  бір  немесе  бірнеше  әрекеттің 
мағынасын  сипаттап  немесе  оған  баға  берумен  сипатталады.  Ол  баға 
әртүрлі  болуы  мүмкін.  Мысалы:  «Бала  балдан  тәтті,  оттан  ыстық, 
күннен жарық, мамықтан жұмсақ» мұнда жағымды,жақсы баға берілсе, 
ал теріс баға боп «Баласыз үй мазар» деген мақалмен тұспа тұс келеді.  
3.
 
Әрбір  фразеологизм  адам  бейнесінің  немесе  оның  қарым  -
қатынасының  белгілі  бір  сапаларын  сипаттайды.  Фразеологиялық 
бірліктер  «Жанұяға»    байланысты  болғандықтан,  оны  келесі  
ұғымдармен  сипаттап  бейнелеуге  болады:  жақсылық,мейірімділік, 
махаббат, 
балаларды 
жақсы 
тәрбиелеу, 
ата-аналарды 
сыйлау,құрметтеу.  Жағымсыз  тұстағы  да  кездеседі:  әдепсіздік, 
жалқаулық, балалардың жоқ болуы және тағы басқа. 
4.
 
Қазақтіліндегі мақал-мәтелдерінде келесідей құрылым байқалады: 
 
30 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
Нақтылау:  «Әйел-  үйдің  көркі,еркек-түздің  көркі»,  «Баланың  бас 
ұстазы- ата-ана», «Ағаны көріп іні өсер, апаны көріп сіңлі өсер», «Ердің 
анасы-елдің анасы», «Жақсы әйел жаман еркекті түзетеді». 
Антитеза  (қарама-қайшылық):  «Балалы  үй-  базар,баласыз  ұй-  қу 
мазар»,  «Ата-анаңды  сыйласаң,  көп  жасарсың,  сыйламасаң  жан 
қинарсың», «Жақсыдан үйрен, жаманан жирен», «Ағайын бірде араз, бірде 
тату», «Жақсы әйел зейнет, жаман әйел бейнет».  
Салыстыру:  «Отбасы  баласыз,  қыстау  отынсыздай»,  «Жаман  әйел 
алғанша,  әйелсіз  жүрген  жақсырақ,  ақымақ  балаң  болғанша,  баласыз 
жүрген  жақсырақ,  жаман  атқа  мінгенше,  жаяу  жүрген  жақсырақ», 
«Баласыз ана – гүлсіз ана». 
Метафора:  «Ананың  сүті-бал,  баланың  тілі-бал»,  «Аузынан  ана  сүті 
кеппеген,  белінен  бесік  табы  кетпеген»,  «Қарғайын  десем  жалғызым, 
қарғамайын десем жалмауызым». 
Мақал  мен  мәтелдер    мән-мазмұнының  тереңдігімен,  өткірлігімен, 
өміршеңдігімен, бейнелі фраеологиялық бірліктер нақты да күрделі ойдың 
себеп-салдарын,  халықтың  өмір  тәжірибесінің  қорытындысы  мен  
бірлескен іс-әрекетінің көрінісімен ерекшеленеді.  
«Жанұя»  тобына  жататын  араб  тілінен  алынған  фразеологиялық 
бірліктердің мысалдарының анализі бойынша: 
1.
 
Көптеген араб мақал-мәтелдері халық арасында ауыз екі тілде тарап 
кеткен,  ал    фразеологиялық  тіркестер  көбісі  Құранан,  хадистерден 
алынған.  Қазақ  тіліне  тән  құбылыстың  бірі:  ﷲ  ﺮِﻔْﻐَﺘْﺳٱ  астапыралла,  
ﷲ  ﻚُﻤَﺣﺮَﯾ  жәрекімалла,  ﷲ  نﺎَﺤْﺒُﺳ  сұбханалла,  ﻢُﻜْﯿﻠَﻋ  مﻼﺴﻟا 
ассалаумағалейкум, مﻼﺴﻟا ﻢﻜﯿﻠﻋو әлейкумсәлам, � ﺪﻤﺤﻟا әлхамдулла,  ﻢْﺴِﺑ
ﷲ бисмилла т.б. діни формулаларды жатқызуға болады.[1]Сонымен 
қатар,  данышпан,  ойшыл  адамдардың  айтқан  халық  даналығы, 
шешендігі  мен  асқан  сөз  шеберлігін  танытатын  ұлттық  сипаты  бар 
фразеологиялық оралымдар.  
2.
 
Араб  тіліндегі  фразеологиялық  бірліктерді  келесі  топтарға  бөліп 
қарастыруға болады. Олар: 
"
ﻲﻠھأﺔﻨﺟﻻﻮﯿﺟوﺰﻤﻨﮭﺟ  –  «Ата-атаңмен  жұмақта  болғанан  көрі,  күйеуіңмен 
тозақта  болған  жақсы».  Бұл  мысал  қазақ  тіліндегі  фразеологиялық 
бірліктердің жағымды және жағымсыз бағасына жатқызуға болады. 
3.
 
Барлық фразеологизмдер адамның немесе адамдық қарым-қатынастың 
белгілі  бір  мінезін,әлде  бір  бағалығын  көрсетеді.  Фразеологиялық 
бірліктердің басым бөлігі жақсы жар таңдау туралы айтады, себебі ол 
мұсылман қоғамында жақсы отбасы болудың бірден бер себебі болып 
келетіндігін  көресетеді.Мысалы:
 ُةأ ْﺮَﻤﻟا
 ٍﺪﯾِﺪَﺤْﻨِﻤﱞﻠﻏُءﻮﱡﺴﻟا
«Бейпіл  ауыз  тентек 
әйел  –  ол  темір  кісенмен  пара-пар»,    ﺎھﺮﮭﻣ  ﻞھﺎﺘﺴﺗ  ﺎﻣ  ﺎھﺮﮭﺿ  ﻰﻠﻋ  ﺔﻤﯾﺎﻧ  ﻲﻟا  
«Еріншек  әйел-  қалың-малына  да  тұрмайды»,  ﺮﺘﺧأ"ﺦﯿﺸﻧﻮﯿﻌﺒﻜﺘﺟوز 
«Әйеліңді  шейхтың  көзімен  (ақылдылығымен)  таңда»  –  яғни  әйеліңді 
дұрыс  таңда  деген  нұсқаулық  сипаттағы  фразеологизмдер  тобына 
жатқызамыз.   
 
31 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
4.
 
Араб тіліндегі мақал-мәтелдердің келесідей құрылымы кездеседі: 
Нақтылау: ﺔﺤﻟﺎﺼﻟا ﺔﺟوﺰﻟا ةﺎﯿﺤﻟا عﺎﺘﻣ ﺮﯿﺧو عﺎﺘﻣ ةﺎﯿﺤﻟا«Өмір бұл қанағат, ал ең 
басты  қанағат  иманды  әйелдің  болуы», 
ﺔﻨﻜﻟاوةﺎﻤﺤﻟﺎﻨﯿﺑو
ﺔﻤﻜﺤﺘﺴﻣةواﺪﻋ
 
«Ене  мен 
келін арасында- дұшпандық бар» 
Салыстыру: " ﺪﻟﻮﻟا  ﺪﻟو  ﺪﻟﻮﻟا  ﻦﻣ  ﻰﻠﻏأ  «Немере,  баладан  да  қымбат», 
 ٍﺪﯾِﺪَﺤْﻨِﻤﱞﻠﻏُءﻮﱡﺴﻟاُةأ ْﺮَﻤﻟا  «Жаман  әйел  темір  шынжырдан  да  жаман» �ﻲﺒَﺼْﻨِﻤُﻠَﺨْﺑأ 
«Баладан да сараң» 
Метафора:  "
ﻋ  ﺪﻌﻗاو  ﺔﻠﯿﺻﻻا  ﺬﺧأ
ةﺮﯿﺼﺤﻟا  ﻰﻠ
.
«Тектіден  әйел  алып,  жақсы 
кілемде отыр»,ﻲِﻟﺎَﺨُﺳ َﺮَﻔﻟا؛لﺎﻗ؟َكﻮُﺑﺄْﻨَﻣ؛ﻞْﻐَﺒْﻠِﻠَﻠﯿِﻗ «Ешектен сұрапты: сенің әкең кім? – 
Асыл тұқымды жүйрік тұлпар,-депті». 
Антитеза: ِﮫﯿِﻓوُﺪْﻐَﺗ َﻮﱠﯿَﻐْﻟﺎْﻨَﻋﺎَﻨﱡﻣأﺎَﻧﺎَﮭْﻨَﺗ «Анамыз күнә жасауға тыйым салады, өзі 
күнәға  батады»,   ِﻦِﻧﺎﺧﻷﺎَﻛاﻮُﻠَﻣﺎَﻌَﺗ َو،نا َﻮْﺧِﻹﺎﻛاوُﺮَﺷﺎَﻌَﺗ«Ағайын  болып  өмір  сүр, 
бөтен адам боп жұмыс істе». 
 
Екі  тілде  де  мақал-мәтелдер  мән-мазмұнының  тереңдігімен, 
өткірлігімен,  өміршеңдігімен  ерекшелене  отырып,  көлемнің  ықшамдығына 
қарамастан, бейнелі тілдік бірліктер нақты да күрделі ойдың себеп-салдарын, 
халықтың  өмір  тәжірибесінің  қорытындысы  мен  дәлелін  қатар  айтып 
отырады.  Мұнда  халықтың  тарихы,  саяси  өмірі,  тұрмыс-тіршілігі, 
дүниетанымы,  рухани  және  материалдық  мәдениеті  жан  –  жақты  көрінісін 
білдіреді. 
Фразеологизмдердібасқа  тілге  аудару  барысында қиындық  тудыратын 
мәселенің  бірі  ол  фразеологиялық  бірліктерді  аударылуы  болып  табылады. 
Сондықтанфразеологизмдердің  аудармасы  фразеологиялық  бірліктердің 
мазмұндық  құрамына кіретін сөз тіркестерінің анализі негізінде жүргізілген 
тиянақты жұмыс нәтижесі болатындығы сөзсіз.[6] 
Араб фразеологиялық сөз тіркестерін аудару барысында оның бастапқы 
мағынасын келтіре отырып, оның кейіпін бейнелеп, қазақ тілінде соған сай 
келетін  аналогиялық  мағыналық  ой  тұжырымды  таба  отырып,  оның 
стилистикалық  қызметін  жоғалтып  алмау  керек.  Мәтіндегі  фразеологиялық 
аударма  бастапқы  мағыналық  жағынан  араб  тілдің  фразеологиялық  бірлігі 
есебінде  аударыла  отырып,  қазақ  тілі  арасында  мағыналық  тұстары  болуы 
шарт  болып  келеді.  Ол  мәтіннің  стилистикалық  қызметін  сақтай  отырып, 
ойдың аударма тілінде нақты жеткізілуін көрсетеді. Қазақ тілінде сол ұғымға 
байланысты нақты мағыналық сөздер жоқ болған сәтте, аудармашы сол сөзге 
қатысты жақын, туыстас сөздерді, ұқсас бейнелік мәтінін табуға тырысады.  
Фразеологиялық тұрақты сөз тіркестерін аудару барысында алдымен 
нені айтқысы келетініне назар салу керек, сол арқылы белгілі бір жәйт, іс-
әрекетті сомдау шеберлігін сақтай отырып, қазақ тілінде бейнелей жеткізу 
фразеологизмнің  стилистикалық  ерекшелігін  бұзбайтыны  анық. 
Фразеологиялық  сөз  тіркестері  белгілі  –бір  бейнелік  образ  немесе  оқиға 
желісінен  хабар  беретіндіктен,  басқа  халық  тілінде  дәл  сондай  бейнелік 
жәйт  ұшыраспауы  әбден  мүмкін.Фразеологиялық  аударма  барысында 
қолға алынған қай тілдегі мәтін мазмұнын жан-жақты түсінікті әрі нақты 
 
32 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
жеткізуде  өзге  тілдерде  бар  фразеологиялық  ұқсас  сөз  тіркестері  кеңінен 
қолданылады. 
 
Фразеологиялық  сөз  тіркестерін  араб  тілінен  қазақ  тіліне  аудару 
барысында  фразеологизмнің  құрылымдық  түрімен  қатар  мазмұндық- 
функционалдық  айырмашылығын  назарда  ұстап,  тәржімалау  аса  қажетті. 
Мұндай  сауатты  ұстаным  түрлі  тіларалық  қатынаста  өзара  сәйкестік 
үлгілері, классификациялары, түрлері көп ғалымдармен зерттелген. 
 
Араб  фразеологизмдерді  қазақ  тіліне  аудару  барысында  араб  тілінің 
лексикасын,  мәтінде  айтқысы  келген  ойды  түсініп  анализдеу,  халықтың 
әдет-ғұрып,  дәстүрінен,  мәдениетінен  хабардар  болу,  тарихын  жете 
меңгеру аса қажетті. 
Фразеологизмдер  түрлі,  жан  жақты  факторлардың  әсеріне  төтеп  бере 
алатын,  халықтық  идеологиясын  айқындайтын  бір  бөлшек.  Әрбір  елдің  тіл 
байлығы  мен  мәдени  ерекшелігене  байланысты  фразеологизмдер  сол  елдің 
материалдық,  әлеуметтік  және  де  рухани  мәдени  жағынан  ажырамас 
байланысы  бар.  Ал  ол  өз  кезегінде,  оның  тарихи  ұлттық  тәжірбиесі  мен 
дәстүрінің көрінісі мен бейнесі ретінде көрсетеді.  
«Жанұяға»  қатысты  араб  және  қазақ  тілдеріндегі  фразеолгизмдеріне 
жүргізілген  зерттеу  қорыта  келе  мақал-мәтелдердіңұлттық  этникалық 
ерекшеліктері  мен  мазмұндық  құрылымы  -  мағыналық  жағынан,  семантика 
және  де  стилистикалық,  әрі  құрылымдық  жағынан  өзгешеліктерімен  қатар, 
біраз  ұқсастықтары  да  табылды.  Фразеологизмдерді  салыстыру  жан  жақты 
мүмкіндіктерді ашты, сол халықтың мәдениетін, тарихын тереңірек түсінуге 
оның сезінуге, сол дәстүрден хабардар болуға  көрініс береді. 
Сонымен,  екі  тілді  фразеологизмдердің  ортақ  мәдени  компонентердің 
бар  екендігін  көрсетеді,  ал  ол  адам  затының  ойлау  қабілетінің  бір  арнадан 
шығатындығын айқындап отыр. Әрбір индивидтің жеке өмірлік іс-әрекетінің 
көрінісі және оның ұлтының рухани өмірінен, этнос менталитентінен көрініп, 
этномәдени ерекшеліктерді анықтау мақсатын да жүзеге асырады. 
 
 
Пайдаланған әдебиеттер: 
1.Б.Н.Жұбатова Қазақ тіліндегі араб, парсылық кірме фразеологизмдер Алматы,2014-314 б 
2.
Ушаков  В.Д.  Фразеология  Корана:  Опыт  сопоставления  фразеоречений  Корана  и  арабского 
классического языка / В.Д. Ушаков. - М., 1996. -203 с. 
3.І.Кенесбаев Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі ,Алматы, 1977-711б 
4. Донбаева А.Б. Даналықтың түбі бір- Алматы,2004-314б 
5. 
Кухарева Е.В. Арабские пословицы и поговорки. Словарь с лексико-фразеологическими 
комментариями / Е.В.Кухарева. - М.: ACT: ACT МОСКВА: Восток - Запад, 2008. - 303с. 
6.Н.Д.Финкельберг Арабский язык. Теория и технология перевода-М.;Восточная книга,2010г.-
400с 
7.Эшанкулов  А.У.  Фразеология  в  тексте  и  в  словаре  /Паремиология  или  фразеология/. 
Сбор.науч.труд.-Смарканд,1986-59с 
 
33 

Вестник университета Кайнар, №1/2016
 
8.  
ﺔﺒﺘﻜﻣ.ﻂﯿﺳﻮﻟا ﻢﺠﻌﻤﻟا
344
،ﺮﺼﻣ ـ ةﺮھﺎﻘﻟا ـﺔﯿﻟوﺪﻟا قوﺮﺸﻟا ص
2008
 
 ـ
1200
ص
 
9. 
 ﻰﻧاﺪﯿﻤﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺪﻤﺣا ﻞﻀﻔﻟا ﻲﺑﻻ.لﺎﺜﻣﻻا ﻊﻤﺠﻣ
1955
 .
462
ص
 
 
 
В статье рассматриваются смысловые аналоги описания фразеологизмов 
о семье в арабском и казахском языках. Ставятся следущие задачи: сделать 
сравнительный  анализ  фразеологизмам  о  семье,  определить  общие  и 
дифференциальные отличияи функционально-смысловые классификации. 
 
The article describessemantic analogues 
of phraseological  units about  family 
 in the Kazakh and Arabic languages.
 
The following problem are put: make  comparative analysis of 
phraseological  units about  family
 , define 
general and differential differencesand 
with functional semantic classifications
 
 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал