Қазақ прозасындағы студент-жастар ҿ мірі с. Шаймерденов «Болашаққа жол»



жүктеу 50.41 Kb.

Дата18.02.2017
өлшемі50.41 Kb.

УДК 82-14 

 

ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ СТУДЕНТ-ЖАСТАР Ҿ МІРІ 

 

(С.Шаймерденов «Болашаққа жол», Ҽ .Нҧ ршайықов «Махаббат, қызық мол 



жылдар» романдарының негізінде) 

 

Жақсылықова Д. С., 



dakosh-000@mail.ru

 

 



Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ҧ лттық университеті, 

Астана Ғылыми жетекшісі – Р.С.Тҧ рысбек 

 

«Қызығы  да»,  «шыжығы  да»  қатар  жҥ ретін  адам  ҿ мірінің  ең  бір  қайталанбас,  ҽ сем  шағы- 



ол, ҽ рине, студенттік кезең. Балалық еркелікті, мектеп қабырғасындағы аттай он бір жылды да 

артқа  тастап,  жаңа  кезеңге,  студенттік  ҿ мірге  қадам  басу  қиын  да,  қызықты.  Ата-анадан 

жырақта, жатақханада жаңа достармен, жаңа ортада  ҿ тетін студенттік ҿ мірдің тҿ рт жылы ҽ р 

адамның есінде ерекше қалатын жылдар деп есептеймін. 

 

Осы  бір  қайталанбас  шақты  ҽ ркім  ҿ зінше  жырлайды,  ҿ зінше  толғайды.  Атақты  жазушы 



Ҽ

зілхан  Нҧ ршайықов:  «Мен  қазіргі  қазақ  жастарының  ҿ мірін  жырлаған  жазушылардан  екі 

адамды  ерекше  бағалаймын.  Олар  -  Саттар  Ерубаев  пен  Мҧ қан  Иманжанов...»  -  дейді 

[3,417].Қазақ  прозасындағы  студент-жастар  ҿ мірі  бҧ рын  да,  қазір  де  аз  кҿ теріліп  жҥ рген 

тақырып емес. Бҧ л мақалада Ҽ зілхан Нҧ ршайықовтың «Махаббат, қызық мол жылдар» жҽ не 

Сафуан  Шаймерденовтың  «Болашаққа  жол»  («Инеш»)  романдарының  желісі  негізінде  қазақ 

прозасында  қаламгерлердің  студент-жастар  ҿ мірін  суреттеуін,  олардың  кҿ зқарасындағы 

студенттік  шақ  пен  қазіргі  студенттік  ҿ мірді  қарастырамын.  Студент-жастардың  ҽ рекеті, 

студенттік  жылдардың  қызықтары  мен  қиыншылықтары,  адал  махаббат,  шынайы  достық 

секілді тақырыптар тҿ ңірегінде ҿ рбімек. 

 

Алдымен  кҿ ркем  сҿ здің  жҧ лдызы  атанған  Сафуан  Шаймерденов  шығармашылығына, 



«Болашаққа жол» романына талдау жасасақ. 

 

Қазақ  ҽ дебиетінде  біртуар  тҧ лға  атанып,  ҿ зіндік  орнын  қалыптастырған  жазушы  Сафуан 



Шаймерденовтың  бір  ерекшелігі-  ҽ рдайым  ҿ мір,  достық,  махаббат  тақырыптарына  қалам 

тербегендігі.  «Мезгіл»,  «Қарғаш»,  «Ҿ мір  нҧ ры»,  «Ит  ашуы»,  «Мҽ жнҥ н  тал»  секілді 

туындыларды  дҥ ниеге  ҽ келген.  Мақалада  нысанаға  алып  отырғанымыз  «Болашаққа  жол» 

романы болғандықтан, бірден осы роман жайына кҿ шейік. 

 

Соғыстан  кейінгі  кезеңде  жарық  кҿ рген  бҧ л  туынды  соғыс  туралы  ҽ ңгіме  мен  повесттерден 



шаршап,  бейбіт  ҿ мірді  аңсаған  халықтың  жҥ регіне  жол  тапқан  шығарма  болды.  Жазушы 

қарапайым  адамдар,  яғни  студент-жастар,  олардың  ата-анасы,  достары  арқылы  адамның  сезімін 

дҽ ріптейді.  Басқа  шығармаларындағыдай,  бҧ л  романда  да  ҿ мір,  достық,  махаббат  тақырыбы 

романға ең негізгі арқау болды. Жоғарыда айтқанымыздай, студенттік жылдар- ҽ р адамның есінде 

қалатын  ерекше  жылдар.  Жазушы  Сафуан  Шаймерденов  те  студенттік  жылдарын  қимай, 

қайталанбас кезеңнің ерекше естеліктерін қҧ нды шығармаға айналдырды. «Жҥ ректен шыққан сҿ з 

жҥ рекке  жетеді».  Расымен  де,  оқырман  жылы  қабылдаған  роман  ҽ дебиетімізде  биік  те  берік 

орынды иеленді. «Болашаққа жол» қазақ прозасындағы жаңа серпін болды. Олай дейтініміз, «ішіне 

кірсе,  шыққысыз  салынған  ҥ йдей»  кҿ ркем,  айтары  кҿ п,  тҽ рбие-тағылымы  мол  дҥ ние  бҧ л 

туынды.  Ҽ дебиетіміздің  жан-жақты  толыққанды  кҿ ркемдік  сапаға  кҿ терілуіне  жол  ашты. 

«Болашаққа  жол»  автордың  небҽ рі  отыз  бір  жасында,  1953  жылы  баспадан  шыққан.  Студент-

жастар ҿ мірінен сыр шертетін туындының мҽ нін ашып, талдау жасаған филология ғылымдарының 

докторы,  профессор  Шериаздан  Елеукенов  былай  жазады:  «Роман  сюжеті  мичуриншілер  мен 

антимичуриншілер  (генетиктер)  арасындағы  ғылыми  тартысқа  қҧ рылған.  Біріншілері  жеңіп, 

жағымды,  екіншілері  жеңіліп,  жағымсыз  кҿ рінеді.  Міне,  осындай  жасандылығына  қарамастан, 

шығарманың  жастарға  берері  ҽ лі  де  мол.  Образдық  жҥ йесінің  тоқылуы,  ҽ сіресе  шыншылдығы 

баурайды.  Сафуан  кейіпкерлерін  мінездеуде  бірыңғай  ақ,  қара  бояулардан  бойын  аулақ  салған. 

Мҧ ның бас кейіпкер Инешке де тікелей қатысы бар. Инеш-кҥ рделі характер. Зада деген студентка 

қыз  орысшалап,  оны  «мещанка»  дейді.  Инеш  қоғамдық  жҧ мысқа  салғырт.  Оның  ҥ стіне 

«биологиядағы космополит» Белгіғҧ ловты жақтайды. Қай сҿ зін 

 

73

 



де  содан  бастайды.  Оның  ақылымен  Мичуринди  жоққа  шығаруға  ҽ рекеттенеді.  Ал  қусирақтау 

Белгіғҧ лов  зайыбының  кҿ зіне  шҿ п  салып,  Инештің  намысын  аяққа  таптап,  Мҽ скеу  жаққа 

докторлық  қорғауға  рҧ қсат  алып,  зытып  береді.  Инеш  қай  жағынан  да  опық  жейді.  Университет 

бітіргендерді жҧ мысқа орналастыратын комиссияға, оның ішінде министрдің орынбасарына дейін 

жеккҿ рінішті  кҿ рініп,  аурулы-сырқаулы  шешесін  кҥ туге  мҧ рсат  ала  алмай  ҽ рі  сҥ йгені 

Мҽ уленнен «қош бол» деген сҿ з де естімей, алыстағы ауылға мҧ ғалімдікке аттанады...» 

 

Міне, романның жалпы желісі, мазмҧ ны осындай. Кҿ кірегі ояу ҽ р жанға ой салатын кесек 



туынды. Оқиғалармен таныса  отырып, ол жерде  ҿ зің жҥ ргендей ҽ серде  қалдырады. Инештің 

кей мінездері «қарын аштырады», ҿ зіне де сол керек деп ойлайсың. Дегенмен, оқиғалар ҽ рбір 

студент  басынан  ҿ ткізетін  оқиғалар  болғандықтан  ба,  ҽ лде  жазушының  ойды  жеткізудегі 

шеберлігі ме, роман соңына қарай онымен біте қайнасып кеткендей боласың. 

 

Роман биология факультеттері  студенттерінің  ҿ мірі жайлы, кҿ біне ғылым жағын, биология 



саласының  терминдерін  қамтығандықтан,  қызықсыз  да  сияқты  (себебі,  биологияға 

қызықпайтын  оқырмандар  да  бар  ғой).  Дегенмен,  астарына  мҽ н  беріп,  тереңіне  ҥ ңілсең, 

айтары  кҿ п  туынды.  Бір  ғана  Инештің  жағдайы:  оның  қиын  мінезі,  ҧ стазымен  жақын  қарым-

қатынасы  романның  біршама  ауыр  жҥ гін  арқалап  тҧ рғандай.  Ҽ рине,  студент  болғасын, 

жатақханада  тҧ рғасын,  адам  кҿ п  ортада  тҥ рлі  мінез  де  бар.  Біреуге  жағасың,  біреуге 

жақпайсың. Шындықты тура айтып қақ жаратын, ойымдағыны айтамын деп опық жейтін кездер 

де  болады.  Сондықтан  Инештің  осы  тік  мінездерін  кҿ рсете  отырып,  кҿ пшіл,  бауырмал, 

кеңпейіл болуды ҥ лгі етеді. 

 

Инеш  ҿ зімен-ҿ зі  жҥ ретін,  қоғамдық  жҧ мыстарға  салғырт  студент,  ал  Гҥ лшат-  белсенді, 



қай  ортада,  қандай  жағдайда  болмасын  жігіттердің  ҿ зін  қақ  жарып,  топ  бастайтын  қыз. 

Алдамшы, қыз намысын қорлап, «қолымен істегенді мойнымен кҿ теруге де жарамай», зым-зия 

жоғалған  Белгіғҧ лов  ҧ стаз  бен  ҧ стазын  жақтап,  соның  сҿ зін  сҿ йлеп,  ақыр  соңында  ҿ шпес 

ҿ

кінішке жолыққан Инеш қыз тағдыры, кешегі майдангер, болашақ философ Мҽ улен арасында 



ҿ

рбіген оқиғалар- тек романда ғана емес, ҿ мірде де кездесетін жағдайлар. Осы тақырыптарды 

шығарманың темірқазығы етіп алған жазушы шеберлігін оның жаңашылдығы деп тҥ сінеміз. 

 

Жарыққа  шығысымен-ақ  оқырман  ықыласына  бҿ леніп  ҥ лгерген  «Болашаққа  жол»  романы 



студент-жастар ҿ мірін суреттеп қана қоймай, тҽ рбиелік-тағылымдық мҽ нге ие екендігімен де 

ерекшеленеді.  Роман,  аты  айтып  тҧ рғандай,  ҽ р  жас  ҿ скінге  «болашаққа  жол»  кҿ рсетер 

ақылшы  деп  есептеймін.  Бір  «ҽ ттеген-айы»-  романды  орысшаға  аударғанда,  «Инеш»  деп 

аталып,  сол  кҥ йі  қалуы.  Ҽ рине,  сырты  ҿ згергенмен,  ішкі  дҥ ниесі  сақталды  дегенімізбен  де, 

бҧ л романның айтар  ойы, бар  сипаты  «Болашаққа жол» деген  тақырыбына сыйып  тҧ рғандай. 

Сондықтан  тҿ л  дҥ ниеміздің  «тереңі,  тҧ ңғиығы,  айтары»  оқырман  қолға  ҧ стаған  сҽ тте 

сыртынан-ақ  кҿ рініп  тҧ руы  тиіс  деп  ойлаймын.  Жҧ ртшылық  алғашқы  сҽ ттен-ақ  жақсы 

қабылдаған роман алдымен орыс тіліне, кейін ҿ збек, тҽ жік, башқҧ рт, татар, якут, неміс, венгр, 

т.б.  тілдеріне  аударылды.  «Болашаққа  жол»-  ҿ лмейтін,  ҿ міршең  шығарма  екендігі  осыдан-ақ 

кҿ рінетіні даусыз. 

 

«Болашаққа  жол»  студент-жастар  ҿ мірін  кҿ біне  ғылыммен,  ҧ стаздармен  байланыстыра 



суреттесе,  Ҽ зілхан  Нҧ ршайықовтың  «Махаббат,  қызық  мол  жылдар»  романы  студент-жастар 

ҿ

мірін достық, махаббат тақырыптарымен тҥ йіндестіре суреттейді. «Болашаққа жол»- расымен 



де  болашаққа  беттеп  бара  жатқан  студенттер  бейнесі.  Ҥ немі  ізденісте,  саяхатта  жҥ ретін 

кейіпкерлер болашаққа жол салып бара жатқан жандарды елестетеді. Ал «Махаббат, қызық мол 

жылдар»  студент-жастар  ҿ мірін  ҿ зінше  суреттей  отырып,  ондағы  ҽ р  кейіпкер  арқылы  ҿ мір 

шындығын жазады. Адал достық, шынайы махаббат секілді сҥ йіспеншілік сезімдердің студент-

жастар  арасындағы  кҿ рінісін  дҽ л,  нақты  кҿ рсетеді.  Соғыстан  келген  солдат  Ерболдың, 

Меңтайдың, олардың айналасындағы кейіпкерлердің іс-ҽ рекеттері арқылы шығармада қатыгез, 

арам  ойлы  адамдарды  кездестіріп,  одан  бҿ лек  сҥ йгеніне  адалдық,  берген  сертте  тҧ ру  секілді 

сезімдерге куҽ  боласың. 

 

Жазушы  шеберлігі  сол-  студенттер ҿ мірін  суреттеуде ҧ тымды  тҽ сіл қолдана білген. Яғни, 



Ербол  мен  Меңтайдың  махаббаты,  оларға  кездескен  қиыншылықтар  мен  аз  болса  да, 

сҥ йгеніңмен бірге кешкен бақытты да бал ғҧ мырды шығармасына тиек етеді. Жастарға, ҽ рине, 

махаббат тақырыбы жақын екені айдан анық. 

 


 

74

 



Роман  оқыған  адамды  еріксіз  баурап,  кейіпкерлердің  жағымды  ҽ рекетіне  қуанып, 

жағымсыз  ҽ рекетіне  кҥ йініп,  оқиғаға  бел  шешіп  кірісіп  кететіні  рас.  Шығарма  тілі  аса 

кҿ ркем болмаса да, қарапайым, «тілге жеңіл, жҥ рекке жылы тиетіндей» жазылған. Роман 

кҿ птеген  тақырыптарды  қамтиды.  Мҽ селен,  ескі  салтты  да  («ағасының  аманатын» 

арқалап,  тҧ рмысқа  шықпақ  болған  Меңтай),  адал  достықты  да,  шынайы  махаббатты  да, 

оқуға ынтық жастардың бейнесі, жатақханадағы ҿ мір, т.б. 

 

Ҽ

р  кейіпкерден  табылатын  мінез-қҧ лық  та  бар.  Романды  оқи  отырып,  ондағы  ҽ р 



кейіпкердің  бойындағы  қасиетті  ҿ зіңнен  де,  жаныңдағы  жолдастарыңнан  да  іздейсің, 

салыстырасың.  Мақаланың  негізгі  айтпағы  студент-жастар  ҿ мірі  болғандықтан, 

«Махаббат, қызық мол жылдардың» негізгі ҿ зегіне айналған кҿ птеген жағдаяттарды атап 

кҿ рсеткен  жҿ н  шығар.  Романда,  жоғарыда  айтып  ҿ ткеніміздей,  негізгі  оқиғалар 

махаббат  мҽ селесі  тҿ ңірегінде  ҿ рбиді.  Бір-бірін  сҥ йген  Ербол  мен  Меңтайдың 

махаббатына,  сҥ йгені  ҥ шін  ештеңеге  де  қарамайтын  Ерболдың  ерлігіне,  Меңтайдың 

кіршіксіз адалдығына сҥ йсінесің. 

 

«Жазушы»  баспасынан  жарық  кҿ рген  Ҽ зілхан  Нҧ ршайықовтың  «Тҿ рт  томдық 



шығармалар  жинағында»  романды  жазушылар  толықтай  талдайды.  Романның  жазылуы, 

кейіпкерлер  бейнесі,  олардың  прототиптері,  романға  арқау  болған  оқиғаларға  шолу 

жасалған.  Шығармада,  ҽ сіресе,  бізге  таныс  оқиғалар  ҿ те  кҿ п.  Топырлаған  қыздардың 

арасында бір-екі жігіт қана оқуы (ҽ сіресе филологияда оқитындар), жатақханадағы ҿ мір, 

студенттік  ҿ мірге  қоса  отбасылық  ҿ мірдің  де  жҥ гін  арқалап  жҥ ргендер,  бҽ рі-бҽ рі- 

бізге жат емес, таныс жағдайлар. 

 

«Махаббат, қызық мол жылдар» бізге не берді десек, бҧ л шығарма, ең бастысы, 



шынайылығымен  ерекшеленеді.  Сезімнің  шынайылығы,  Ерболдың  ҽ рекеттерінен 

кҿ рінетін анаға, Отанға деген махаббаттың, студент-жастар арасындағы бауырмалдықтың 

шынайылығы  осындай  таза,  кіршіксіз  дҥ ниенің  жарыққа  шығуына  ҽ сер  етті  деп 

ойлаймын. 

 

«Болашаққа  жол»  да,  «Махаббат,  қызық  мол  жылдар»  да  студент-жастар  ҿ мірін 



негізге ала отырып, сол арқылы ҽ р адамға тҽ н қасиетті, одан тереңірек бір елдің ҧ лттық 

болмысын  кҿ рсететін  шығармалар.  Студент  қауымының  бҽ рі  тегіс  ғылым  жолына 

кетпейтіні  анық,  бҽ рі  тегіс  қоғамдық  жҧ мысқа  араласпайтыны  да  белгілі.  Екі  шығарма 

екі  тҥ рлі  топ  студенттерінің  ҿ мірін  суреттеген.  «Болашаққа  жол»  ғылымға  қҧ мар, 

жаңалық  ашуға  етене  жақын  жастарды  бейнелесе,  «Махаббат,  қызық  мол  жылдар» 

қоғамдық  жҧ мыстардың  белсенділері,  шығармашылыққа  жаны  жақын  студенттердің 

ҿ

мірін суреттеген туынды деп есептеймін. 



 

Тоқсан  ауыз  сҿ здің  тобықтай  тҥ йіні,  қоғамның  жалынды  да,  белсенді 

мҥ шелері  студент-жастар,  осы  жастардың  ықыласына  бҿ ленген  бҧ л  екі  шығарма  да 

ҿ

лмейтін, ҿ міршең туындылар екені ақиқат. 



 

Қолданған әдебиеттер тізімі 

 

1.



 

«Қазақтың 100 романы» сериясы. С.Шаймерденов «Инеш». Алматы, «Ҿ нер», 2010.  

2.

 

Ҽ



зілхан Нҧ ршайықов. Тҿ рт томдық шығармалар жинағы. Алматы:Жазушы, 1992.  

3.

 



Газет, ғаламтор материалдары.  

 

 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал