Қазақ прозасы эдебиетіміздің өзін жанрларына қарағанда өзінің көл-көсір молдығымен де



жүктеу 94.52 Kb.

Дата10.09.2017
өлшемі94.52 Kb.

КҮЛКІ СЫРЫ

А. М. Муса ев

Ацтөбе ц.

Қазақ  прозасы  эдебиетіміздің  өзін  жанрларына  қарағанда  өзінің  көл-көсір  молдығымен  де, 

көркемдік-эстетикалық  қуатымен  де  халқымыздың  мәдени-рухани  өмірінде  ерекше  орын  алатыны 

ақиқат.  Бүл  күбылыс - эдебиеттанушы ғалымдар тарапынан эр  қырынан зерттеліп,  өз  бағаларын алуда. 

Ал осынау қомақты да мол дүниенің аса ірі компоненттерінің бірі -  ондағы сатира мен юмор  өрнегі элі 

де  болса аз  сөз  етіледі.  Бүгінгі қазақ халқының іргелі  ел,  үлкен де  мағынасы  өмір иесі екенін ешкім де 

жоққа  шығара  алмаса  керек.  Оның  ерекше  бітімін,  өзіндік  қабілет-қасиетін,  адамзат  тарихындағы 

алатын орнын эркім айтқан, әркезде мойындаған.

Мүның үсііне  өркениепі елдің өкілдері шығыс халықгарыньщ күлкісіне, олардьщ тапқырлыіына таңыркап 

тандай  кақкан.  ТТТіпкін.  «Шьныс  юморы»,  «Шьныс  тапқырлыіы»  деп  тамсанған.  Қазақ  халқы  -  сол  шығыс 

халықгарыньщ бірі, тапқыр да дана жүрт. Орысгьщ белгілі ғалымы, шьныс зерпеупгісі Н.И.Ядрснцсв Шокан юморы 

тлралы  айіа келіп:  «Шоқан коңілді,  куақы  болаіьш.  Бүл  оньщ халқыньщ касиегі  еді.  Қазақгар  -  үлкен  күлишіл, 

сайқымазақжүрі» - дегенғой [1; 127].

Бір  ескертетін нэрсе:  сықақшылдық талант сатира теориясын оқымаған,  білмеген кезде де  көріне 

алады.  Ол теорияны  білуге  тәуелді  емес.  Юморлық,  сезімі  күшті  адам теориясыз-ақ  өмір,  түрмыстағы 

комизмді көре алады, мазақ ете біледі.  Бүған ата-бабамыздың өз фольклорында сатираның классикалық 

үлгілерін туғызуы  айғақ.  Бірақ  бүдан  сатира жасауда теория  білудің  қажеті  жоқ  деген үғым  тумайды. 

Теория  сықақшылдық,  мысқылшылдық  таланттың  көзін  ашып,  оның  бар  жарқылымен  көрінуіне 

жағдай жасайды.

Ал  қазіргі  сатираның  тынысы  қандай,  жай-күйі  нешік,  даму  бағыттары  қалай?  Сөз  жоқ, 

әдебиеттің  басқа  салалары  сияқты,  бүгінгі  сатира  замана  ағымына  ілесіп,  дэуір  дүбіріне  үн  қосып, 

өзіндік сипат танытып бағдар  байқатып келеді.  «Ең алдымен бүгінгі қазақ сатирасы тынысы кеңейген, 

сын нысанасы көбейген, аршыны алымды, қуаты қарымды,  өсіп-өркендеу жолында келе жатқан сатира. 

Ол  да  өмір  -  тіршіліктегі  адамдардың  ісіндегі,  мінез  тәртібіндегі  үнамсыздықтарға  қарсы  күресіп 

келеді»  [2,  128].

Қазіргі  қазақ  сатирасы  бүгінгі  санасы,  психологиясы,  әлеуметтік-түрмыс  жағдайы,  ортасы  өзара 

қарым-қатынасының  сыр-сипаты  өзгерген  күрделі  адамның  тынысын  тап  басып  тануға,  ішкі  жан 

дүниесін терең  ашуға,  көңіл  көзін  көре  білуге үмтылуда.  Еліміздің кемелдене  беруіне  кесірін тигізетін 

тоғышарлықтың  барлық  көрінісін,  түп  тамырын  аша  эшкерелеу  сатириктеріміздің  басты  мақсаты 

болып  қала  берері  сөзсіз.  Осы  үдеден  шыгуға  тырысып  жүрген  сатириктеріміздің  бірі  -  Төрежан 

Мэндібай.  Оның  сатира  сарбаздарының  арасында  жазу  мәнерімен  ерекшеленетін  қасиеті  бар.  Ол 

қасиеті  -  қарапайымдылық,  шынайылық,  оқиғаны  қаз-қалпында  корсету.  Жазушының  сатиралық 

әңгімелерінің  тақырыптық  ерекшеліктеріне  тоқтала  кетсек,  оның  қамтыған  тақырыптары  эр  алуан. 

Қоғамның  келеңсіз  жэйттары,  жемқорлық,  парақорлық,  өмірдің  одағай  жақтары,  ауыл  адамдарының 

мінез-қүлқы,  іс-әрекеттері,  адамгершілік  болмысқа  кінэрат  түсуі,  оқу  бітіріп  елге  оралған  жас 

мамандардың  өмір  теңізіне  сүңгіп,  дүние  соңына  кетпейтін  маскүнемдік,  қүмар  ойындары 

тақырыптары  кең  көлемде  қамтылған.  Сатира,  юмор  қүр  күлу  үшін  қажет  емес,  күлу,  күлдіру  істің 

басы  ғана.  Ол  күлкі  тіршілікке  пайдалы,  қоғамға  қажетті,  ілгерілеуімізге  көмектесетін  күлкі  болуы 

керек.  Яғни  бізге  көңілді  алаңдатып  отыратын  нәрселердің  сырын  ашатын,  дертке  үшырағандарды 

емдеп  жазатын,  кемшіліктерді  жойып,  қайырымдылықты  орнықтыра  түсетін  сатира,  юмор  қажет. 

«Сатира  -  шын  мәніндегі  сатира  болып,  мақсатына  жету  үшін,  біріншіден,  ол  өзін  туғызып  отырған 

автордың  идеясын  оқырманға  айқан  аңғартуға,  екіншіден,  өз  уыты  қарсы  бағытталған  нәрсені  нақты 

түсінуге  тиіс»  -  дейді  Н.Е.Салтыков-Шедрин  [3;  168].  Біздің  нысанамызға  алып  отырған 

жазушымыздың  мақсаты  да  осы.  Ол  тек  күлу,  күлдіруді  пана  түтып  отырған  жок,  ең  басты  мақсат- 

міндеті  -  осы  күлкілі  жағдайдың  күлдірмейтін  жағын  баса  корсету.  Автордың  ауыл  түрмысын,  ауыл 

адамдарының мінезін,  іс-әрекетін ешбір қоспасыз суреттеп берудің де өзіндік рөлі ерекше.  «Сыпыртқы 

командасы» әңгімесінің басты қасиеті - ауылдағы көптеген еркектер күз түсе шеткі үйден бастап,  бэрін 

аралап, қыс бойы қыдырып, көктемгі совхоздың жүмысына дейінгі істейтін іс-әрекеттері бейнеленген.

«...Таңғы  үйқыда,  тэтті  үйқыда  балқып  үйықтап  жатыр  екен.  Әлдекімдер  есікті  тарсылдатып 

алып бара жатты.

-  Кімсіңдер, ей!  - деймін үйқылы ояу.

-  Біз ғой, қыдырып жүрген.

-  Үйлеріңнен  су  шықты  ма,  таң  атпай  не  жау  қуып  бара  жатыр.  Күн  шыға  қыдырсаңдар 

бірдеңеден қаласыңдар ма?

-  Кешігіп қалсақ, сен бір жаққа шығып кете ме деп қауіптеніп...


-  Бүйткенше түнде  біздің үйге қонбадыңдар ма?»  -  деп,  қабақ шытып есік аштым.  Бүл сенің қас- 

қабағыңа  қарай  қоймайтын,  өзіміздің  ауылдың  «Сыпыртқы»  қүрама  командасы.  Күз  түсе  ауылдың  ең 

шеткі  үйінен  бастап  үй  тастамай  қыдыратын  болғандықтан  да  оны  осылай  атап  кеткен  [4;  29]. 

Жазушының «Ауылдағы ата-аналар жиналысы»  деген әңгімесінен ауылдағы ата-әжелеріміздің де  өз  іс- 

әрекет, психологиясы анық ақтарылады.

«Ауылдың бар кемпірі жиналған жер әңгімесіз  бола ма?  Әр жерде  екеу-екеу,  үшеу-үшеу,  эңгіме- 

дүкен.  Кезек  күтіп  жатқан  ешкім  жоқ.  Әркім  өз  ойындағысын  айтып  қалуға  асығып  даурығады. 

Жиналысты басқарушы мүғалім Өскенбай:

-  Балалардың тәлім-тәрбиесіне  бірден-бір жауапты өз әке-шешелері қайда,  - деп еді,  шатақ содан 

басталады.

- Е-е, туған әке-шешелерін айырып беруге шақырып па едіңдер.  Біз әке-шешесі емей,  кім екенбіз, 

- деп бір қара кемпір түтігіп еді, оны бала кемпір қолдады.  Бала кемпірді тоқсанға келген «дана» кемпір 

Қызтумас қолдады.

- Бізді жерден шықты деймісің?

Бізді шешесі емес деуге Қүдай, эруақтан қорықпайсың ба?

Көргенсіздің сөзін қара...

Жиналысты басқарушы сөз жарыстырған жоқ...  »  [4; 60].

Міне,  бүл  үзіндіден  біз  ауыл  халқының  психологиясын  танимыз.  Ежелден  келе  жатқан 

дәстүріміз-немерелерін  бауырына  басып  өсірген  ата-әжелеріміздің  бүл  қылығын  «Балам-жаным, 

баламның баласы-балым» деген мэтелге келіп саятындығын байқаймыз.

Автор  бүл  қүбылысты  психолог  түрғысынан  да,  шынайы  қарапайым  түрде  де  нақты  көрсете 

алған.  Түжырымдаманы нақтылау үшін әңгімеден мына үзіндімен жалғастырайық.

«...Мүғалім Мүтэліп «Бала тәрбиесі баршамызға ортақ» деген

Тақырыпта баяндама жасады.

-  Иә,  бала  тәрбиесі  баршамызға  ортақ.  Баланы  жан-жақты,  жетілген,  саналы,  білімді  жэне 

тәрбиелі  азамат  етіп  шығару  үшін  қашан  да  мектеп  пен  ата-аналардың  арасында  тығыз  байланыс 

орнауы  керек.  Баланың  ғылым  негізін толық игеру үшін ең әуелі  ынта керек.  Ал  тәрбие  мәселесін сөз 

етсек,  баланың жақсы болуы алған тәрбиесінен.

- Баланың жақсы болуы, жаман болуы Қүдайдан, шырағым.  Қара кемпір қабақ шытып қалады.

-  Баланың жақсы  болуы,  жаман  болуы  тек  қана  Қүдайдан,  -  «бала  кемпір»  оның  сөзін  дәлелдеп 

қойды.

- Неге олай дейсіздер? Тәрбиеден де болады ғой.



-  Эй,  балам,  көлгірси  берме.  Алдымыз  тоқсанға,  артымыз  сексенге  келіп,  ақылдың  қиян  шетіне 

шығып отырған бізге  бала туралы,  бала тәрбиесі туралы ақыл айтың үят.  Сені мен қолымнан түрғызып 

алдым.  Туғаныңда  ақылың жоқ  еді.  Көпке  дейін  эбүйіріңді  ашып жүргеніңді  де  біз  көрдік.  Енді  бүгін 

қайдан ақылға батып қалдың?..  »  [4; 61].

Берілген  үзіндінің  алғашқы  бөлігінде  мүғалімнің  бала  тәрбиесі  туралы  өз  пікірі  айтылғанмен, 

жиналысқа  келіп  отырған  ата-аналар,  яғни  әжелердің  түсініктері  қиыспады.  Олардың  пікірінше, 

баланың тәрбиесі,  азамат болып қалыптасуы Қүдайдан деп түсінеді.  Одан кейін, әңгіменің сюжеті  ата- 

аналардың сүрауы  бойынша  балаларының оқу үлгерімі туралы  сөз  болды.  Олар  отличник пе, ударник 

пе соны білгісі келіп, мүғалімнің оқып түрған баяндамасын тоқтатып тастады.

«...Сөз сегізінші кластың сабақ үлгерімімен басталды.

-  Талпақов үздік оқиды.

Шырығым,  үздік-создығын  білмеймін.  Әткөншек  пе,  өдәрнік  пе  соны  айт.  Баяғыда  осы 

Талпақжанды оқытқанда әткөншек,  өдәрнік деп сөйлейтінбіз.

- Иә, отличник.

- Бәсе солай болса керек.  Өзіміз де солай ойлайтынмын»  [4; 62].

Автор  бүл  жерде  ауыл  адамдарының  нақтылығын  айқындап  түрса  да,  екінші  жағынан  сөз 

саптауын  да  келеке  етіп  түрғаны  анық.  Мәселен,  Талпақовтың  шешесінің  «әткөншек,  өдәрнік»  деп 

сөйлеуі  тілінің  күрмелуінен  емес,  орыс  тілінің  ауыл  халқы  үшін  элі  де  сіңісе  қоймағанын  меңзейді. 

Мәселенің үшінші жағы,  автор ауыл халқының енжарлығын, элі де сол ескі қалыпта қалып, жаңалыққа 

ілеспегенін сынап түрғаны анық.

Жалпы  әңгіме:  «...Ата-аналар  жиналысы  ата-аналар  мен  мүғалімдер  коллективінің  арасында 

өзара  түсінушілік  жағдайында  өтті.  Ата-аналар  бала  тәрбиесіне  ден  қойған.  Директор  жиналысты 

сипаттайтын тағы да сүлу сөздер іздеп, ойланып қалады...»  [4; 63]  деп аяқталады.

Жазушының  айтпақ  ойы,  біріншіден,  ауылдағы  мектеп  жайы,  мүғалімдер  мен  ата-аналардың 

қарым-қатынасының  өрбуі,  екіншіден,  бүл  қүбылысты  қатты  сынға  алып,  бала тәрбиесіне  осылай  ден 

қойсақ,  болашақ  үрпағымыздың  жай-күйі  толғандыратындығын  аңғартады.  Төрежан  Мэндібайдың 

ауыл түрмысын,  ауыл халқын суреттеуіндегі тағы  бір  ерекшелік -  олардың ішкі жан дүниесіне  бойлай 

кіріп, этикалық моралдық жағын да шебер бере алған.  Адамгершілік түрғысынан адамның көңіл-күйін,



тіпті  бет-бейнесін  берілуі  де  жазушының  ішкі  жэне  сыртқы  бейнені  үштастыра  алуында.  Бүл  күрделі 

мэселеге  сатирик  жауапты  түрде  қарап,  қатты  сынға  алады.  Сатира  сойылының  астында  жататын 

бүндай  адамдар  түрін  Төрежан  Мэндібай  өз  әңгімелерінде  сынға  ала  отырып,  келеке  етеді.  Әдетте, 

жағымсыз  кейіпкерлерге  оқырман  қауым  жиіркеніш  сезімін  туғызады,  ашу-ызасын  оятады,  өздерінен 

безіндіреді.  Осылайша  біз  кімнің  кім  екендігін  аңғара  аламыз.  Сатира  күралы  да  осы.  Мүндай 

адамгершіліктен  ада,  этика  эстетика  дегеннен  жүрдай  түлгаларды  автор  эдемі  күлкімен  де,  зілді 

сынмен де, уытты тілмен де әшкерелеуге талпынған.

Оқиғалардағы  сюжет желісі  ойдан,  қиялдан  алынған емес,  кэдімгі  қарапайым  өмірде  күнделікті 

кездесіп отыратын жағдайларды суреттеп берген.  Осындай шындық болмыстағы оқиғаларды суреттеп, 

сатира нысанына алып жазуды - сатириктің көп қырларының бірі.  Адамдардың мінез қүлқындагы, эдет 

дағдысы  мен  санасындағы  ескіліктің  сарқыншақтарына  негізделіп  жазылған  жазушының  сатиралық 

дүниелерінің адамгершілік рухта тәрбиелеуде зор роль атқаратыны даусыз.

Кейбір  адамдардың  үғымынша.  сатира  өмірге,  болмысқа  тек  қара  көзілдірікпен  қарайды,  тек 

дертті,  кемшілікті  көреді.  Көреді  де  соның  бэрін  мансүқ  етеді.  Ол  ешбір  игі  ниет  көздемейді,  ол  - 

қайырымсыз  нэрсе,  тек  төпеуді,  қүртып-жоюды  мақсат  етеді.  Бүл.  эрине,  теріс  түсінік.  Сатираның 

негізгі  мақсаты  -  ізгілік,  игілік.  Ол  адамдарды  арлы  болуға,  намысшыл  болуға  үйретеді.  Жалақорлар 

мен  өтірік,  өсек  таратушыларға  қарсы  күреске  баулиды.  Табысқа,  бақытқа  барар  жолды  кесір- 

кедергілерден тазартып отыруы міндетіне ие.

Рас,  жоғарыда  айтқанымыздай,  сатира  сынға  алған  нысанасын  негізінен  жоққа  шығарады, 

әшкерелеп  тастайды.  Кейде  тіпті  діттеген  сын  нысанасын  жерден  алып,  жерге  салып  төпеп  жібереді. 

Өктем  үн,  ащы  тілмен  мансүқ  ете  кеп,  оны  жауапқа тартуды,  жазалауды  талап  етеді.  Т.Мэндібайдың 

сатиралық әңгімелерінің де басты мақсаты - осы.  Ол шебер де батыл сатиралық сынмен де, жеңіл-желпі 

юморлық  эзілмен  де  қоғамдағы  болып  жатқан  келеңсіз  жағдайларды  суреттей  алған.  Т.Мэндібай 

эңгімелерінің  басым  көпшілігі  осы тақырыпты  қамтиды.  Мәселен,  «Абыройлы жүмыс»,  «Солай  болса 

керек-ті»,  «Адам  мінезді  жылқылар»,  «Мол  сенім»,  «Апамыз  Алматыда  түрады»,  «Гипертония», 

«Бүйырмас» әңгімелерінде де осы идея қамтылған.

Соңғы  кездегі  кейінгі  буын  сатириктеріміздің  де,  кемелденген  аға  буын  сатириктерімізде 

қоғамның әлеуметтік-экономикалық өткір  проблемаларын батыл көтеруде.  Бүл  орайда Т.Мэндібайдың 

да  өзіндік  қосқан  үлесін  байқаймыз.  Кез-келген  адамда  әрқилы  деңгейде  өзімшілдік  бар  екені  рас. 

Сонын  бір  көрінісі  -  барлыққа,  байлыққа  үмтылмайтын  адам  сирек.  Сол  себепті  оған  жетудің  жолын 

іздейді.  Сол  көп  жолдың  ең  тиімдісі  -  мансап,  лауазым.  Мүндай  психология  қазақтарда  да  сүмдық 

рухани-әлеуметтік  кеселге  айналған.  Әкім,  директор,  генерал,  академик  болғысы  келмейтіндер  сирек 

шығар.  Өйткені  бүлардың немесе  бүлар  секілділердің  барлығы  сол лауазым,  атақ негізінен өзінің шын 

мэніндегі  еңбегінен  гөрі,  отырған  орны,  атағы  үшін  материалдық  игіліктерді  молырақ  пайдаланады. 

Қоғамдық  даму  өрлеп,  мемлкете  жан-жақты  кемелденбейінше  рухани  даму  осылайша  қүрбандыққа 

шалына  береді.  Міне,  осындай  қызмет  бабын  қара  басының  қамы  үшін пайдалану,  қызметте  орынсыз 

өсу  мәселелері  «Солай  болса  керек-ті»,  «Абыройлы  жүмыс»,  «Мол  сенім»  әңгімелерінде  орынды 

көтерілген.

«Солай  болса  керек-ті»  эңгімесінде  оқуды  сырттай  бітірген  орташа  ғана  мүғалімнің  мектеп 

директоры,  онан  соң  аудандық  оқу  бөлімінің  меңгерушісі,  кейін  облыстық  оқу  бөлімін  басқаруы  сөз 

болады.  Мектептен  келіп  аудандық  оқу  бөлімінің  бастығы  болып түрғанда  өз  орнына  кілең  ығай  мен 

сығай,  жоғары  білімді  мүғалімдер  жүргенде,  олардың  бірде-бірін  қаламай  шаруашылық  меңгерушісін 

(завхоз) директор етіп тағайындайды.

«...  -  Жоғары  білімі  жоқ  адамды  директор  етіп  қоюға  заң  көтере  ме?»  -  деген  сүрағына,  -  Заң 

деген менің алақанымда,  - деп қолын жоғары көтеріп,  - Заң деген мен.  Мен анкетаны қалай толтырсам, 

заң  солай.  Ал  анкетаны  толтырып  та  қойдық.  Сені  Шымкент  педагогикалық  институтының  төртінші 

курсында  сырттай  үздік  оқиды  деп  толтырдық.  Тек  бүйрыққа  эзірге  «уақытша»  деген  айдар  тага 

түрамыз.  Сен  шынымен  төртінші  курсқа  барған  жылы  айдарын  алып  тастаймыз.  Түсінікті  ме?»  -  деп 

өзінің айтқанынан шықпайтын, жуас,  білімді томен, ыңғайлас, сыбайлас адамды таңдайды.

Ал  оның  өзі:  «...Үстімнен  талай  арыз  болды.  Соның  бэрін  де  осы  Байту  «негізсіз»  деп  тапты. 

Білімімнің  де  жоқтығынан  да  рахатты  көрдім.  Өйткені  мен  тексерушімен  білім  таластырмаймын.  Ал 

институтты очно бітіргендер, әдетте,  білім таластырып столынан айырылып қалып жүр»  [4:  89].

Әңгіме  соңында  оны  аудандық  оқу  бөлімінің  меңгерушісі  қызметіне  шақырғандығын  айтады. 

Өйткені  ол  «...Бастықтардың  алдында  қолға  су  қүяр  баладаймын.  Ал  басқалардың  алдында  маңдайға 

сыймас  данадаймын.  Сонда мен  өспегенде  кім  өседі...»  -  дейді.  Әңгімедегі  күлкі  поэтикасы  Байту мен 

оның  ізбасарының  қызмет  баспалдағымен  өсу  жолындағы  іс-әрекеті  мен  ой-толғамдарында жатыр  [4; 

198].

Осы орайда айта кететін бір жайт,  автордың осы проблеманы қамту барысында психолог ретінде 



көрінуі.  Мысалға  алсақ,  оның  кез-келген  бастықтарды  сипаттауында,  жемқорлық  пен  парақорлықтың 

белең  алуының  суреттемесін  жасауында  ерекше  көзге  түсетін  қасиеті  -  осы  психолог  түрғысынан



көрінуі.  Кейіпкерлерді  сыртқы  сипатымен  қоса  ішкі  жан  дүниесін,  сана  сезімін  суреттеуге  шебер 

төселген жазушы екендігін аңғартады.

Ал  «Абыройлы  жүмыс»  деп  аталатын  әңгімесінде  бастық  пен  қызметші  арасындағы  қарым- 

қатынасты  шынайы  түрде  бере  білген.  Сауда  мекемесінің  бастығы  өзіне  «қүйыршық»  деген  қызметке 

бір  жүмысшыны  алады.  Сырт  көзге  техник  болып  келген  ол  бастығының  «қауырт  жүмыс»  деген 

шаруаларын тындырып жүреді.  Бастығы бүл қызмет туралы былай пайымдайды:  «...-  Мүндай қызметті 

ойлап  отырған жалғыз  мен емеспін.  Жүрттың  бэрі  сөйтеді  бүгінде.  Басқа  бір  жүмыстың ретінен  өзіне 

көмекші  қүйыршық  алады.  Алаңсыз  жүмыс  істеу  үшін  бастыққа  жағдай  керек.  Көңіл  тыншымай 

жүмыс  жүрмейді.  Сауда жүмысы  болған  соң  күніге  бір  қылмыс  жасалады.  Бір  ғана  мысал,  бар  өтімді 

затты  күніміз  түсетіндер  мен  бармағын  жалатып  жүретіндерге  қоймадан  жібереміз.  Затты  совхоздың 

директорына  берсең,  қыста  соғым  жэне  малыңа  шөп дайын.  Райкомдағыларға  берсең  өзіңе  қорған»,  - 

деп жүмыстың мэнін түсіндіреді  [5; 41].

Одан  эрі  «қүйыршық»  техник  бастығының  шаруаларын  бітіріп  жүріп,  аяғына  шалыс  басып, 

үлкен  қателікке  үрынады.  Содан  бастап  бастығы  екеуі  арасында  кикілжіңдер  пайда  болады.  Бірақта 

оған  қүйыршық  қызметші  мойымай,  амалын  тауып  қайта  іске  араласады.  Бүған  бастығы  да,  тіпті  өз 

әйелі  де  риза  болады.  Осылайша  бастығымен  тіл  табысып,  өзінің  абыройлы  жүмысын  эрі  қарай 

жалғастырып кетеді.

Сатириктің осы әңгімелер циклін жалғастырар болсақ,  бастықтардың әйелдері туралы да сөз жоқ 

емес.  Мәселен,  «Адам  мінезді  жылқылар»  атты  әңгімеден  үзінді  келтірейік:  «...Автолавка  айдайтын 

Қоянбай деген дүкеншінің үйінің алдына бір-ақ «Волга» есіп кеп тоқтайды да, ішінен семіз аққүба әйел 

түсе  бастады.  Әйелдің  аузы-мүрны толған алтын.  Жүрысы де  маңғаз.  Қоянбайға әкеп бір қағазды  бере 

қойды.


Көзіңді  ашып  қара!  Кімнің  қағазы  екенін  көріп түрсың  ғой.  Лэпкіңді  аш,  ішінен таңдап жүріп 

аламын.  Ол  біздерге  арналған  дүние  екенін  білетін  шығарсың.  Саған  ешкім  кілемді  кез-келген  кісіге 

сата  сал  демеген  шығар.  Рас,  сен  оны  «қағаз  жүзінде»  малшыларға  сатқан  боларсың.  Ал  іс  жүзінде 

алатын біздер гой.  Олай емес деші,  кэні?..  Ә,  солай ма екен!  Бол,  аш,  кәне.  Көп түруға менің уақытым 

жоқ»  [5;  85].

Осы  үзіндіден  кешегі  кеңестік  жүйе  кезіндегі  болған  оқиғаны  елестетіп,  көз  алдымызға  анық 

келтіре  аламыз.  Автордың көп ерекшеліктерінің бірі  - осы кішкене үзінді арқылы күйеуі бастық болған 

әйелдердің де психологиясын күрт өзгеретінін шынайы суреттегенін байқаймыз.

Қазіргі таңда болсын,  бүрынғы кеңестік дэуір  болсын қоғамымыздың айықпас  кеселге үшыраған 

дерттері  көп.  Жемқорлық,  папақорлық,  қызмет  бабын  пайдалану,  тамырын  тереңге  жіберіп,  жайлап 

алғаны  даусыз.  Әлбетте,  тәуелсіздік  алғалы  біздің  еліміздің  көп  міндеттерінің  бірі  қоғамымызды 

жайлап алған осы дерттермен күресу  болып келеді.  Елбасымызда осы мәселеге ерекше назар  аударып, 

тиісті шешімін табуға күш салып жатыр.

Бүл  мәселеге  сықақшы  Т.Мэндібай  да  өз  пікірін  білдірген.  Кез-келген  мекемеде,  мекеме 

бөлімшелерінде,  ЖОО-да,  тіпті  мектептерде  де  кездесетін  мүндай  қүбылыстарды  барынша  шынайы 

суреттеуге  тырысқан.  Мәселен,  «Апамыз  Алматыда түрады»  атты  әңгімесінде  ЖОО-ға  қалай,  қандай 

жолмен түсуге керектігін біле аламыз.

Қошқарбай  атты  кейіпкеріміздің  баласы  оныншыны  бітіруге  бір жыл  қалғанда оқуға түсу жайла 

ойланады.  Ойлана келе Алматыда түратын рулас  болып  келетін Топарбике  деген  апасына осы жағдай 

туралы  хат  жолдайды.  Көп  үзамай  апасынан  жүрекжарды  жауап  хат  келеді.  Онда  апасы:  «...Бүгінде 

жүрт кандидаттың апасын  делдал  деп атайды.  Атаса,  атасын!  Сен сияқты  ініден  аянып қалман!  Хатты 

уақытылы  жазып  отырсың.  Ақылдылар  бір  жыл  бүрын  қимылдамайды.  Ақылсыздар  емтиханның 

арасында  келіп  мысыңды  қүратыд  ғой.  Қазіргі  дәстүрге  айналған  жағдайды  білетін  шығарсың. 

Институтқа түсетін  баланың аты-жөні  алты  ай бүрын хатталып темір жэшікке түседі.  Емтихан кезінде 

келгендер  пүлын  да  өткізе  алмай,  үйлеріне  сүмірейіп  қайтып жүрген  жоқ  па.  Бүрын  бала  бір  түйенің 

пүлымен  институтқа  түсе  беретін.  Қазір  ең  кемі  екі  түйе  керек.  Оқуға  түскесін  де  жол-жоралғылар 

болады.  Оны кезінде көрерсіңдер», - деп жазып жібереді  [5; 31].

Содан екі түйенің  пүлын тауып,  Алматыға  барып,  баласын оқуға түсіреді.  Апасының арқасында 

баласы  оқуды  бітіріп  келеді.  Бірақта  үйдегі  шаруашылықтың  беті  күйзеліске  үшырайды.  Әңгіме 

соңына  қарай  Алматыдағы  апасынан  тағы  да  жүрекжарды  хат  келеді.  Онда  үйде  тағы  бір  бала  бар 

екендігі,  ата-ананың  басты  міндеті  балаға  диплом  алып  беру  керектігі,  бәрі-бәрі  жазылады.  Бірақта 

Қошқарбай  үйдің  жағдайы  нашарлап  қалғаны,  баланың  да  оқуға  талпынысы  жоқ  екендігін  білдіреді. 

«Оқуға  түссе  болды,  дипломды  өзіміз  алып  береміз.  Тек  үш-төрт  мың  тауып  алсаңдар  болды  ғой»,  - 

деген  реніш  хат  тағы  келеді.  Қошқарбай  ойланып  қалады.  Әңгіменің  желісі  кешегі  кеңестік  жүйе 

кезінде  өріс  алған қазіргі уақытта,  элі  де  болса кездесетін жоғары  оқу  орындары  оқытушыларының өз 

қызмет  бабын  пайдаланып,  балаларды  оқуға  түсіретін  кездегі  іс-әрекеттері  айқын  көрінеді.  Жазушы 

осы қүбылысты шынайы түрде қаз-қалпында жазып, оқушысын иландырған.  Қоғамымызда белең алып 

түрған мүндай жағдайды сықақшы өз пікірімен, өз көзқарасымен әңгімелеп берген.


Жазушы-сатириктің «Махаббат минөті»  атты  кітабына енген «Мол  сенім»  атты  эңгімесінде  осы 

тақырыпты тағы бір рет дәлелдеп береді.  Әңгіменің барысы былайша басталады:  Бас кейіпкердің эйелі 

ауыл  кітапханасына  кітапханашы  болып  жүмысқа  орналасады.  Жүмысты  еш  мүлткісіз  орындайды. 

Түрлі  конференция,  диспут өткізеді,  оқырмандар санін арттырады,  газет-листоктар  шығарады,  малшы, 

жылқышылар  ауылына барып газет таратады.  Бірақ атқарған жүмысына орай үш айлық есептен өтпей, 

он күндік мүмкіндік алып  қайтады.  Содан ол  бүрыннан кітапханашы  қызметінде  келе  жатқан апасына 

барып  кеңес  сүрайды.  Жүмыстың  барысына  әбден  түсініп  алған  кексе  әйелге  жағдайын  түсіндірген 

бойында  «Өмірден отыз  жыл  кейін қалып қойыпсың.  Жүмыс  істеу үшін әуелі  бастыққа жағыну керек. 

Қазір жүмыс істеп,  арам тер  болудың қажеті жоқ.  Тэулігіне жиырма төрт сағат жүмыс  істеп уатталуға, 

бір  сағат әншейін кіріп-шығып мақталуға болады.  Ол бастыққа үнау, үнамауына байланысты нәрсе»,  - 

деп оған арнайы пайдалы кеңестер береді  [5;  115].

«...Бастық  болған  соң  қашанда  пәлсініп  сөйлейді.  Сен  бірдеме  апарып  бергеннен  кейін 

«малшылардың  малы  ит  болып  кетсін  де,  кітапханаң  өртеніп  кетсін»  сенен  енді  ештеңе  сүрамайды. 

Бүдан  кейін  бүрын  бергені  көнеріп  бара  жатқандар  жолына түседі.  Парақорлардың жымысқылығы  да 

сол.  Бастық атаулы мейрамға қарсы туады.  Ақтуша Аймақановна отызыншы сәуірде туған.  «Туған күні 

вечеріңізге  жаратыңыз»  деп  бір  қой,  «жүмысымды  жуғаным»  деп  алтын  сақина,  алтын  сырға  тақсаң 

жүмысыңның алға басарына мен кепіл», - деп қайтарады  [5;  115].

Мүнан  кейін  апасының  кеңестерін  бүлжытпай  орындап,  облыстық  көлемде  белгілі  кітапханашы 

дәрежесіне  көтеріледі.  Сатираның  ащы  мысқылымен,  келемеж  күлкісімен  қамтылған  әңгімеде  пара 

берудің  жолдарын  ап-анық,  ашық  көрсеткен.  Басшы  адамдардың  адамгершілік  түрғыдан  тайқып, 

дүрысты  бүрыс,  бүрысты  дүрыс  деп  корсетіп,  адам  еңбегін  бағаламауын  автор  осы  әңгімесінде 

келтіреді.  Қазіргі  таңдағы  мэдениеті  жоғары,  талғамы  биік  оқырмандар  алдына  ашу-ызаға  булыққан 

жоғары үнмен жазбай,  парасатты түрде,  сыпайы,  сынық жеткізумен сыналғанды «мақтамен бауыздап» 

ьізге  жеткізе  алуымен  ерекшеленеді.  Жоғарыда  сөз  болған  «Қүлсымақ»  атты  әңгіменің  желісі 

жемқорлық  тақырыбын  қамтиды.  Мәселен,  Қүлсымақтың  қүрылыс  қомасының  қомашысымен  өтірік 

ауыз  жаласып,  бүкіл  қүрылыс  бүйымдарын  иемденіп  алады.  Ал  қоймашы  кейін  істі  болып,  түрмеген 

жабылғанда  Қүлсымақтың  мойын  бүрып,  көмек  көркетпеуі  бір  жағынан  адамгершілік  түрғыдан 

сыналса,  екінші  жағынан үкімет,  мемлекетке  ие  нәрсеге  қол  салып,  жемқорлық  пен  айналысуы  автор 

тарапынан әшкерелеуге алынады.

Сол  сияқты,  жоғарыда  аталған  «Абыройлы  жүмыс»  деген  эңгімеде  бастығы  командировкадан 

келген қүйыршық қызметшісіне қосалқы шаруашылықтан екі қой береді.

«...  -  Жақсы  болды-ау.  Қазына  қақымен  екеуіне  алпыс-ақ  сом  төлейтін  шығармын?»  -  деген 

сүрағына:

- Ә, ештеңе емес, вепехник Аманжол бар, мен бар «өлдіге» жібереміз ғой», - депжауап береді [5; 41].

Кейіпкерлердің,  яғни  бүл  жерде  басты  нысана  -  бастықтарды  мемлекет  мүлкін,  қоғам  иелігін

емін-еркін,  оз бетімен жүмсап, оның қалай артын жабатын да автор шынайы жеткізе көрсетеді.

Соныменен  Төрежан  Мэндібайдың  сатиралық  прозасын таразылай  келе  байқағанымыз,  жазушы 

сатирик есебінде төмендегі эдеби эстетикалық принциптерге табан тірейді екен;

-  Шынайы  омірімізде  кездесетін  қүбылыстарды  қарапайым  түрде  оқырманға  жеткізуде,  ондағы 

күлкілі жағдайлардың мэнін ашуда сатира мен юмор маңыздылығына;

-  Жазу  барысында  дала  мен  қала  халқының тіл  ерекшеліктерін,  мақал-мәтел,  каламбур,  бірінші 

жақтан баяндау, сипаттау-суреттеу, ирониялық парадокс әдістерін орынды пайдалануға;

-  Комизм  объектісі  негізінен  түрмыстық-элеуметтік  келеңсіздік  екені  белгілі.  Шырғалаңға  толы 

үрпақ  тәрбиесі,  тепкіге  түскен  тіл  мәселесі,  саудаға  түскен  жер  тағдыры,  маскүнемдік  жэне  қүмар 



ойындар.  Соған сәйкес оның қоғамдық маңыздылығы мен мэніне қарай күлкі реңкін бағыттауға.

Пайдаланылган әдебиеттер тізімі:

1. 

М ұсаевА. Жанды жүйе. Алматы:  «Білім» 2001,  277 бет.

2. 

Қожекеев Т.  Сатира - күштілер ңаруы. Алматы:  «Жалын»  1985,  288 б

3. 

Сонда 168 бет.

4. 

Мэндібай Т.  Қазыгұрт - Қорасан. Ацтөбе:  «А-Полиграфия» 2004,  430 бет.

5. 

Мэндібай Т. Мазаббат минөті. Алматы:  «Өлке» 1997,  318 бет




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал