«Қазақ тілі мен әдебиеті» және



жүктеу 1.1 Mb.

бет1/10
Дата14.09.2017
өлшемі1.1 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

«Қазақ тілі мен 

әдебиеті» және 

«Ұлағат» 

жауапкершілігі 

шектеулі 

серіктестігінің 

ай сайын 

шығатын 

Республикалық 

ғылыми-

педагогикалық, 

әдістемелік 

жұрналы 

                       



Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ...

АБАЙ.


         

                  ҚАЗАҚ ТІЛІ

 

                   МЕН 

                   ӘДЕБИЕТІ

                                

1958 жылдың                 

                                                                     наурыз айынан 

                                                                     бастап шығады

                      

     12/2014    

ЖЕЛТОҚСАН

    


МАЗМҰНЫ

Таным табиғатында

Тоқболат ЕҢСЕГЕНҰЛЫ.               Түркі дүниесін жырмен оятқан ақын..........3

Авторлық бағдарлама

Мүтәліп СӘБИТҰЛЫ.                      «Әдебиеттану» қолданбалы курсы.............15

Көмекші құрал

Хуралай АЛДАНЫШ.                       «Абайтану» оқыту курсы.............................20

Ұстаз толғанысы

Бейсен КӨШКЕЕВА.                         Біз әдебиетті қалай оқытып жүрміз?..........30

Бақыт САҒЫМБЕКОВА.                  Туған жер − Қанипа Бұғыбаева

                                                                жырларында..................................................36



Гүлназ НҰРМАНОВА.                       Осындай шайыр өткен Сыр елінде.............39

3

Жас маманға жәрдем

Шаруан САЛАМАТОВА.                     С.Торайғыров. «Бір адамға».....................52

Ермұрат ҚОЙШЫБАЙ.                       Өскенбайдың Құнанбайы.........................55

Гүлдана ӘДІЛОВА.                               Сәкен Сейфуллин. «Далада»....................63

Гүлжамила ҚАЛМАҒАМБЕТОВА.   Ғабит Мүсірепов. «Ананың анасы»........66

Қуаныш АМАНДЫҚОВА.                   Ш.Айтматов. «Найман-Ана»...................70

Әзина САДЫҚОВА.                              Сан есімнен өткенді қайталау..................74

Гүлдариға ИСИНА.                               Қорқыт ата кітабы....................................77

Айгүл ЖАБЕЛ.                                       Жармадағы батыр аталар − 

                                                                   бізге мақтаныш..........................................82



Гүлмира САҒЫНДЫҚОВА.                Қазақ әдебиеті пәнінен шығарма

                                                                   жоспарлары................................................86



Ақтілек НҮРИТДЕНОВА.                    Шәкәрім Құдайбердіұлы.

                                                                   «Еңлік-Кебек» дастаны.............................99



Самал ҚАСЕНОВА.                              Қазақ әдебиетін тереңдетіп оқытатын

                                                                   әдістемелік кітапша.................................103    



Қазақ тілі: озық тәжірибе, ортақ әдіс

Сағыныш БЕГАЛИНА.                        Тұрақты тіркестерді қайталау.................113

Шынар ҚАЙЫРЖАНҚЫЗЫ.             Сан есімнің емлесі...................................115

Нұрболсын ҚАМЫСПАЕВА.              Сан есімді оқыту......................................118

Айгүл СЕНҒАЛИЕВА.                          Сөз тіркесін білдіретін синтаксистік

                                                                   қатынастар................................................121               



«Асыл сөзді іздесең,

Абайды оқы, ерінбе»

Берік НҰРМҰХАНОВ.                         Абайдың табиғат лирикасы....................126

Айна АЛТЫБАЙҚЫЗЫ,

Ризагүл ЕРҒАЗЫҚЫЗЫ.                     Абайтану курсы.......................................135

Әдеби кеш

Гүлбану ҚОРАБАЕВА.                         Бердібек биігі аласармайды....................140

АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:

Құсиын Айтқалиев, Шәмша Беркімбаева,                                                                                                                 

Жанғара Дәдебаев, Гүлтас Құрманбаева,                                     

Мекемтас Мырзахметұлы, Қуандық Мәшһүр Жүсіп,                      

Нұрша Оразахынова, Бақтияр Сманов, Жансейіт Түймебаев, 

Рақымжан Тұрысбек, Нұргелді Уәлиұлы.

Таным табиғатында

Тоқболат ЕҢСЕГЕНҰЛЫ, 

филология ғылымдарының 

докторы, профессор.

ТҮРКІ ДҮНИЕСІН ЖЫРМЕН 

ОЯТҚАН АҚЫН

(Басы өткен сандарда)

Мағжан  Жұмабаев  дүниежүзілік  поэзия  әлеміндегі 

жарық  жұлдыздардың  бірегейі.  Неге?  Ол  орыс  әдебиетінен 

сусындағаннан кейін жаратушы сыйлаған жойқын дарын қуаты 

ашылып, әлем әдебиетінің биігіне қарай самғады да, Шекспир, 

Гейне, Гете, Байрон, Пушкин, Фет, Бальмонт шығармаларынан 

нәр алып, Шығыстың даналығын қоса игеріп, табиғат ежелден 

ақын  халық  етіп  жаратқан  қазақ  поэзиясынан  молынан 

сіміруінің  нәтижесінде  әлем  әдебиетінің  шырқау  шыңына 

шықты.  Өмірде  жақсылық  пен  жамандық  үнемі  арпалыс 

үстінде.  Мағжан  Жұмабаев  жыр  әлемінде  ақ  сұңқардай  жарқ 

етіп  самғап,  барша  жұртты  таңдандырып,  жалт  қаратып  еді,  

артынан  қара  ниет  зұлымдық  қуып  жетті.  Сондай  алмағайып 

сәтте  әйгілі  жазушы    Жүсіпбек  Аймауытов  жазықсыз  жалаға 

ұшыраған  оны  жан  сала  қорғап,  «Мағжанның  ақындығы 

туралы»  деген  әліге  дейін  теңдесі  жоқ  туындысын  жазды. 

Жүсіпбек ағаның бұл еңбегін қазақ әдебиеттану ғылымындағы 

классикалық  мұра  деуге  болады.  Терең  ойлы  Жүсіпбек  осы 

еңбегінде: «Мағжанның  түрікшіл, азиятшыл болу себебі, оның 

терең  негізі  бар.  Мәселен  Күншығыс  халқын  алсақ,  бәрі  де 

Батыстың, Европаның жемі, азығы, атып жейтін аңы  болып келе 

жатыр. Басқа жұрт өз өнерпаздарымен мақтанса, қазақ әдебиеті 

де  бір  кезде  суретшілдік  жөнінен  Мағжанымен  мақтануында 

сөз  жоқ.  Мағжан  да  күшті  ақын.  Күштілігі  еліктеткенінен 

көрінеді.  Мағжанға  қарсы  жазып  жүрген  ақындардың  бәрі 

Мағжан  өлеңінің  даяр  түрімен  жазып  отырғанын  көреміз»,−               

дейді (6, 410, 427-б.).


4

5

М.Жұмабаевтың  қуатты,  бойға  жігер,  жүрекке  от  беретін 



рухты  үні,  ізденістері  мен  жаңашылдығы  қазақ  әдебиетін 

жиырмасыншы  ғасырдың  басында-ақ  Еуропа,  орыс 

әдебиеттерінің  биік  деңгейіне  көтерді.  «Өлеңді  музыкаға 

айналдырған,  дыбыстан  сурет  тұрғызған,  сөзге  жан  бітірген, 

жаңа өлшеулер шығарған» Мағжанның осындай ірі қасиеттерін 

және ішкі шығармашылық құдіретін жұрттан бұрын байқаған 

әрі аса жоғары бағалаған Мұхтар Әуезов: «Мағжан − культурасы 

зор ақын. Сыртқы кестенің келісімі мен күйшілдігіне қарағанда, 

бұл  бір  заманның  тегінен  асқандай,  сезімі  жетілмеген  қазақ 

қауымынан ертерек шыққандай... Сондықтан бүгінгі күннің бар  

жазушысының ішінен келешекке бой ұрып, артқы күнге анық 

қалуға  жарайтын  сөз  −  Мағжанның  сөзі.  Одан  басқамыздың 

бәріміздікі  күмәнді,  өте  сенімсіз  деп  білемін»,−  деп  жазды            

(6, 11-б.).

Мағжанды  сүйетін,  еуропалығын,  жарқыраған  әшекейін 

сүйетін  Мұхтар  Әуезовтің  өз  ойын  осылай  Мағжан  қуғын-

сүргінге ұшырап жүрген кезде ашық айтуы, бұл − Мағжанның 

шығармашылығына берілген баға, өсер елдің баласының сөзі 

ғана  емес,  азапты  жолда  жүрген  ақынға  ашықтан-ашық  ара 

түсу, өз басын отқа байлағанмен бірдей нағыз ерлік еді. Мұхтар 

Әуезов оған саналы түрде барды. Өйткені олар ел тарихындағы 

ең бір жойқын да күрделі кезеңде тарихи-әлеуметтік құбылысқа 

сыншыл көзбен қарап, өзінше баға берген, ұлт бостандығы мен 

тәуелсіздігі  жолындағы  күресте  білек  біріктірген  тағдырлас 

жандар  еді.  Қазақтың  аймаңдай  ұлы,  ірі  жазушы  Жүсіпбек 

Аймауытов  ағамыз  да  сондай  тұлға.  Кезінде  Мұхтар  Әуезов 

Мағжан  қаламынан  шыққан  туындыларға  әркез  зер  салып 

жүреді,  «Алқа»  бағдарламасымен  де  алғашқылардың  бірі 

болып танысады. Негізінен ол бағдарламаны мақұлдап, нақты 

әрекетке көшу керектігін айтып, Мағжанға жауап хат жолдайды.

Бұған  белгілі  ғалым  Д.Ысқақұлының:  «Алқаның» 

бағдарламасын М.Жұмабаев жасап, ол пікір алысу үшін қолжазба 

күйінде тараған. Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, 

Ж.Тілеулин, С.Дөнентаев, М.Әуезов, С.Сәдуақасов, Е.Омаров, 

С.Қожанұлы,  Е.Алдоңғарұлы,  Ж.Сәрсенбіұлы  сияқты  алаш 

азаматтары бағдарламамен танысып, қолдаған»,− деп жазғаны 

дәлел (8, 63-64-б.).

Аса  дарынды  ақын  құдіреті  күшті  тәңірдің  жаратқан 

пендесі  бола  тұра,  тың  шығармасын  тудыру  барысында 

өзінің  «тудырушылық»,  «жаратушылық»  табиғатын,  қасиетін 

барынша биікке қояды. Өйткені ақын да Алланың берген үлкен 

талант пәрменінің арқасында өзіне тән рухани әлем тудырушы. 

Соған орай Мағжан ақын «Мен кім?» деген өлеңінде:

Көкте − Күнмін, көпке нұрын шашамын,

Көңілге алсам, қазір ғарышқа асамын.

Шеті, түбі жоқ теңізбін қаракөк,

Ерігемін толқып, шалқып, тасамын.

Өзім−тәңірі, табынамын өзіме,

Сөзім−Құран, бағынамын сөзіме.

Бұзушы да, түзеуші де өзіммін,

Енді,  ескілік,  келдің  өлер  кезіңе!−  деп  М.Жұмабаев  асқақ 

рухпен  жалпақ  әлемге  үн  тастайды  (6,  79-б.).  Мұнда  ол  өзі 

сездіргендей,  Оттан  жаралған  Ғұннан  тараған  ер  жүрек 

Түркілер атынан тебірене жыр толғаған.

Тағы  еске  саларымыз,  Мағжан  шығармашылығының 

биік  деңгейге  көтерілуіне  халық  ауыз  әдебиетінің  әсері 

зор  болған.  Ақын  поэтикасының  пайда  болуын,  көркемдік 

стилінің қалыптасуын, образ жасау ұстанымдарының дамуын 

қазақтың  ұлттық  рухани  мұрасының  игі  ықпалы  деу  керек. 

Оның  шығармасындағы  халық  тілінің  айшықты  кестелерінен 

дәстүрлі фольклордың элементтерін мол кездестіруге  болады, 

ауыз  әдебиетіндегі  көркемдеуші    құралдарды  пайдалануда  да 

өзіндік стиль  жасалды.

Өмір  ағымын,  тіршілік  тынысын,  аласапыран  заман 

болмысын, табиғат бөлшектерін кейіпкер етіп алып, оған жан, 

тіл  бітіріп,  адамдық  бейнеге  айналдыру,  сондай-ақ  адам  мен 

табиғат бөлшектерін бір арна, мақсатқа үйлестіріп образ жасау 

ежелгі  дәуірден  жеткен  рухани  мұраларда,  қазақ  халқының 

аңыздық  шығармаларында  молынан  кездеседі.  Сол  дәстүр 

Мағжан  ақын  поэзиясында  айырықша  көзге  түседі.  Бұған         

осы ақынның «Айға» деген көлемді туындысындағы:


6

7

Қайғылы  Ай, тұрсың көкте түсің қашып,



Қайғылы жер жүзіне нұрың шашып.

Жылжисың ақырын ғана қорыққан жандай,

Жүргендей жол таба алмай бейне адасып.

Кім білсін, өткен күнің алтын шығар?

Ажарың бейне күндей жарқын шығар?

Көп жұлдыз−әлде күшпен, әлде іспен,

Еріксіз  артыңа  еріткен  халқың  шығар,−  деген  жыр 

шумақтары дәлел. Ел, ер, өз басындағы тағдырды Ай − табиғат 

бөлшегі  арқылы  бейнелеп  көрсету  Мағжандай  ақын  қолынан 

келеді (6, 67-б.).

Солай  десек  те  Еуропа  мен  орыс  ақын  романтиктерінің 

айға  қарап  ойлар  айтуы,  романтизмнің  алғашқы  дәуірлеу 

кезеңдерінде модаға айналғандығын, кейін қалыпты бір арнаға 

түскенін  де  естен  шығаруға  болмайды.  Бұған  «Әдебиеттану: 

Терминдер  сөздігі»  атты  еңбектегі:  «Әрине,  романтизмнің 

әдеби ағым ретіндегі және нақтылы кезеңдегі қоғамдық, мәдени 

жағдайға сәйкес философиялық, эстетикалық көзқарастарымен 

жалғас келеді. Романтикалық арман-мұратты (идеялды) қарама-

қарсы қояды. Мұның өзін бір жағынан қиялшылдық, күнделікті 

күйкі  тірліктен  жоғары  тұрған  жарқын  өмірді  аңсау,  екінші 

жағынан өз ортасын олқы көріп, өз кезіндегі қоғамдық тәртіпті 

қабылдамау,  оған  наразылық  білдіру  деуге  болады»,–деген 

дәйектеме  сәйкес  келеді  (9,  289-б.).  Бұл  сөз  М.Жұмабаевтың 

сол  кездегі  жан  дүниесімен  сарындас.    Мағжан  көңіл  күйі 

жабырқау тартқан бір сәтінде, көктегі Ай да оған өзі тәрізді түсі 

қашып, мұңайып тұрғандай сезіледі, онымен іштей сырласады, 

мұңдасады. Айға «неге қайғылысың, нұрыңды біреу сөндірмек 

пе,  әлде  өткен  күніңді  ойлап  қайғырасың  ба?»−деп  сұрау  

береді. Ізінше өзі:

Қайғылы Ай, мен де сенің қайғыңа ортақ,

Менде де бұрын бар еді тәж бенен тақ.

Жас едім, жалынды едім, батыр едім,

Қолыма қонып еді ол уақыт бақ,− деп жаңаша ой туындатып, 

көктегі  құдіретті  Аймен  сырласып  (6,  67-б.),  өзінің  мұңаю 

себебі жалғыздығынан, артынан халқын ерте алмағандығынан 

екендігін айтып налиды. Мұнда Мағжан Айды символ есебінде 

көрсеткен. Ақын қаламының қуатымен Ай адамға айналған.  

Осы  өлеңдегі  туған  жер  туралы  ақын  түсінігі  кең  әрі 

ауқымды. Жер−бәріміздің анамыз. Жер бетіндегі өмір сүретін 

жан-жануар, құрт-құмырсқа тіршілік иелерін асырап, паналатып 

отырған «Жер-Ана» деген сенімді түсінікті ақын онан да мәнді, 

асқақ етіп көрсетуге ұмтылып:

Кең дала, көресің ғой ана жатқан

Жібектей жасыл шөптер бетін жапқан.

Асқар тау, балдан тәтті сулары бал,

Әне, сол анам еді мені тапқан.

Дариға, жауыз тағдыр қатты алдады,

Бақ-дәулет − алмағаны еш қалмады.

Тас жүрек көзім нұры − анамды алып,

Еңіреген  мен  жетімге  көз  салмады,−  деп  көркем  шығарма 

жасаудың  жаңа  үлгісін  алға  тартады  (6,  68-б.).  Осы  келтіріл-

ген  жыр  жолдарында  Мағжан  ақын  табиғат  бөлшектеріне 

тағзым ете отырып, оларды адамға айналдырып жіберіп, оған 

ішкі  сырын  айтады.  «Тас  жүрек  көзім  нұры  −  анамды  алды» 

деген өлеңнің бір тармағындағы «анамды алды» деп ол туған 

жерін айтып отыр. Ертеректе патшалы Россия қазақ халқының 

шұрайлы  жерлеріне  «қара  шекпенділерді»  қоныстандырып, 

тұрғын  халықты  шөлейт  далаға  қуып  жіберді.  Сол  зорлық 

«Столыпин реакциясы» деп аталды. Жуас халықты бұлай қорлау 

дүниеде  бұрын болмаған шығар. Сонда Мағжан өлеңінің бір 

жолы−өткен заманның ауыр тарихын көтеріп тұр ғой.

Осы  арада  айтарымыз,  аса  ірі  ойшыл,  жойқын  дарын 

иесі  Мағжан  Жұмабаев  өзінің  поэзиясына  көбіне  символды 

пайдаланды.  Бұған  да  заман  ықпалы  тиді.  Қызыл  империя 

қылышын  оның  өңменіне  тақап,  қарсы  сөз  айтуын  аңдып 

тұрғанда  ақын  өлеңдерін  символға  шомылдырды.  Бұған 

«Терминдер  сөздігі»  кітабындағы:  «Жалпы  халықтық  тілде 

кездесетін символда бір нәрсені өз қалпынан басқаша сипатта 

көрсетіп, сондай-ақ, нақтылы бір затты, нәрсені екінші нәрсенің, 

не  ұғымның  жәй  баламасы  ретінде  алу  арқылы  жасалады»,–

деген  тұжырым  дәлел  (9,  299-б.).  Сондай  қысылшаң  тұста 


8

9

Мағжан ақын көктегі жебеуші құдірет Айға қарап:



Мінеки, қамаудамын, тас үңгірде,

Мұнысы − көмгені ғой тірі көрге. 

Мейірімді ай, менідағы жаныңа алшы,

Болайық екі мұңдық бізде бірге,− дейді қапаланып (6, 68-б.). 

Әйгілі ақын Мағжан Жұмабаев өз шығармаларында жел, от, ай, 

күн, түн, тағы басқа табиғат бөлшектерін әр алуан кейіп, түр, 

бейне ретінде ұтқырлықпен, көбіне типтік образ жасауда және 

символ ретінде пайдаланғаны танылады. Өйткені көне түркілер 

ежелгі дәуірден осы табиғат құбылыстарына табынып, бағына 

білген. Мағжан ақындық зор шабыт, алғырлық терең ой және 

қара  тасты  балқытатын  сөз  өнері  шеберлігімен  түркілердің 

көне  тәңірлік  наным-сенімдеріне  кестелі  сөзбен  сұлу  кейіп 

енгізіп, өз өлеңдеріне арқау етіп, бізге жеткізе білді. 

Бәрінен қымбаты−түркі дәстүр, нанымын болашақ ұрпаққа  

поэзияға  орап  тарту  етті.  Мұндайда  Мағжан  ақын  көркемдік 

өрнек,  тәсілді,  әсіресе    образды  сөздерді  ешкім  айтпаған 

тапқырлықпен  жаңаша  түрлендіріп,  өңдеп,  оқырман  көңіл-

күйіне  қона  қалатындай  «іші  алтын»  қалыпқа  түсірді.  Ақын 

көбіне  символ  ретінде  алып  жүрген  бір  ғана  «жел»  сөзінің 

өзіне қарасақ, соны түрлі образбен, бейнелі сөзбен береді: «жел 

− тым тентек бір бала», «жүйрік жел», «жалқау жел», «жібек 

жел»,  «ызғарлы  жел  долданып»,  «жел  маужырап    тербелер», 

«жел  сипайды»,  «жел  аза  боп  өртеніп»,  «жел  мінезді  ессіз 

жан», «күбірлеп жылы жел жүрер», «жел жалығып, хал жиып», 

«Ақын−жел, есер, гулер, жүйрік желдей», «желдей зулап ескен 

жүйрік  жас  жүрек»,  «желге  айналған  мен  екенін  білгейсің», 

«жел  жалды,  долы  дауыл  ұрып  тұрды»,  «кешкі  ескен  жылы 

жібек жел сұлу», «жел сөзбенен шабақ аулауға ойлаған», «жел 

өндірді у жырын», «сол арада сайтандай ебелеңдеп жел келеді», 

«желмен  кетсек  қанатты  көбелектей  күйерміз»,  «Көкте−бұлт, 

жерде−желмін гулеген», «жер еркесі−желдің жөнін кім сұрар», 

«Жел тимей кірсіз тұрған кезің еді», «жылы жел қара бұлтты 

тербеп айдап», «Есіл жастық ескен желдей гуілдеп»... Бір ғана 

«Жел» сөзінің поэтикалық әлемде осыншалық астарлы образға 

айналуы  −  ақынның  рухани  әлемінің  қат-қабатында  астарлы 

күйде тұнып жатқан жан дүние байлығымен астасып жатуында, 

сондай бір сырлы әлемнен бастау құрауында дей аламыз.

Міне,  сондықтан  осы  бір  «жел»  сөзінің  өзі  Мағжан 

поэзиясында  жүз  құлпырып,  мың  түрленіп,  ақынның  ішкі 

дүниесі мен сезім-сырларын сыртқа құбылта ақтарады. Сананы 

сан-саққа  жүгірткен  «жел»  сөзіне  байланысты  тіркестер  мен 

ой-толғамдар  қазақ  поэзиясында  бұрын-соңды  болмаған 

еді.  Мағжан  қаламы  арқылы  келген  жаңалықтар  жеке  ақын 

тұлғасына  тиесілі.  Ақынның  сезім  дүниесіне  қапысыз  әсер 

еткен  ұлттық  әдебиет  әлеміндегі  мұндай  жанданған  жаңа  сөз 

тіркестері Мағжан поэзиясында тұнып тұр.

Мағжан  лирикаларындағы  мың  түрлі  тіркеске  айналған 

«жел»  бірде  тентек  бала,  енді  бірде  жылаған,  долданған  жан 

мінезін танытса, тағы бірде «жүйрік жел», «жалқау жел», «жібек 

жел»  болып  сан  қырлы  сипатқа  ие  болған.  Ақынның  көңіл-

күйіне,  жан  дүниесіндегі  сезім  құбылысына  орай  «жел»  сөзі 

оның өз басының мінезін, образын ашатын шеберлік құралына 

да айналған. «Ақын – жел, есер, гулер, жүйрік желдей», «Желге 

айналған мен екенін білгейсің», «Көкте − бұлт, жерде − желмін 

гулеген» деген тіркестер ақынның ешкімге ұқсамайтын «жел» 

сияқты еркіндігін, ешкімге тәуелді болып бой ұрғысы келмейтін 

дара қасиетін әйгілейді. 

Демек, осы бір ғана «Жел» сөзіне байланысты туған тың ой, 

оралымдар Мағжанның жазу стилін ғана емес, мінез-әрекетін, 

образ  жасау  тәсілін,  суреткерлік  ерекшелігін  де  айқындайды. 

«Жел»  сөзіне  байланысты  туған  жаңа  тіркестер  Мағжанның 

ұйытқыған  сезім-сырын  ғана  емес,  өмірлік  құбылысқа  деген 

эстетикалық дара дүниетанымын да айғақтайды. Эстетикалық 

сезім  дегеніміз,  бұл−адам  баласының  өнер  әлеміне  енген 

кезіндегі  ерекше  эмоцияны  бастан  кешетін  жағдайы.  Ендеше 

Мағжан  ақынның  эстетикалық  әлемді  сезінуі,  тануы  оның 

лирикаларындағы  От,  Күн,  Түн,  Ай,  Көр  сияқты  сөздерді 

қолдануынан  да  ерекше  аңғарылады.  Жоғарыда  аталған 

табиғат  бөлшектерін  әр  түрлі  ұғымдарда  қолданып,  тәңірлік 

рухты танытуды және елі мен жұртына жігер беруді көздейді. 

Әрі ақын өз басының қайғы-мұңы мен махаббатын жеткізуде 


10

11

де  осылай  жанды-жансыз  баламалар  арқылы  жаңаша  мән-                               



мазмұн туындатады.

Мысалға,  ақын  түнді  зұлымдықтың  символы  етіп  әрқилы 

мағына, бейне қалыптастырады. Нақтылап көрсетсек ол «Түн 

баласы  түнерген,  түн  жамылған»,  «Қараңғы,  дауылды  түн 

сар  далада»,  «Түнерген  түн  өледі»,  «Қара  түн  қорқынышты 

қаптағанда», «Қайғы менен қара қанға тұншығып, Түн баласы 

ауыр ойлар ойлап тұр» деп дана Мағжан ашылмас қайғы-шерді, 

серпілмес  ауыр  ойды  қырық  құбылған  түн  образы  ретінде 

қолданса,  Күн  мен  Айды,  Отты  жақсылықтың,  қуаныштың, 

сұлулықтың белгісі ретінде алып, бұларға да түрліше мағына 

беріп, жаңа ұғым қалыптастырады.

Мағжан  Жұмабаев  табиғат  бөлшектерінің  өзіндік 

ерекшелігін,  құдіреттілік  қасиетін  жаңа  жыр  тудыруда  аса 

тапқырлықпен  пайдаланған.  Бұған  оның  поэзиясындағы 

«Нұрлы  күн  алтын  нұрын  төкті  аямай»,  «Таң,  күн  деген  жер 

жаны,  екеуінсіз  жоқ  сәні»,  «Алтын  күн,  алтын  сәуле  жерге 

шашар»,  «Күннен туған баламын», «Кешегі күн − қойнымдағы 

сұм  қиял»,−  деген  жыр  жолдары  дәлел.  Мұнда  ақын  күнді 

дүниеге  нұр  төгіп,  оятатын,  жан,  көрік,  сән,  қуат  беретін 

мейірімділіктің  құдайы  ретінде  бағалайды.  Ал  өзінің  жан 

дүниесіндегі  шапағат,  жақсылық,  ерік-жігерді  −  «жер  жүзіне 

нұр беремін, күн берем», «Күн болған көңілімде сенің сәулең», 

«Қызарып күн шыққанда, күн отынан туғанмын»,−деген ойға 

суарылған жаңаша кейіпке көшкен оралымдар арқылы образды 

түрде  жеткізеді.  Бұл  −  Мағжан  ақын  қолынан  келетін  соны                                   

даралық.                            

Мағжан  ақын  поэзиясына  шұқшия  үңіліп  оқығанда 

байқалғаны  −  өзіне  қандастық,  түбі  бір  түрікшілдік  туралы, 

бір кезде ата-баба табынған тәңірлік дін рухын көтере отырып, 

көне ғасырлық түркі тарихын өз сезімінің, жанының мұңымен 

жарыстыра дәл Мағжандай суреттеген ешбір ақын болған жоқ. 

«Орал  тауы»,  «От»,  «Пайғамбар»,  «Күншығыс»,  «Алатау», 

«Алыстағы  бауырыма»,  «Еділде»,  «Түркістан»  өлеңдерінде 

ақын  образы  ежелгі  ата-баба  рухымен  асқақтап,  жігерленген, 

басқаға  да  осы  айбынды  күшті  дарытуды  көздеген,  бір 

кездері жер тітіреткен алып түркі жұртын аңсаған алып тұлға 

бейнесінде елес береді.

Әйгілі «От» өлеңіндегі жалындаған от пен күннің нұрынан 

жаратылған ақын кейіпкері − ежелгі Азия мен Еуропада билік 

құрған Ғұн Атилланың ұрпағы, күн шығысты дүркіреткен Ер 

Түріктің ерлігін жалғастырушы кейпінде елес беріп, оқырман 

сезімі  мен  көңіліне  де  сондай  сенімді  жігер  құяды.  Оған 

М.Жұмабаевтың «От» атты өлеңіндегі:

Өзім − күнмін, өзім − от,

Сөзім, қысық көзімде − от,

Өзіме-өзім табынам,

Жерде жалғыз тәңірі − от,- деп басталатын жыр шумақтары 

дәлел  (6,  49-б.).  Мұнда  ақын  түркілік  дәстүр,  түркілік 

қаһармандықты  қуаттап,  отқа  табынып,  жауға  аттанған  ата-

бабасына күш беріп, санасына сәуле енгізген сол наным − Оттың 

құдіретімен бүгінгі, болашақ ұрпақ рухын оятуды көздейді. Өзі 

де  «жалындаған  күн  отынан  туып»,  енді  ешқашан  өшпейтін, 

ешкімнің  де  оны  өшіруге  дәті  жетпейтінін  шабыттана,  асқақ 

сезіммен  жеткізеді,  «жарқырап  от  боп  туғаннан»  бұрынғы 

өткен  заманда  да  оны  ешкімнің  күші  жетіп  ала  алмағанын, 

керісінше  өзі  от  болып  жанып,  жер  бетіндегі  қараңғылық 

пен  жауыздықты  жоюға  ежелгі  ғұнның,  көк  түріктің  шыққан 

қарт  мекені  Алтайдан  асып,  Альпі,  Балқан  барып,  Еуропаға 

да  жеңіспен  жеткенін  зор  мақтанышпен  еске  алады.  Оттың 

қуатынан күш алып, бойына қайрат жиған ақын бүкіл ұлтын да 

отпен қарып, рухын тазалағысы һәм көтергісі келеді.

Ақынның  «Пайғамбар»,  «Күншығыс»  туындылары  осы 

өлеңнің үзіндісі, жалғасы іспетті. «От боп жанған» жалынымен 

бүкіл әлемге нұрын төгуге даяр өлең кейіпкері−күнбатыстағы 

қаптаған  қараңғылықты  жоюға  аттанған  алып  күш  иесі. 

Күнбатыстың  «пайғамбарын  табанына  таптаған»,  «тәңірісін 

өлтіріп,  табынатын  басқа  тәңірі  таппаған»,  «түннен  туған 

түнерген перілер», «Көр көзінен жас төгіп», енді «күншығыстан 

бір  пайғамбар  күтеді».  Жалындап  жанған  лирикалық  бейне 

оларды да қара түннің азабынан құтқарғысы келеді.                    

Мағжан ақын «Пайғамбар» атты шығармасындағы:


12

13

Ерте күнде отты Күннен Гун туған,



Отты Гуннен от боп ойнап мен туғам,

Жүзімді де қысық қара көзімді

Туа сала жалынменен мен жуғам.

Қайғыланба, соқыр сорлы, шекпе зар,

Мен Күн ұлы, көзімде Күн нұры бар.

Мен келемін, мен келемін, мен келем,

Күннен  туған,  Гуннен  туған  пайғамбар,-  деп  өзінің 

арғы  ататегін  түгендей  көрсетіп  (6,  52-б.),  әділетсіздік  пен 

жауыздыққа  тойынған,  енді  соның  азабын  шегіп,  бір-бірімен 

қырқысқан  күнбатыстағы  «қанды  шу»  (бірінші  дүниежүзілік 

соғыс) азабын тоқтатып, оларды да жарық күннің жалынымен 

жуып, саналарын тазартқысы келеді. Жер бетіндегі жауыздық 

атаулыға  жаны  қас  ақын  «Күншығыс»  атты  өлеңінде  соғыс 

болып жатқан күнбатысқа: «Үмітің болса өмірден, ұста менің 

қолымнан!» деп бар ниетімен көмек қолын ұсынады (6, 54-б.).

Мағжан өлеңдерінде жалпы «күн» атауы өмірінің мәні, сәні, 

жаны,  махаббатқа  дем  берер  күш  ретінде  алынса,  «айды»  да 

сұлулықтың,  тіршіліктің,  арман  мен  үміттің  символы  түрінде 

сан құбылтып қолданады. «Алтын ай ерке сұлу шықпай қалды», 

«Ару  ғой  ай  дегенің  алтын  қабақ»,  «Күліп  қана  жүзеді  ай», 

«Беті−алма, жүзі−ай» (6,119-б.), «Кеше ғана толған ай жүзің еді» 

деп сұлулықты суреттеуде қолданса, енді бір орайлы тұста айды 

асыл, қымбат қазына немесе қол жетпейтін махаббат түрінде де 

көрсетеді. Бұған «Ессіз  жарық айға қолын көп созды» немесе 

«Ақын да айға ұмтылған бір бала ғой»,− деген өлең жолдары 

дәлел.  Расында  Мағжан  ақын  махаббатты  жырлағанда  тіпті 

қиял шегіне көтеріліп, жұлдыздарға, айға жақындап,  соларды 

сұлуларға алып беруге даяр тұрғандай. Мысалға, «Жұлдызды  

жүзік, айды алқа ғып берейін» деген өлеңінде:

Келші, көзім, күн бетіңді көрейін,

Сүйші, сәулем, тұншығып мен өлейін.

Жет жұлдызым, жылжып қана жібектей,

Жұлдызды жүзік, Айды алқа ғып берейін,- дейді (6, 161-б.). 

Бұл Мағжан ақынға тән шеберлік, тапқырлық.

Сонымен  бірге,  Мағжан  ақын  кербез  айды  ішкі  сырын 

ақтаратын  сырласы  есебінде  де  оған  өзінше  үн  қатады,  оған 

ақынның: «Қайғылы-ай, тұрсың көкте нұрың шашып, мейірімді 

ай,  мені  дағы  жаныңа  алшы»,  деген  өлең  жолы  дәлел  (6,  67-

б.). Кейде осылай ақын жер бетінде өзін түсінетін жан таппай, 

аспандағы  айға  мұңын  шағады.  Бұл  сарын  қазақ  поэзиясында 

әрі  жалғасты.  «Ақынның  тарихи  шындыққа  өрілген  көркемдік 

концепциясы  көбіне  адамзаттық,  гуманистік  ойларымен 

шешіліп,  түйінделіп  отырады.  Бұл  сарын  Мағжаннан  кейінгі 

кеңес  дәуірі  тұсындағы  ақындар  өлеңдерінде  шеберлікпен 

өрнектелді...  Өткенді  дәріптеу  жағынан  ақын  Ж.Жақыпбаев 

романтикасы Мағжанға ұқсайды. Қазіргі лирикадағы түрікшілдік 

сарын Ж.Нәжімеденов, Т.Медетбек, Т.Әбдікәкім, тағы басқалар 

өлеңдерінде айқынырақ поэтикалық мазмұн құрауда» (11, 401-

б.).

Қорыта  айтқанда,  Мағжан  Жұмабаевтың  түркілік  наным-



сенім  бағытында  жазылған  шығармаларының  өзегі  және 

мақсаты − көне түркілердің бізге жетпей қалған салт-дәстүрін, 

әдет-ғұрпын алдымызға әкеліп тартып, барлық жұртты түркілік-

ұлттық намыс, жігер, сана рухында тәрбиелеу болып табылады. 

Сондықтан бұл шығармалар − тозбайтын мұра. Ең бастысы−өз 

халқының  шеңберінен  шығып,  түркі  дүниесі  рухында  әлемдік 

деңгейде  тозбас  шығарма  жасаған  Мағжан  Жұмабаевты  қазақ 

халқында түрікшілдік тақырыбында жырлаған бірінші ақын деп 

есептеуіміз керек. Мағжан өлеңдерінің түркі дүниесі жұртының 

қымбат  мұрасына  айналуының  сыры  осында  жатыр.  Мысалы, 

Түркия  Республикасының  Мағжан  Жұмабаевтың  ақталғаннан 

кейінгі мерейтойын қазақ халқынан бұрын атап өтуі оның осы 

шығармаларының  тозбас  мәңгілігін    танытады.  Оның  жасаған 

поэзиясы  қалай  мәңгілік  мұраға  айналды?  Бұған  талдау  жасап 

түсіндіру  үлкен  тақырыпқа  айналып  кетеді.  Қысқа  қайырып, 

түйіндеп  берсек,  Мағжан  Жұмабаевты  табиғат  дарынды  етіп 

жаратқан.  Қазақ  халқының  сөз  өнері  даналығы  өзінің    шалқар 

кең  даласына  лықси  толып,  тербеліп  тұрды.  Мағжан  дүние 

есігін  ашқаннан  елінің  осы  асыл  мұрасымен  қоса  демалды. 

Сосын поэзия шыңы, ұлы Абай даналығын сіміре жұтып бойына 

шипадай дарытты. Ол Абай  жасаған жыр-жауһарға бас ұрып:


14

15

Қарадан хакім болған сендей жанның



Әлемнің құлағынан әні кетпес,- деп ұстазына шын бағасын 

берді  (6,  22-б.).  М.Жұмабаев  Абай  поэзиясынан  тасқын  қуат 

алғаннан  кейін,  оның  деңгейін  төмендетіп  алмас  үшін  шарқ 

ұрып ізденіп, әлемдік әдебиет биігіне қол созды. Кезінде оның 

өлеңдерінен мін іздегендер Мағжанның өрлеу жолында өзгеден 

үйренуінің  мәніне  түсінбей  қаңқу  сөздер  айтты.  Бұған  сегіз 

қырлы дарын иесі Ж.Аймауытовтың: «Мағжан 

− еліктегіш ақын. 

Еліктеу  ақынға  мін  емес,  қандай  күшті  ақындар  да  алдыңғы 

ақындарға  еліктемей  жаза  алмаған.  Пушкин,  Лермонтов 

Байронға,  Шекспирге  еліктеген.  Толстой  сықылды  әлемге  аты 

шыққан жазушы да Пушкинге, Гогольге еліктеп жазған. Өлеңнің 

тілге жеңіл, құлаққа жылы тиюін Абай да ізденген, Абай да сөздің 

ішін  мәнерлі,  тонын  сұлу  қылуға  тырысқан,  бірақ  дыбыспен 

сурет салуға сөздің сыртқы түрін әдемілеуге Мағжанға жеткен 

қазақ ақыны жоқ»,–деген сөзін келтірсек те жетер (6, 415-416-

б.). Ендеше, Абайдай поэзия шыңын жасаған Мағжан Жұмабаев 

жыр әлемінде Абаймен қатар тұрса мерейімізді өсірмей ме?




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал