Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде



жүктеу 3.57 Kb.

бет1/10
Дата05.06.2017
өлшемі3.57 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Адамға екі нәрсе тірек тегі:
Бірі - тіл, бірі - ділің жүректегі.
                                 Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.
ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 
ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 
   МЕКТЕБІНДЕ 
Казахский язык и литература 
            в русской школе
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ - ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 
БАСЫЛЫМ
2001 жылдың
қаңтар айынан          
 1/2011 
ҚАҢТАР
бастап шығады
РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО – ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ 
ИЗДАНИЕ
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
   
Жаңылхан  АДАМБАЕВА,  Рақыш  ӘМІРОВ, 
Берікжан ӘЛМҰХАМБЕТОВ, Айша ӘЛІМЖАНОВА, 
Шәмша  БЕРКІМБАЕВА,  Роза  БАТТАЛ,  Әлімхан 
ЖҮНІСБЕК,  Қарлығаш  ЖҮНІСХАНОВА,  Мәрия 
КӨПЖАСАРОВА,  Қайсар  ҚАДЫРҚҰЛОВ,  Оль-
га  МЫРЗАГЕЛДИНОВА,              Фаузия  ОРАЗБАЕВА, 
Күлпәш САРИЕВА, Пиалаш СҮЙІНКИНА. 
 
 
«Білім және 
Ғылым» 
жауапкершілігі 
шектеулі 
серіктестігінің 
ай сайын 
шығатын 
республикалық 
ғылыми - 
педагогикалық 
жұрналы 
 

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ
                                          Ғылыми ойлар отауы
Мәкеш МҰҚАМБЕТҚАЛИЕВА. Қазақ халқының дүниетанымы арқылы         
                                                          танымдық құзыреттілікті қалыптастыру..............3
Әмина МАҒЗҰМБЕКОВА.         Тақырыптық сөздер арқылы байланыстырып       
                                                          сөйлеуге үйретудің психологиялық    
                                                          негіздері...................................................................9
                                           Мұғалімдерге көмек
Тұрсын МЫРЗАБЕКҚЫЗЫ.      Интерактивті оқытудың тиімділігі.....................18
Кенжегүл ҚАШҚЫНБАЕВА,     Қазақ тілі сабақтарында аймақтық                 
Алмаш ОТАРБАЕВА.                   компоненттерді қолдану......................................25
Әдістеме әлемінде: қазақ әдебиеті
Ш. ЖАНЫБЕКОВА.                     Мағжан Жұмабаев. «Қарағым»..........................31
Айгүл ҚАСЕНОВА.                      Ш.Қанайұлының өмірі мен шығармашылығы..34
Рабиға АТАЕВА.                            Сәкен Сейфуллин. «Ананың хаты»....................38                
Тиімді әдіс – баршаға ортақ
Жібек ДЮСЮПОВА.                  Сөйлеуді ұйымдастыру процесінде мұғалім 
                                                         мен оқушының бірлесіп әрекет жасауы..............43
Назигүл ШАҚПАҚПАЕВА.       Етістіктің райлары................................................51
Әдістеме әлемінде: қазақ тілі
Гүлшат ҚАРЖАУБАЕВА.          Шылау.....................................................................57
Гүлзира МАКИШЕВА.               Үшінші сыныптағы сөздік қор............................61
Аяужан КАРБОЗОВА.                Тіл үйреткен саз өнері...........................................64
Индира БАЛТАБЕКҚЫЗЫ.      Жаңа сөздер - «Ұлттық киімдер» дүкенінде.......67
Әсемгүл БЕКІШЕВА.                 Ізетті баланың грамматикалық білімі..................71
Болатқазы ҚАЖЫҰЛЫ.           Терісі бағалы аңдардағы етістіктің
                                                         болымсыз түрі.......................................................75
Бақытгүл ЖАНҒОЖАЕВА.      Отбасылық сөйлеу дағдысы.................................79
Баян ӘБІЛМӘЖІНОВА.           Сөйлеу тілінде - қазақтың ұлттық аспаптары.....82      
                                               Педагог пайымы
Гүлжан ҚАЗБЕКОВА.                Қазақ тілі сабақтарында жеке тұлға  
                                                        белсенділігін арттыру............................................87
Айнаш ИМАНҒАЛИЕВА.        Абай қарасөздерінің ғибраты.................................91
Әлия МҰНТАЕВА.                     Қазақ тілін жоғары, сапалы деңгейде оқытудың 
                                                        басты факторы - интерактивті технологиялар....94
                                               Әдеби кеш
Айгүл САДЫҚОВА.                   Абай мен Мұхтар....................................................98
                                               Білім сынағында
Гүлзада КӘРІМОВА. Ұлттық Бірыңғай Тестіге арналған танымдық сұрақтар..108
Күлбарам ҚАЙМАҚОВА.         Тіл дамыту жолдары............................................116
Сәуле ҚАЙЫРБАЕВА.               Мемлекеттік аралық бақылауға дайындауға 
                                                        арналған 150 сұрақ...............................................120
                                               Точка зрения
Айгуль САПАРОВА.                 Использование интернет ресурсов......................127
                                             Мұғалім мінбесі    
Мейрамгүл ТӨЛЕГЕНҚЫЗЫ   Оқушылардың сөздік қорын дамытудың 
                                                          тиімді  жолдары..................................................137         

Ғылыми ойлар отауы
Мәкеш МҰҚАМБЕТҚАЛИЕВА,
Тұрар Рысқұлов атындағы ҚазЭУ-дың 
доценті, педагогика ғылымдарының 
кандидаты.
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ 
ДҮНИЕТАНЫМЫ АРҚЫЛЫ 
ТАНЫМДЫҚ ҚҰЗЫРЕТТIЛIКТI 
ҚАЛЫПТАСТЫРУ 
Қазақстанда  бiлiм  жүйесiн  реформалау  бiрнеше  салаға 
бағытталған.  Олар:  құқықтық,  ғылыми-әдiстемелiк,  қаржы-
экономикалық,  саяси-әлеуметтiк.  Отандық  бiлiм  беру  жүйесi 
ұлттық  құндылықтарды  негiзге  ала  отырып,  әлемдiк  деңгейдегi 
сапаға жеткiзу үшiн ұлттық бiлiм беру жүйесiнiң стратегиясын 
дамыту үстiнде. 
Қазақстан Республикасының «Бiлiм туралы» Заңында: «Бiлiм 
беру  жүйесiнiң  басты  мiндеттерi:  азаматтық  пен  елжандылық, 
өз  Отаны  –  Қазақстан  Республикасына  деген  сүйiспеншiлiкке, 
мемлекеттiк  рәмiздердi  құрметтеуге,  халық  дәстүрлерiн 
қастерлеуге,  әлемдiк  және  отандық  мәдениеттiң  жетiстiктерiн, 
қазақ халқы мен республиканың барлық халықтарының тарихын, 
әдет-ғұрпы мен дәстүрлерiн зерделеуге баулу» - деп көрсетiлген 
[1].  Осыған  орай  өзге  ұлт  өкiлдерiне  тiл  үйрету  барысында 
студенттердiң  дүниетанымын  кеңейту  үшiн  қазақ  халқының 
ұлттық құндылықтарын пайдалану мақсаты алға қойылады.  
Дербес  тұлғаны  жаңа  заман  талаптарына  лайық  даярлау  жо-
лында оқытушының көтерер жүгi ауыр. Әр адам өзiнiң өмiр сүру 
жолында  түрлi  әрекеттердi  игередi.  Осындай  әрекеттердiң  бiрi  – 
тiл үйрену. Қазiргi заман талабы - мемлекеттiк тiлде еркiн сөйлеп, 
iс-қағаздарын сауатты жаза бiлу. Қазақ тiлiн меңгеру барысында 
3
 

ұлттық дүниетанымды кеңейтiп, халықтың аса құнды байлықтарын 
танып-бiлу  арқылы  танымдық  құзыреттiлiктi  қалыптастыру  iске 
асырылады. 
Сабақ  барысында  қазақ  халқының  асыл  қазынасы  болып  са-
налатын  ауыз  әдебиетi  жанрларының  түрлерiн,  тұрақты  сөз 
тiркестерiн, мақал-мәтелдердi, жұмбақтар мен жаңылтпаштарды, 
ырымдар мен тыйым сөздердi, әдет-ғұрып, ишараларын, ұлағатты 
нақыл  сөздердi,  халықтың  тәрбиелiк  дәстүрлерi  сияқты  тағы 
да  басқа  тағылымдарды  үйрету  арқылы  студенттердiң  танымы 
кеңейтiледi.    Осылайша  дербес  тұлғаның  дүниетанымы  кеңейiп, 
тiл үйренуге ұмтылысы артады. Кез келген сабақ таным әрекетiн 
iске асыруға бағытталады. 
Таным  -  адамдардың  жаңа  бiлiмдi  игеру  үдерiсi.  Түсiндiрме 
сөздiкте «таным – бiлiмге қол жеткiзу, тиiстi бiлiмдi алу», «тану  
–  заттардың  пайда  болуын,  маңызын  бiлдiреді»  деп  көрсетiлген. 
Таным – адамның жаңа әрi тың бiлiмдi игерiп, рухани байлығының 
өсуi. Тiл үйрету барысында студенттердiң дүниетанымын кеңейту 
–  сол  халықтың  әдет-ғұрпы,  салт-санасы,  мәдениетi,  тарихы, 
әдебиетiн  үйренiп,  зерттеп-бiлумен  тiкелей  байланысты.  Таным 
–  ақиқатқа  жету,  бұрын  таныс  емес  шешiмдердi  iздеу,  жаңалық 
ашу, оны iздеу. Соның нәтижесiнде ғана оны практикалық өмiрде 
пайдалануға жол ашылады [2]. 
Қазiргi заманауи жаңалықтардың бiрi - құзыреттi бiлiм беру бо-
лып табылады. Құзыреттiлiк – бұл өте күрделi мiнез-құлықтардың 
кешенi.  Оған  бiлiмдi  меңгеруге  бағытталған  интеллектуалдық 
ақыл-ой  және  дағдылар  жүйесi,  бiлiктер,  түрлi  психикалық 
қасиеттер, т.б. кiредi.
ЮНЕСКО-ның  бағдарламалық  құжаттарында  құзыреттiлiк  - 
дағдылар жиынтығы, ол әрбiр дербес тұлғаға тән делiнген. Соны-
мен қатар  құзыреттiлiкте мына бiлiктiлiктер бiр-бiрiмен үйлесiм 
табады. Олар – әлеуметтiк мiнез-құлық, топта жұмыс iстей бiлу, 
бастамашылдық, тәуекелге бел байлау [3]. 
«Құзыреттiлiк» терминiне алғаш анықтама берiп, лингвистикаға 
4

енгiзген американдық  ғалым Н.Хомский. Оның пайымдауынша, 
құзыреттiлiк терминi грамматика бiлiмдерiне негiзделедi. 
«Құзыреттiлiк»  терминi  сөздiктерде  бiлiмдi меңгеру,  одан  ха-
бардар  болу,  беделдi  болу  сияқты  мағыналарды  қамтиды.  Жал-
пы  алғанда,  құзыреттiлiк  дегенiмiз  -  жеке  тұлғаның  белгiлi  бiр 
мәселенi шешудегi өзара байланысты бiлiм, бiлiк дағдыларының 
жиынтығы  және адамның жеке өзiнiң iс-әрекет, қызмет саласына 
сай  құзыреттердi  меңгеруi.  Ақпараттандыру  ғасырындағы  бiлiм 
берудiң парадигмасының өзгеруiне орай дербес тұлғаға бiлiм беру 
тек қана бiлiм және бiлiктердiң болуымен ғана шектелмей, оның 
құзыреттi болуына көп мән берiледi. 
Ғалымдар  К.Устемиров,  Н.Р.Шаметов,  И.В.Васильевтердiң 
пiкiрiнше:  «құзыреттiлiк  –  маман  өзiнiң  кәсiби  бiлiмдерi  мен 
дағдыларын  пайдалана  отырып,  еңбекте  жоғары  сапалық  және 
сандық нәтижелерге қол жеткiзу мақсатында нақты бiр мамандық 
шеңберiндегi белгiлi бiр жұмыс түрлерiн кәсiпқойлықпен орындай 
алу қабiлеттiлiктерi»[4] болып табылады.
Қазақ тiлiн орыс бөлiмi студенттерiне үйретуде заманауи әдiс-
тәсiлдердi қолдану арқылы танымдық құзыреттiлiктi қалыптастыру 
басты орында тұрады. Тiл үйрету үрдiсiнде адамның дүниетанымы 
дамып,  тереңдеген  сайын  түрлi  әлеуметтiк  сұрақтарға  жауаптар 
беруге дайындықтар жасалып, көзқарастар пайда бола бастайды. 
Түрлi сұрақтарға жауап беру үшiн дұрыс ұғым, дүниенiң өзгеруi 
мен дамуы туралы ой-пiкiрлер қалыптасады.
Тiл  үйретуде  тек  қана  грамматикалық  ережелердi  жаттатып 
қана  қоймай,  студенттiң  дүниетанымын  кеңейту  мақсаты  алда 
тұрады. Үйренiп жатқан тiлiнiң ерекшелiктерiне мән берiп, тiлдiк 
қатынасқа еркiн түсуге не кедергi екендiгiн анықтап алу қажет.
Студенттердi    қазақ  халқының  өзiне    тән  дүниетанымымен 
таныстыру  да  –  тiл  үйретудегi  маңызды  әрекеттердiң  бiрi. Қазақ 
халқының тiлi, тарихы, мәдениетi, өнерi, ауыз әдебиетiнiң жанрла-
ры, өмiр салты, салт-санасы, әдет-ғұрыптары, шаруашылығы өзiне 
тән ерекшелiктерiмен белгiлi. 
5

Қазақ  халқының  дүниетанымына  тереңiрек  үңiлсек,  мақал-
мәтелдер, айтыс өнерi, жыраулық өнер, шешендiк, тiл байлығын 
қастерлеу сияқты тағылымдар атадан балаға мирас болып жеткен. 
Танымдық құзыреттiлiктi қалыптастыру үшiн осындай халықтың 
баға жетпес құндылықтарын тiл үйретуде орынды пайдаланудың 
нәтижесi зор. Жалғастырушы топтарда қазақ тiлiн еркiн меңгерту 
үшiн  сөз  мәйегiн,  яғни,  мақал-мәтелдердi  сөйлесiмде  қолдану 
жолдарын  үйрету  әдiстемесi  әлi  де  даму  үстiнде.  Студенттер 
ойын еркiн әрi тиянақты жеткiзу үшiн сөйлемдердi әрлеп, мақал-
мәтелдердi    орынды  қолданып  үйренулерi  қажет.  Әрбiр  мақал-
мәтелден  өмiр  тұжырымдарын,  философиялық,  даналық  ойлар-
ды  байқауға  болады.  Осылар  арқылы  студенттiң  дүниетанымы 
кеңейiп, сол халықтың тiлiн үйренуге құштарлығы артады.
Қазақ халқы мақал-мәтелдердi белгiлi бiр шешiм қабылдауда, 
ой тоқтамына келтiруде, уәжге дәлел ретiнде және шешен сөйлеу 
үшiн  қолданып  отырған.  Рухани  ойдың  байлығын  тiл  байлығы 
арқылы  көрсетуге  болады.  Халықтың  даналық  сөздерiнiң 
мағынасын  терең  меңгерген  студенттiң  тiл  байлығы  артып,  ше-
шен  сөйлеуге  машықтанады.  Сондықтан  дүниетанымды  кеңейту 
арқылы көркем, мәнерлеп сөйлеуге үйрету iске асырылады. 
Жалғастырушы топ студенттерiн қазақ тiлiнде еркiн сөйлеуге 
үйрету барысында мақал-мәтелдердi орынды қолдануға үйретудiң 
маңызы  зор.  Ол  үшiн  мақал-мәтелдердiң  айтайын  деген  түпкi 
ойын табуды алғашқы сабақтардан үйрету керек. Содан кейiн ба-
рып, «Тоқсан ауыз сөздiң тобықтай түйiнi» ретiнде тиiстi мақал-
мәтелдердi  iрiктеп  алып,  айтайын  деген  ойын  қысқа  да  нұсқа  
түрде жеткiзуге арналған жұмыс түрлерi орындалады. 
Қазақ  халқы  мақал-мәтелдерге  өте  бай.  Мақал-мәтелдердiң 
көтеретiн тақырыптары өте көп. Олардың әлеуметтiк, тәрбиелiк, 
танымдық мәндерi бар. Бiз олардан халықтың ой елегiнен өткiзген, 
өмiрде  дәлелденген,  әбден  нақтыланған  тұжырымдарын  көремiз 
[5].
6

Студенттердi  мәнерлеп  сөйлеуге  үйретуде  оның  тек  қана 
сыртқы  формасына  мән  берiлмей,  iшкi  когнитивтiк  мазмұнына 
да көңiл бөлiнуi қажет. Сабақ барысында тақтаға мақал-мәтелдер 
берiлiп,  олардың  қандай  тақырыптарды  көтеретiндiктерi 
анықталып, сөйлемдерде қолдана бiлу бiлiгiн арттыруға арналған 
жұмыс  түрлерi  орындалады.  Мақал-мәтелдердi  үйрету  арқылы 
студенттердiң  сөздiк  қорын  байытуға  болады.  Мақалдардың  ай-
тары:  өсиет,  ұлағат,  тәлiм-тәрбие,  парасат,  iзгiлiк,  адамгершiлiк 
екендiгiн  олардың  мазмұнын  меңгерту  арқылы  түсiндiремiз.  Ол 
үшiн түрлi жаттығулар топтамасын ұсынуға болады.  
Оқыту үрдiсi негiзiнен студенттiң жеке -дара шығармашылықпен 
еңбек  етуiнiң  көрiнiсi  болып  табылады.  Ол  көбiне  үздiк 
жұмыстарды орындау кезiнде байқалады. Сондықтан оқытушы әр 
студенттiң жеке қабiлеттерiн дер кезiнде аңғарып, соған сай тап-
сырмалар берудi ыңғайластыруы қажет. Әр студентке жеке тапсыр-
ма беру олардың бiлiмдi саналылықпен игеруiне дағдыландырады, 
ой қабiлетiн жоғарылатып, үйренетiн тiлiне, сол халықтың өнерiн, 
мәдениетiн, салт-дәстүрiн оқып бiлуге құштарлығын арттырады. 
Студенттердiң  танымдық  құзыреттiлiктi  қалыптастыруға 
арналған мақал-мәтелдердiң тақырыптарын беру арқылы орында-
латын топтық  жұмыстары оқу мiндеттерiн шешуде бiрнеше адам-
нан құралған белгiлi бiр топтың бiр жұмысты бiрiгiп орындауынан 
құралады.
Мұндай жұмыс iстеу кезiнде топ мүшелерiнiң әрқайсысының 
бiлiм  дәрежелерi,  ойлау  қабiлеттерi,  шығармашылықпен  жұмыс  
iстей алуы, ой-өрiсiнiң кеңдiгi, топ мүшелерiмен тiл табыса алуы, 
көшбасшы  болуға  ерекше    қабiлетiнiң  болуы,  кез  келген  қиын 
жағдаяттан  шыға  бiлуi  сияқты  қасиеттерi  мен  ерекшелiктерiнiң 
болуы тапсырманың нәтижелi орындалуына әсер етедi.
Оқытушының басты назары әр студенттiң ерекше қасиеттерiн 
көре  бiлуге  бағытталуы  тиiс.  Топтық  жұмыстардың  ерекшелiгi  - 
ортақ мүдденi, мақсатты көздейтiндiгiнде.  Әрбiр студенттiң өзiн 
көрсете бiлуi осы кезде байқалады. Осындай шығармашылықпен 
7

жұмыс  iстейтiн  топтық  жұмыс  түрлерiн  орындау  кезiнде 
студенттердiң  ойлау  қабiлеттерi  артып,  тiл  байлықтарының 
ерекшелiктерi  байқалып,  еркiн  сөйлеу  дағдылары  қалыптасады. 
Сонымен қатар өз ойын тұжырымдап жеткiзуге машықтанады.
Танымдық  құзыреттiлiктi  қалыптастыру  мақсатында  мақал-
мәтелдер  арқылы  дүниетанымды  кеңейтуге,  тiл  байлығын 
арттыруға арналған жұмыс түрлерiн түрлi ойындар арқылы  беруге 
болады. Бұл ретте командалар арасында мақал-мәтелдер жарыста-
ры ұйымдастырылады. Ол үшiн топ мүшелерi 2 командаға бөлiнiп, 
өздерiнiң көшбасшыларын сайлайды.
1-тапсырма.  Топ  мүшелерi  өздерiнiң  мақал-мәтелдерге 
байланысты  тақырыптарын  бередi.  Мысалы:  еңбек,  достық, 
адамгершiлiк, сауда, ақша, туған жер, т.б. Екiншi команда мақал-
мәтелдер арқылы жауап берiп, әр мақалды түсiндіредi.
2-тапсырма. 
Берiлген 
мақал-мәтелдердiң 
көтерген 
тақырыптарын анықтау. Ол үшiн кәртішкелерге жазылған мақал-
мәтелдер  команда  мүшелерiне  таратылады.  Команданың  әрбiр 
мүшесi өзiнiң қолындағы тапсырмаға жеке жауаптарын дайындай-
ды. Осы кезде белсендi студенттер әлсiз топ мүшелерiне көмекке 
келедi. 
3-тапсырма.  Берiлген  мақалдардың  баламалары  басқа 
ұлттарда кездесе ме? Осы кезде өзге ұлт өкiлдерiнiң ана тiлiнде 
мақал-мәтелдер  арқылы  сөйлей  алу  бiлiктiлiктерi  анықталады. 
Студенттердiң  тiл  байлықтарының  қаншалықты  екендiктерi  осы 
кезде байқалады. 
4-тапсырма. Бiрiншi топ мүшелерi мақалдарды 
бастайды  да,  келесi  топ  оны  аяқтайды.  Мысалы:  Оқусыз  бiлiм 
жоқ,....Атаңның  баласы  болма,....Еңбек  түбi  –береке,....Досы 
көптi  жау  алмайды,....Еңкейгенге  еңкей,  басың  жерге  жеткен-
ше,....Байлық  -  мұрат  емес,....  Тегiн  тапқан  теңгеден,....Туған 
жердей жер болмас, ....Жан қиналмай жұмыс бiтпес,....Бейнетiң 
қатты болса,....Кiсi елiнде сұлтан болғанша,.... 
Бұл  жұмыс  түрлерiн  орындату  нәтижесiнде  студенттердiң  
8

дүниетанымын  кеңейтуге  арналған  мақал-мәтелдердi  орынды 
қолданып,  еркiн  сөйлеуге  үйретуге  мүмкiндiктер  туғызылады. 
Осындай  ойын  түрлерiн  орындату  арқылы  студенттердiң  тiл 
байлықтарын жетiлдiруге болатындығына көз жеткiзiлдi. 
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.  Қазақстан  Республикасының  «Бiлiм  туралы»  Заңы.  №319. 
27.07.2007.
2. С.Мырзалы. Философия. А., 2008. 642-б.
3. Доклад международной комиссии по образованию, представ-
ленные ЮНЕСКО. «Образование: сокрытое сокровище. М., ЮНЕ-
СКО, 1997.
4.  Профессиональная  педагогика.  Под.ред.  К.Устемирова. 
Научно-метод. центр проф.обр. АИПА, А., 2005. 432-с.
5. Д.Кiшiбеков. Философия (оқулық). Алматы, 2006.  354-б. 
Әмина МАҒЗҰМБЕКОВА, 
Лев Гумилев атындағы
Еуразия ұлттық университетінің
практикалық қазақ тілі 
кафедрасының аға оқытушысы.  
ТАҚЫРЫПТЫҚ СӨЗДЕР АРҚЫЛЫ 
БАЙЛАНЫСТЫРЫП СӨЙЛЕУГЕ 
ҮЙРЕТУДIҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ 
НЕГІЗДЕРІ
Әлемдік  аренада  бәсекелестікке  қабілетті  мемлекеттің 
дәрежесіне  жету  үшін  қоғамның  әр  саласында  еңбек  ететін 
мамандар  жоғары  кәсіптік,  зияткерлік  құзырлықты,  өз  бетімен 
білім  алуға  қабілетті,  озық  технологияларды  жетік  меңгерген, 
9

жеке  тұлға  ретінде  толық  қалыптасқан  мәдениетті  азамат  болуы 
тиіс.  Сапалы  білім,  саналы  тәрбие  бере  отырып  осындай  тұлға 
қалыптастыру үшін алдымен әр оқытушы - психолог болуы шарт, 
өйткені,  әр  баланың  психологиясын  жақсы  білмейінше,  оларға 
білім беру де, дұрыс тәрбие беру де мүмкін емес. 
И.А.Зимняя  педагогикалық  психологияда  Ф.Н.Гоноболин 
анықтаған 
педагогикалық 
қабілеттердің 
(дидактикалық, 
академиялық,  перцептивтік,  экспрессивтік,  авторитарлық, 
коммуникативтік,  ұйымдастырушылық)  маңызы  зор  екенін  және 
бұл түсіндірмені (трактовканы) Н.Д.Левитов, В.А.Крутецкий, т.б. 
ғалымдардың  дамытқанын  айтады.  В.А.Крутецкий  перцептивтік 
қабілеттің мазмұнын былай ашады: «Перцептивные способности - 
способности проникать во внутренний мир ученика, воспитанника, 
психологическая  наблюдательность,  связанная  с  тонким 
пониманием  личности  учащегося  и  его  временных  психических 
состояний. Способный учитель, воспитатель по назначительным 
признакам,  небольшим  внешним  проявлениям  улавливает 
малейшие изменения во внутреннем состоянии ученика» [1.42].
Ұлы әдіскер ғалым Ахмет Байтұрсынұлы «Бала оқытатындар 
бала оқытуын жақсы білерге керек. Бала оқытуын жақсы білейін 
деген адам әуелі балаларға үйрететін нәрселерін өзі жақсы білерге 
керек,  екінші,  баланың  табиғатын  біліп,  көңіл  сарайын  танитын 
адам  боларға  керек.  Оны  білуге  баланы  туғаннан  бастап,  өсіп 
жеткенше  тәнімен  қатар  ақылы  қалай  кіретінін  білерге  керек. 
Баланың  ісіне,  түсіне  қарап,  ішкі  халынан  хабар  аларлық  болуы 
керек» деп оқытушының білімді, білікті болуымен қатар баланың 
психологиясын жақсы білуі керектігін айтқан [2.433].
«Объективтік сипаттағы бірінші қасиет мұғалімнің өзі оқытып 
отырған  пәнін  білу  дәрежесінде,  берілген  мамандық  бойынша, 
туыстас  пәндер,  кең  білімдегі  ғылыми  даярлық  дәрежесінде 
жатыр,  содан  кейін  пән  әдіснамасымен,  жалпы  дидактикалық 
ұстанымдармен таныстықта және ең соңында, мұғалім жұмыс
10

11
істеуіне тура келетін балалар жаратылысының қасиеттерін білуде 
жатыр; субъективті сипаттың екінші қасиеті – оқытушылық өнерде, 
жеке педагогикалық талант пен шығармашылықта жатыр» [3.595].
Жеке  пәндер  әдістемесінде  психологияның  алатын  орны 
ерекше. Тіл үйрету барысында ойлау, қабылдау, түсіну, ес, дағды 
сияқты  психикалық  құбылыстарды  зерттеп-білудің  маңызы  зор. 
Осы  құбылыстарды
 
білмейінше  өзге  тілді  ұлт  өкілдеріне  қазақ 
тілін жүйелі, сапалы түрде меңгерту мүмкін емес.
Халқымыздың «Сөз - ойдың көрінісі, ой бұлдыр болса, сөз де 
бұлдыр»  деген  нақыл  сөзінен  ақыл-ойдың  тілден  көрінетіндігі 
байқалады. Ойлау мен сөйлеу бір-бірімен тығыз байланысты, яғни, 
тілдік қатынастың психологиялық негізі адамның ойлау жүйесіне 
байланысты.  Жаңа  сөздерді  меңгерте  отырып  байланыстырып 
сөйлеуге үйрету үшін студенттерді ең алдымен ойлана білуге баулу 
керек. Әр сабақта олардың логикасын дамыту, ұғымдарын кеңейту 
жұмыстары  ұдайы  жүргізілуі  тиіс.  Баланың  логикасын  дамыту, 
ұғымдарын өсіру науқандық жұмыс емес. Ол – әрбір сабақ үстінде 
ұдайы жүргізілетін жұмыс. Ол үшін орындалатын жаттығулар мен 
тапсырмалар қызықты, мақсатты, дұрыс таңдалуы қажет.
Адам ойлау арқылы сыртқы дүниені бейнелесе, сөз арқылы өз 
ойын басқа біреуге жеткізеді,
 
яғни, ойлау – сыртқы дүниені мида 
бейнелеудің  ең  жоғарғы  формасы.  Өз  ойын  басқаға  тиянақты, 
байланыстыра  отырып  жеткізу  үшін  студенттің  сөздік  қоры 
мол  болуы  тиіс.  Тіл  мен  сөйлеу  ежелден  бері  жеке  адамның  да 
қоғамдық  ой-санасын  жетілдіруде  аса  маңызды  рөл  атқарады. 
Адам айналасындағылармен пікірлеседі, өзінің күнделікті сөйлеу 
тәжірибесінде  тілдің  мағыналық  жағын  меңгереді,  біртіндеп 
сөздік  қоры  молаяды.  Сөздік  қоры  молайған  сайын  ойын  тура, 
нақты  жеткізеді.  Психологтар  ойлауды  дамыту  ес  дамуымен 
тығыз байланысты: 19 жаста мнемикалық функциялар логикалық 
функциялардан гөрі тезірек дамиды, 20 жаста кері көрініс байқауға 
болады, ал 22 жаста екі функцияның да көрсеткіштері төмендейді, 
18-19  жаста  ойлау  функцияларының  салыстырмалы  тұрақтануы 

байқалатынын айтады.
Ойлаудың бастапқы формасы – ұғым. Сөзді қабылдау және оны 
ұғыну  бір-бірімен  тығыз  байланысты.  Сөзді  дұрыс  қабылдамай 
тұрып оны ұғынуға болмайды. Жеке сөздерді қабылдаудың өзі оны 
ұғынуды  қажет  етеді.  Ұғым  қалыптастырудың  тиімді  жолдарын 
анықтау үшін де оқытушының психологиялық білімі қажет. Сонда 
ғана студенттің сөздік қорын тақырыптық сөздер арқылы байыта 
отырып,  оларды  сөйлем  құрауға,  ойын  жүйелі,  бірізділікпен 
айтуға,  яғни,  байланыстырып  сөйлеуге  үйретуге  болады.  Ол 
үшін  мынадай  жұмыс  түрлерін  жүргізуге  болады:  жаңа  сөздерге 
морфологиялық талдау жасау; синонимдік, антонимдік қатарларын 
табу; сөзден сөз тудыру, яғни, жаңа сөздер жасау; жаңа сөздермен 
сөйлем құрастыру; шығармашылық жұмыстар жүргізу, т.б.
Сөз  қоршаған  ортаны  нақтылы  мағынамен  көрсете  келіп, 
адам  ойының  сөйлем  арқылы  сыртқа  шығуына  негіз  болады. 
Сонымен қатар қатысымдық тұлға ретінде қолданғанда ішкі мән-
мағынасымен  бірге  басқа  сөздермен  тіркесу  ерекшелігі  жағынан 
да,  айтылымы  мен  жазылымы  тарапынан  да,  дауыс  ырғағына 
байланысты  қосымша  реңімен  де  тіл  үйренушінің  назарын 
аудартады.  Сөйтіп,  сөз  сөйлемнің  жасалуына  әсер  етсе,  сөйлем 
мәтіннің ұйтқысы болады. «Адамға тән сөйлеу әрекетінде екі сипат 
болуы  шарт.  Бұларсыз  сөйлеу  өзінің  қызметін  дұрыстап  атқара 
алмайды.  Мұның  біріншісі  -  сөйлеудің  мазмұндылығы,  екіншісі 
–  оның  мәнерлілігі  делінеді.  Сөйлейтін  сөзде  мазмұн  болмаса, 
ол  өзіндік  сөздік  мәнін  жояды.  Сөздің  мазмұндылығы  дегеніміз 
- екінші біреуге жеткізілетін ойдың айқындылығы. Ойы таяз кісі 
бос  сөзді  болады,  оның  сөзі  де  айқын,  таза  болмайды.  Сөздің 
мәнерлілігі  дегеніміз  –  адамның  сөйлеу  кезіндегі  эмоциялық 
қалпын  білдіре  алуы,  яғни,  әрбір  сөйлемді  өзінің  сазымен  айта 
алуы» [4.414]. 
Студенттер  белгілі-бір  тақырып  аясындағы  сөздерді  жетік 
меңгеріп,  байланыстырып  сөйлеуді  меңгергенде  сол  тақырып 
төңірегінде өз ойын мазмұнды, жүйелі жеткізуге, мәнерлі, айқын 
12

сөйлеуге  үйренеді.  Ол  үшін  оқытушының  да  мәнерлі  сөйлей 
білуінің, дауыс ырғағының, білімі мен біліктілігінің маңызы ерекше. 
В.А.Артемов  «Учитель  должен  быть  современным,  обладать 
достаточным  запасом  знаний  и  высоко  культивированной  речью 
(в  психологическом,  языковом  и  коммуникативном  отношении), 
быть выразительным и воздейственным» дейді [5.147]. 
Сондықтан  оқытушы  сөйлеу  барысында  интонацияны,  ым-
ишара мен қол қимылдарын пайдаланып отырса, бұл тіл үйретуді 
эмоциялық жағынан толықтырып жеңілдетеді. Жақсы мұғалім оқу 
бағдарламасы мен оқу құралы жаман болса да жақсы білім береді. 
Өз  ісін  жақсы  меңгерген,  жан  жақты  біліммен  қаруланған,  бала 
жанын жақсы түсіне білетін ұстаз кез келген сабақты өз мақсатына 
жеткізе біледі.
Профессор  Нұржамал  Оралбаева  қазақ  тілі  пәні  мұғалімінің 
сабақты  тартымды  етіп  өткізуі  үшін  қажетті  деген  жағдайларды 
атап көрсетеді: 
«...біріншіден,  мұғалім  мен  оқушының  сабақ  кезеңіндегі 
қарым-қатынасы,  мұғалімнің  өзін-өзі  ұстау  мәнері,  сөйлеу 
мәдениеті,  тіл  үйренушіге  талап  қоюмен  қатар,  оны  сыйлай 
білуі; екіншіден, сабақтың тақырыбының нақтылығы; үшіншіден, 
мұғалімнің  білім  деңгейінің  тереңдігіне  оқушының  сенімі; 
төртіншіден,  оқушылардың  мұғалімге  деген  жақсы  көзқарасы, 
мұғалімнің  оқушылар  алдындағы  абыройы;  бесіншіден,  сабақ 
кезінде мұғалімнің оқушы зейінін тек қана сабаққа аудара білуі; 
алтыншыдан,     сабақ    барысында    оқушылардың барлығының    
іспен шұғылдануын қамтамасыз етуі [6.245].
Психологтар да бала өмірінің жағдайын дұрыс ұйымдастырудың, 
оның  әрекетінің  (ойын,  оқу),  онымен  қарым-қатынас  және 
ынтымақтастық  жасаудың,  яғни,  бала  дамуының  мақсаттарына 
жауап бере алатын білім беруші ортаның дұрыс ұйымдастырылуы 
өте маңызды екенін айтады.
Шынында  да,  оқу-білім  беру,  әсіресе,  жүйелі  түрде  оқу  мен 
өзін-өзі оқыту адамның ой белсенділігінің жоғары деңгейін, оның 
13

интеллектуалдық  жұмысқа  қабілеттілігін  қолдап  отыратын  өте 
күшті және үнемі әрекеттегі фактор болып табылады.
Күрделі  психикалық  үдерістердің  бірі  –  ес.  Ес  дегеніміз 
–  сыртқы  дүние  заттары  мен  құбылыстарының  адам  миында 
сақталып,  қайтадан  жаңғыртылып,  танылып,  ұмытылуын 
бейнелейтін  үдеріс  [4.375].  Ес  адамның  қабылдау,  ойлау,  қиял 
сияқты  құбылыстарымен  тығыз  байланысты.  Ол,  әсіресе,  ойлау 
үшін аса қажет. Жүсіпбек Аймауытұлы «... еске түсіру дегеніміз 
–  ойлау  өнері.  Өз  жадымызда,  не  шәкірттеріміздің  жадында  бір 
нәрсені берік орнату үшін саналы күшімізді із қалдыруға, тұтуға 
жүмсағаннан да, жаңаны бұрынғы таныс нәрсемен байланыстыруға 
жұмсауымыз  керек.  Байланыстырудың  мәнісі  ойлау  деген  сөз» 
дейді [7.162].
Жаңа  сөздерді  студент  саналы  түрде  меңгеріп,  есінде  ұзақ 
сақтап, оны сөйлеу барысында дұрыс пайдалана білуге үйрету үшін 
жағдаятты тапсырмалар орындау, әр түрлі оқиғаларға өз көзқарасын 
білдіру,  сөйлесім  құрастыру,  әсіресе,  мәтінді  әңгімелеуде 
жаттандылықтан  аулақ  болуға  баулыған  жөн.  Оқытушы  мәтінді 
студенттің  өз  сөзімен,  мәтіндегі  оқиғаға  өз  көзқарасын,  ойын 
білдіре отырып әңгімелеуін үнемі талап етіп отыруы тиіс. Психолог 
ғалым  Құбығұл
 
Жарықбаев  «Есте  қалдырылуға  тиіс  шығарманы 
адам мүмкіндігінше өз сөзімен құрастырған сөйлемдермен айтып 
бергені абзал. Егер бала мұғалімнің айтқанын не өзінің кітаптан 
оқығанын сөзбе-сөз айтып беретін болса, мұндай жағдайда оның 
есте қалдыру қабілеті жақсармайды» дейді [4.381]. 
Кез  келген  тілді  екінші  тіл  ретінде  үйрету  барысында  басты 
назар  жаңа  сөздерді  меңгертуге  бөлінеді.  Жаңа  сөздерді  көрнекі 
құралдар арқылы немесе ана тіліне аудару арқылы меңгерту тиімді 
ме деген мәселені қарастырушы ғалымдар жаңа сөздерді көрнекілік 
арқылы  меңгертудің  тиімді  екенін  айтады.  «...Слова,  усвоенные 
наглядным  образом,  сохранялись  дольше,  чем  слова,  усвоенные 
переводным  способом.  Картина  влияет  на  запоминание  слов  в 
двух противоположных направлениях: а) яркие образы являются 
14

опорой при воспоминании особенно трудного материала, влияют 
на  логическую  конструкцию  рассказа  и  порядок  припоминания 
слов;  б)  вместе  с  тем  зрительное  восприятие  образа  имеет 
тенденцию трансформироваться в новые образы, часто несходные с 
начальными впечатлениями, вследствие чего ослабляется начальная 
связь  с  картинкой.  Осмысление  материала  не  противоречит 
наглядности введения слов, а включает ее. Эмоциональная окраска 
материала,  более  яркая  при  воспроизведении  образов  предметов 
или их изображений на картинке, создает добавочные стимулы для 
активизации речи и при понимании слов на иностранном языке» 
[5.247].
Педагог-психологтар студенттің білмейтін сөзін сурет арқылы 
көрсетудің нәтижесінде сөзді лезде үйреніп алатындығын айтады, 
яғни, он рет айтқаннан, бір  рет   көрсеткеннің   пайдалы   екені   рас.  
Көрнекілік   көрсету   барысында тыңдаушының көру,  есту,  ойлау 
сияқты бірнеше  сезімдері оянады да, оған материалды ұғыну мен 
есте сақтау едәуір оңайға түседі.
Қазіргі  кезде  өзге  тілді  азаматтарға  (студенттер  мен 
қызметкерлерге) қазақ тілін үйрету үрдісінде интерактивті тақталар 
мен  мультимедиалық  кабинеттердің  рөлі  айрықша  болып  отыр. 
Интерактивті  тақталар  арқылы  көрнекілік  пайдалану  студенттің 
жаңа  сөзді  саналы  түрде  меңгеруіне  ықпал  жасайды  және  ойлау 
қабілеттерін арттырады. Мысалы, туризм мамандығында оқитын 
студенттерге  «Турист  өміріне  қауіп  төндіретін  факторлар» 
деп  аталатын  лексикалық  мәтінді  меңгертуде  осы  тақырыпқа 
байланысты  жаңа  сөздерді  көрнекілік  арқылы  көрсеткенімізде 
сөздердің студент есінде жақсы сақталғанын байқадық.
Тақырыптық  сөздер  арқылы  байланыстырып  сөйлеуді 
меңгертуде  адамның  қабылдау  үдерісінің  де  рөлі  ерекше. 
«Қабылдау дегеніміз - дүниедегі заттар мен құбылыстардың біздің 
сезім  мүшелерімізге  әсер  ету  нәтижесінде  пайда  болып,  сол 
заттар мен құбылыстардың тұтас қасиеттерінің адам санасындағы 
бейнесі» [8.183]. Қабылдауда заттар мен құбылыстардың формасы, 
15

т.б.  қасиеттері  тұтас  күйінде  бейнеленеді.  Жаңа  сөздерді  сурет 
көрсету  арқылы  меңгерткенде  студенттер  оны  көру  түйсіктері 
арқылы  қабылдайды.  Тіл  үйрету  үрдісінде  қабылдаудың  мәні 
ерекше.  Сондықтан  студенттердің  қабылдауларын  тәрбиелеп, 
дамыту  бірден-бір  қажет  мәселе  болып  табылады.  Қабылдауды 
дамыту үшін студенттің байқағыштық қасиетін дамыту аса қажет. 
«Байқағыштық  жаңа  фактілерді  білуге  құмарлықты,  олардың 
егжей-тегжейін  білуді,  адамның  әрдайым  қабылдауға  даярлығын 
тілейді» [4.365]. 
Тіл  арқылы  қарым-қатынас  жасау  байланыстырып  сөйлеу 
арқылы  ғана  жүзеге  асатын  болғандықтан  байланыстырып 
сөйлеу  үшін  дайындалған  материалдар  мен  оны  оқыту  әдістері 
тіл  үйренушінің  психологиялық  жағдайларына,  атап      айтқанда, 
олардың  қабілетіне,  қазақ  тілін  үйренуге  деген  ынтасына  қарай 
іріктеледі.
Студенттік  кез  –  бұл  ерекше  әлеуметтік  категория,  жоғары 
білім  беру  институтымен  ұйымдастырыла  біріктірілген 
адамдардың  ерекше  қауымдастығы.  Студенттік  шақ  білім  мен 
кәсіби іскерлікті мақсатты, жүйелі игеруші, табанды оқу еңбегімен 
айналысатын адамдарды қамтиды. Әлеуметтік топ ретінде кәсіби 
бағыттылығы  мен  болашақ  мамандыққа  тұрақты  қатынастың 
қалыптасқандығымен  сипатталады.  Бұның  өзі  кәсіби  таңдаудың 
дұрыстығының,  студенттің  таңдаған  мамандығы  жайлы  ойының 
болуы  мен  толықтығының  мәні  болып  табылады.  Студент 
болашақ  маман  ретінде  мамандық  қоятын  талаптар  мен  кәсіби 
іс-әрекеттерді  білуі  тиіс.  Психологтар  студенттердің  мамандық 
жайлы  елестетулер  деңгейі,  оның  оқуға  деген  қатынасының 
деңгейімен  теңестірілетінін  айтады.  Студент  өзінің  болашақ 
мамандығы туралы неғұрлым аз білсе, соғұрлым оның оқуға деген 
қатынасы  жағымсыз  болады.  Сондықтан  оқытушы  студенттің 
тілін  болашақ  мамандығына  қатысты  терминдермен  дамытып 
қана қоймай, оларға болашақ мамандығы туралы мәліметтер беріп 
отырғаны жөн. Оқыту мақсаты тіл үйренушінің меңгеріп жатқан 
16

тілге  деген  қатынасын  да  анықтайды.  В.А.Артемов  «...Известна 
и другая форма отношения к иностранному языку, определяемая 
степенью  его  необходимости  для  деятельности  лиц,  изучающих 
иностранные языки, особенно для реально ощутимой ближайшей 
деятельности. Лица, которые изучают иностранный язык, для того 
чтобы через год поехать в интересную заграничную командировку 
или экскурсию, усваивают язык несравненно быстрее и тщательнее, 
чем лица которым кажется, что иностранный язык не принесет им 
никакой реальной пользы» дейді [5.146].
Сондықтан оқытушы студенттің болашақ маман ретінде қазіргі 
мемлекет тарапынан қойылып отырған талап бойынша мемлекеттік 
тілді  жақсы  білуі  тиіс  екендігін,  тек  болашақ  мемлекеттік 
қызметкер  ретінде  ғана  емес,  өз  Отанының  патриоты  ретінде, 
Қазақстанның  азаматы  ретінде  мемлекеттік  тілді  міндетті  түрде 
білуі олардың азаматтық парызы екендігін түсіндіруі қажет. Тілді 
меңгерудің осындай мақсаттары мен қажеттілігі тіл үйренушінің 
тіл үйренуге деген қызығушылығын туғызады. 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал