Қазақ филологиясы кафедрасы



жүктеу 0.82 Mb.

бет3/9
Дата08.01.2017
өлшемі0.82 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Əдебиеттер

1. 

Межелайтис Э. Собр. сочин. 1-3 том. М., 1977. 



2. 

«Жұлдыз», «Жалын» т.б. газет-журналдар. 



15апта 

1 кредит сағат. 

№1 дəріс сабақ. Тақырыбы: Эстон əдебиеті

Мазмұны

1. 


Эстония республикасы туралы мəлімет. 

2. 


Эстония əдебиетінің ерте кезеңі. 

3. 


ХХ ғасырдағы Эстон əдебиеті. 

4. 


Жаңа Эстония əдебиеті. 

Əдебиеттер

1. Антология эстонской поэзий 1-2 том. М., 1954. 

2. Очерк историй эстонс. совр. лит-ры. М., 1971. 

3. 

Бучис А. Роман и современность. М., 1977. 



4. 

Елеукенов Ш. Əдебиет – тəуелсіздік қаруы – АлматыБабалар үйі 2009 



5. 

История советской многонациональной литературы I-IV. м. Наука 1970-1975 



6. 

Литературный энциклопедический словарь. М. Сов. энциклопедия, 1987 



7. 

Ариф М. Литература азербайжанского народа. Баку  1958. 1979 



8. 

Касим-Заде Ф. Очерки по историй азерб. литературы ХІХ в. Баку 1962 



9. 

Очерк историй азербайжанской советской литературы. М. 1963. 



10. 

Бердібаев Р. Кəусар бұлақ. Алматы. Жазушы. 1989. 



11. 

Сəтбаева Ш. Достық дастандары. А. Жазушы. 1983. 



ОЖСӨЖ: Эстон əдебиетінің өкілдері. 

СӨЖ: Эстон ақын-жазушыларының қазақша аудармаларын оқу. 

Əдебиеттер

1. «Жұлдыз», «Жалын» т.б. газет-журналдар.  

2. Антология эстонской поэзий 1-2 том. М., 1954. 

3. Очерк историй эстонс. совр. лит-ры. М., 1971. 

4. Бучис А. Роман и современность. М., 1977. 

5. 


Елеукенов Ш. Əдебиет – тəуелсіздік қаруы – АлматыБабалар үйі 2009 

6. 


История советской многонациональной литературы I-IV. м. Наука 1970-1975 

7. 


Литературный энциклопедический словарь. М. Сов. энциклопедия, 1987 

8. 


Ариф М. Литература азербайжанского народа. Баку  1958. 1979 

9. 


Касим-Заде Ф. Очерки по историй азерб. литературы ХІХ в. Баку 1962 

10. 


Очерк историй азербайжанской советской литературы. М. 1963. 

№15 практикалық сабақ. Эстон əдебиеті. 

Мазмұны: 

1. Эстония əдебиетінің ерте кезеңі. 

2. ХХғ. Эстония əдебиеті. 

3. Кеңес дəуіріндегі Эстония əдебиеті. 

4. Эстония əдебиетінің қазақ тіліне аударылу туралы. 

Əдебиеттер: 

1. «Жұлдыз», «Жалын» т.б. газет-журналдар.  

2. Антология эстонской поэзий 1-2 том. М., 1954. 

3. Очерк историй эстонс. совр. лит-ры. М., 1971. 



4. Бучис А. Роман и современность. М., 1977. 

5. 

Елеукенов Ш. Əдебиет – тəуелсіздік қаруы – АлматыБабалар үйі 2009 



6. 

История советской многонациональной литературы I-IV. м. Наука 1970-1975 



7. 

Литературный энциклопедический словарь. М. Сов. энциклопедия, 1987 



8. 

Ариф М. Литература азербайжанского народа. Баку  1958. 1979 



9. 

Касим-Заде Ф. Очерки по историй азерб. литературы ХІХ в. Баку 1962 



10. 

Очерк историй азербайжанской советской литературы. М. 1963. 



ОЖСӨЖ: Эстон əдебиеті туралы газет-журналдардан конспекті жасау. 

СӨЖ:  Қазіргі  Эстон  əдебиеті  туралы  баспасөз  бен  интернет  беттерінен  қарап, 

конспектілеу. 



Əдебиеттер

1. «Жұлдыз», «Жалын» т.б. газет-журналдар. 

2. Интернет көздері. 

2.2. ПАЙДАЛАНУҒА ҰСЫНЫЛАТЫН ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ: 

9. 


Елеукенов Ш. Əдебиет – тəуелсіздік қаруы – АлматыБабалар үйі 2009 

10. 


История  советской  многонациональной  литературы  I-IV.  м.  Наука  1970-

1975 


11. 

Литературный энциклопедический словарь. М. Сов. энциклопедия, 1987 

12. 

Ариф М. Литература азербайжанского народа. Баку  1958. 1979 



13. 

Касим-Заде Ф. Очерки по историй азерб. литературы ХІХ в. Баку 1962 

14. 

Очерк историй азербайжанской советской литературы. М. 1963. 



15. 

Бердібаев Р. Кəусар бұлақ. Алматы. Жазушы. 1989 

16. 

Сəтбаева Ш. Достық дастандары. А. Жазушы. 1983 



17. 

История башкирской советской литературы. Очерки. Уфа, 1963. 

18. 

Башқұрт ертегілері. Аударған Б.Өтембаев. А., 1960. 



19. 

 Слауат Юлаев. Жорық жырлары. Аударған Берқайыр Аманшин. А., 1983. 

20. 

 Құдаш С. Жастық шақтың ізімен. А., 1966. 



21. 

Ибрагимов Ғ. Қазақ қызы. А., 1961. 

22. 

Қазақ совет энциклопедиясы. 2 том. 217 бет. 



23. 

История башкирской советской литературы. Очерки. Уфа, 1963. 

24. 

Башқұрт ертегілері. Аударған Б.Өтембаев. А., 1960. 



25. 

Слауат Юлаев. Жорық жырлары. Аударған Берқайыр Аманшин. А., 1983. 

26. 

Құдаш С. Жастық шақтың ізімен. А., 1966. 



27. 

Ибрагимов Ғ. Қазақ қызы. А., 1961. 

28. 

Қазақ совет энциклопедиясы. 2 том. 217 бет. 



29. 

История литовской литературы. ильнюс. 1977. 

30. 

Бучис А. Роман и современность. М., 1977. 



31. 

Межелайтис Э. Собр. сочин. 1-3 том. М., 1977. 

32. 

«Жұлдыз», «Жалын» т.б. газет-журналдар. 



33. 

 Антология эстонской поэзий 1-2 том. М., 1954. 

34. 

Очерк историй эстонс. совр. лит-ры. М., 1971. 



35. 

Бучис А. Роман и современность. М., 1977. 

36. 

История литовской литературы. ильнюс. 1977. 



37. 

История Груз.сов. литер-ры. М., 1977. 

38. 

Налбандян В.,  Саринян С., Агабабян С. Арменская литература. М., 1976 



39. 

Коробан В.П. Современный молдавский роман. М., 1979 

40. 

 Сейітов С. Пушкин лирикасын қазақ тіліне аудару дəстүрі. А., 1985. 



41. 

История персидской и таджикиской литературы. М., 1970. 



 

 

3. Пəн бойынша тапсырмаларды орындау жəне  тапсыру кестесі 



 

№  Жұмыс 

түрі 

Тапсырма-

ның   

мақсаты 

мен 

мазмұны 

Ұсыныла-

тын 

əдебиеттер 

Орындау 

мерзімі  жəне 

тапсыру 

уақыты 

(аптасы) 

Балл 

Бақылау түрі 

ОЖСӨЖ 



тапсырма-

ларын 


орындау 

(барлығы 

16  тапсыр-

ма) 


 

Жоғарыда 

көрсетілді 

ОЖСӨЖ 


кестесі 

бойынша 


берілген уақыт 

шеңберінде 

Тақырып 

бойынша 


15% дейін 

Тапсырма-

лардың 

орында-луын, 



сұрақтарға 

жауап 


беру 

қабілетін 

тексеру 

СӨЖ 



тапсырма-

ларын 


орындау 

(барлығы  

15  тапсыр-

ма) 


Ойлау 

қабілеттері

н  шыңдап, 

шығар-


машылықта

рын 


дамыту 

Жоғарыда 

көрсетілді 

СӨЖ  кестесі 

бойынша 

берілген уақыт 

шеңберінде 

Барлығы 


8% балл 

Өз  беттерімен 

жұмыстануға 

үйрету 


Жазба 


жұмыс 

(реферат) 

түрінде 

аралық 


бақылау 

Студенттер

ге  реферат 

бере 


отырып, 

олардың 


іздендіру, 

білімдерін 

тереңдету. 

Жоғарыда 

көрсетілді 

 

Барлығы 



8% балл 

 



Емтихан 

Білімді 


кешенді 

тексеру 


 

 

40 



Тест 

 

 



4. Пəннің оқу-əдістемелік қамтылу картасы 

 

Кафедра     Қазақ тілі мен əдебиеті жəне оқыту теориясы 



тьютор         Шайекенов Жангелді Жұматайұлы - қазақ тілі мен əдебиеті жəне оқыту 

теориясы кафедрасының оқытушысы. 



 

 

Пəн    


Түркі халықтарының əдебиетінің тарихы 

 

Кредит саны        2 



 

 

№  Əдебиет атауы 

Барлығы 

Еске

рту 

Кітап


-

ханад


а 

Кафе


-

драда 


Студе

нт-


тердің 

қамты


лу 

пайыз


ы 

Элек-



тронд

ы түрі 














1.  Бердібай  Р.  Жұлдыздар  жарығы.  –  Алматы: 

«Білім», 2000.- 248 бет. 

 



 

 

 



2.  Исаев  Д.  Уйгурское  государство  Иеттитар. 

М., 1981. 

 

 



 

 

3.  Наджип  Э.Н.  Современный  уйгурский  язык. 



М., 1960. 

 



 

 

 



4.  Новогородский 

В.И. 


Хрестоматия 

по 


уйгурской литературе. М., 1947. 

 



 

 

 



5.  Білəл  Назым.  Ұйғыр  өрнектері.  «Жазушы» 

баспасы, 1985. 

 

 



 

 

6.  Əбдірахманов  М.  Ұйғыр  əдебиеті.  Кітапта: 



Уақыт жəне қаламгер. А., 1973. 

 



 

 

 



7.  Білəл  Назым  дастандарындағы  тарихилық 

жəне фольклор дəстүрі.// 

Абдурсимед  Əлімқажы,  қазақ  тілі  мен 

əдебиеті № 10/200. 52-55 бет 

 

 



 

 

8.  История  башкирской  советской  литературы. 



Очерки. Уфа, 1963. 

 



 

 

 



9.  Башқұрт  ертегілері.  Аударған  Б.Өтембаев. 

А., 1960. 

 

 



 

 

10



Слауат  Юлаев.  Жорық  жырлары.  Аударған 

Берқайыр Аманшин. А., 1983. 

 

 



 

 

 



11

Құдаш С. Жастық шақтың ізімен. А., 1966. 



 

 

 



 

 

12



Қазақ совет энциклопедиясы. 2 том. 217 бет.   

 

 

 



 

13



Ибрагимов Ғ. Қазақ қызы. А., 1961. 

 

 



 

 

 



14

История  башкирской  советской  литературы. 



Очерки. Уфа, 1963. 

 

 



 

 

 



15

Башқұрт  ертегілері.  Аударған  Б.Өтембаев. 



А., 1960. 

 

 



 

 

 



16

Слауат  Юлаев.  Жорық  жырлары.  Аударған 



Берқайыр Аманшин. А., 1983. 

 

 



 

 

 



 

Түркі халықтары əдебиетінің тарихы пəні бойынша глоссарий 

 


5. Дəрістік кешен (дəріс  тезистері, көрнекілік, таратылу материалдары, қажетті 

əдебиет тізімі). 

 

№  1  Дəріс  .  Тақырып:  Тəуелсіз  мемлекеттер  əдебиеті  пəні  туралы.  Əзірбайжан 

əдебиетіне шолу. 

Бүгінгі  таңдағы  тəуелсіз  еліміздің  рухани  өміріне  тың  жəне  көптеген  игі 

жаңалықтар  əкелгені  мəлім.  Солардың  бірі  –  ежелден  тарихы  тағдырлас,  тілі  туыс, 

əдет-ғұрпы  мен  салт-санасы  өзара  ұқсас  болып  келетін  түркі  тектес  халықтар 

əдебиетін дербес пəн ретінде танып білу болып отыр. 

Түркі  тілдес  немесе  түркі  тектес  халықтар  тобына:  азербайжан,  башқұрт,  қазақ, 

қырғыз,  қарақалпақ,  құмық,  қарашай,  ноғай,  татар,  түрікмен,  өзбек,  ұйғыр,  хакас, 

алтай, саха, үрім, чуваш, 

салар, шор, гагауыз,

 халықтары енетіні мəлім. 

Біз  бұл  пəн  барысында  азербайжан,  башқұрт,  қырғыз,  қарақалпақ,  татар,  түрікмен, 

өзбек, ұйғыр халықтары əдебиетінің тарихына ерекше тоқталамыз. 

«Түркі  халықтары  əдебиеті  тарихы»  курсын  дербес  пəн  ретінде    оқытудағы  негізгі 

мақсат  –  тарихи  тағдырлас,  түркі  тілді  халықтар  əдебиетінің  өзара  байланысын,  сан 

ғасырлар  бойы  үзілмей  келе  жатқан  дəстүр  жалғастығын,  олардың  бір-біріне  əсерін 

шығармалардың  идеялық,  көркемдік  ерекшелігін,  жалпы  даму  заңдылығын 

студенттерге таныту болып табылады. 

Ежелгі  түркі  əдебиеті  –  қазіргі  түркі  тілдес  халықтардың  бəріне  бірдей  ортақ  рухани 

мұра саналады. 

Түркі  тілді  халықтарға  ортақ  əдебиеттің  көп  ғасырлық  тарихын  негізінен  үш  кезеңге 

бөліп қарастыру қажет. 

Бірінші,  ІҮ-ІХ  ғасырлардағы  көне  түрік    əдебиет  ескерткіштері    («Күлтегін»,  «Білге 

қаған»,  «Тоныкөк»    жырлары,  «Қорқыт  ата  кітабы»,  «Оғызнаме»,  Əбу  Насыр    Əл-

Фарабидің  əдеби мұралары). 

Екінші,  Х-ХІІ  ғасырлардағы  əдебиет  (Махмұд  Қашғари  «Диуани  лұғат  ат-түрік», 

Жүсіп Баласағұн «Құтадғу біліг», Ахмед Иүгінеки «Хисатул-хақайық», Ахмет Яссауи 

«Диуани хикмат», Сүлеймен Бақырғани «Бақырғани кітабы»). 

Үшінші,  ХІІІ-ХҮ  ғасырлардағы  ,  яғни  Алтын  Орда  дəуіріндегі  əдебиет  (Нассреддин 

Рабғузи  «Рабғузи  қиссалары»,  «Кодекс  Куманикус»,  Хорезми  «Мұхаббатнаме»,  Құтб 

«Хұсрау  –  Шырын»,  Сайф 

Сарай 


«Гүлистан  бит-турки»,  Дүрбек  «Жүсіп-Зылиха», 

Əбілғазы  «Шежіре-и-түрік»,  Қадырғали  Жалайыри  «Жамиғат  тауарих»,  Хайдар 

Дулати «Тарих-и Рашиди», Бабыр «Бабыр наме»). 

 

Азербайжан  əдебиеті  –  түркі  халықтары  əдебиеті  ішіндегі  сан  ғасырлық  бай 



тарихы мен өзіндік көркем сөз дəстүрі бар əдебиеттердің бірі. 

Азербайжан əдебиеті бай тарихы бар көне əдебиеттің бірі. Ол б.з.б. 7-6 ғ-да туған. Таяу 

жəне  Орта  шығыс  халықтарының  ежелгі  ескерткіші  «Авеста»  (ескі  қолжазбалар 

кітабы) – Азербайжан əдебиеті көне шығармаларының бірі. Басқа да түркі халықтары 

сияқты  А-да  ауыз  əдебиеті  кең  дамыған.  Ертегілердің  басты  кейіпкері  –  тазша  бала 

(тазша  Ахмед)  болып  келуі  жəне  Молла  Насреддин  атынан  айтылатын  сатиралық  – 

юмористік  аңыздардың  көптігі  көне  А  əд-ін  Орта  Азия  жерін  мекендеген  халықтар 

əдебиетімен туыстастырады. 

А.  əд-ң  көне  тарихы  туралы  мəліметтер  аз  сақталған.  Б.з-дың  Ү-ғасырында  А-ның 

солтүстік-шығыс бөлігінде өмір сүрген Албан мемлекетінің өз алфавиті болып, соның 

негізінде діни кітаптар мен əдеби шығармалар жазылған. Бірақ арабтардың шабуылы 

(ҮІІ ғ.) Албан мемлекетін құлатып, азербайжандардың мəдениетіне көп тежеу жасады. 

ҮІІ-ХІ  ғ-да  А.  мəден-ң  көрнекті  қайраткерлері  –  философ  Бахманер  (1066  ж.ө.), 


ақындар Қатран Тебризи (1010-80), Хатиб Тебризи (1030-1108) т.б-лар шығармаларын 

араб-парсы тілдерінде жазған. Бұл дəуірде туған Шығыс халықтарының ортақ мұрасы 

«Китаби Дəде Қорқұд» эпосының А. халықтық əдебиетіне едəуір қатысы бар. Бұл Х-ХІ 

ғ-да Кавказға өткен оғыз руларының туындысы. Оғыздар кейін азербайжан жəне түркі 

тұқымдас халықтарға сіңіскен. ХІ ғ-дан бастап А ақындары парсы тілінде қасида, ғазол 

үлгілерін  жазған.  ХІІІ  ғ-да  азербайжан  тілінде  əдебиет  пайда  бола  бастайды  (ақын 

Изаддин  Гасан  оғлының  өлеңдері).  Шығармаларында  халық  өмірін  арқау  еткен  осы 

тұстағы ақындардың көрнектілері: Əбу-л-

Аьла Гəнжауи 

(«ақындар патшасы» атанған), 

Фелеки  Шируани  (1118-1181),  Эфзелиддин  Хагани  (1120-1119).  ХІІ  ғасырлардағы 

Азербайжан  əдеб-ң  биік  шыңы  –  Низами  Тəнжауидің  (1141-1209)  шығармашылығы. 

ХІІІ ғас-дан бастап А-да софизм ықпалымен туған поэзия өрістеді. ХІҮ ғасырларда А-

да  діни-саяси  ағым-  хуруфизм    кеңінен  тарай  бастады.  Хуруфизмді    жақтаушылар 

ислам  дініне,  Темір  үстемдігіне  қарсы  наразылық  білдірді.  Осы  ағымның  көрнекті 

ақыны  Имадеддин  Несими  хуруфизмге  қарсылар  қолынан  қаза  тапқан.  Несими 

азербайжан  тілінде  лирикалық  өлеңдер  жанрын  (диуан)  қалдырған  ірі  ақын.  ХҮ  ғ-да 

А-да махаббат  тақырыбына жазылған лирика кең өріс ала бастады. ХҮІ ғ-дың белгілі 

ақындары Хатам (Исмаил шаһтың лақап аты), Хабиби, Мұхаммед Физули (1494-1556) 

А  əд-не  елеулі  үлес  қосқан.  Əсіресе  Физули  лирикасы  мен  ғазолдары  Шығыс 

халықтарына кең тараған. Ол да «Лəйлі – Мəжнүн» атты романтикалық поэма жазған. 

ХҮІІ  ғ-да  түріктер  шабуылының  ықпалымен  А-ның  жазба  əдебиеті  біраз  тежеліп, 

халықтық дастандар кең жайылған. «

Ашиг-Гариб

», «Шаһ-Исмаил», «Аслимен Керім», 

«

Көроғлы



», «

Аббас пен Гюльгаз

» дастандары – дəуірдің тарихи шындығын танытатын 

едəуір  маңызды  туындылар.  Əсіресе  «Көроғлы»  сыртқы  жауға  қарсы  тəуелсіздік 

идеясын  кең  бейнелейді.  ХҮІІІ  ғ-да  екі  үлкен  ақын  Видади  (1709-1809)  мен  Вагиф 

(1717-1797)  халық  поэзиясы  əсерімен  əдебиеттегі  демократиялық  бағытты  дамытты. 

Феод. құрылысқа қарсы күресе отырып, реалистік поэзияға жол ашты. А-ның Россияға 

қосылуы  əд-те  жаңа  кезең  туғызды.  Аса  көрнекті  жазушы,  философ-материалист, 

драматург Мирза Фатоли Ахундов (1812-1878) дəуірдің жаңа идеясының басы болды. 

ХІХ ғасырлардың сатирик ақындары Касумбек Закир (1784-1857) Селд Азим Шируани 

(1835-1888)  патша шенеуніктері  мен  жергілікті озбырларды  сынады.  Сатира дəстүрін 

дамытуда Ж. Мамедкулизаде (1856-1932) шығарған «Молла Насреддин» журналының 

(1906-30)  үлкен  мəні  болды.  Онда  А.Сабирдің  (1862-1911)  сатиралық  туындылары 

басылды.  Төңкеріс  алдындағы  А  əд-ті  негізінен  реалистік  бағытта  дамыды. 

Аббас

 

Сиххат  (1874-1918)  Крылов,  Пушкин,  Лермонтов,  Горький  шығ-рын  аударды.  А-да 



кеңес  Үкіметінің  орнауына  байланысты  аға  буын  жазушылар  Ж.  Момедкулизаде, 

Н.Нариманов  (1871-1925),  А.  Ахвердов  (1870-1933),  С.  Ахундов  (1875-1939),  М.

 

Ордубады


  (1872-1950),  Абдолла  Шомк  (1881-1959)  жаңа  əдебиет  жасауға  белсене  ат 

салысты. Олар рев-қ  шығ-р туғызды. Поэзияның көрнекті өкілдерінен Самед Вургунді 

(1906-1956)  ерекше  атауға  болады.  Расул  Рзаның  (1910  ж.т.)  Мамед  Рагимнің  (1907 

ж.т.),  О.  Сарывелли  (1905  ж.т.),  А.  Джамиль  (1913  ж.т.),  З.  Холиль  (1914  ж.т.),  М. 

Дильбози  (1913  ж.т.),  М.  Сеитзиде  (1907  ж.т.)  т.б.  ақындардың  əр  тақырыпқа  жазған 

патриоттық  лирикалық  туындылары  –  А  əдебиеттің  елеулі  табысы.  Соғыстан  соңғы 

дəуірде  де  Н.  Бабаев,  Г.  Гусейзаде,  К.  Касумзаде,  И.  Сафарли,  З.  Джабарзаде,  А. 

Керимов т.б. талантты ақындар тобы өсті. 

А.  проза-ң  табыстары  М.  Ордубадының  «Тұманды  Тавриз»  (1933-48),  «Бакудегі 

астыртын  жұмыс»  (1940),  С.  Регимнің  (1900  ж.т.),  «Шомо»  (1-3,  1931-64),  «Сачлы» 

(1940-48), М. Гусейннің (1909 ж.т.), «Таңертең», «Аплирон», А. Абульгасонның (1906 


ж.т.)  «Достық  қаламы»,  М.  Ибрагимовтың  (1911  ж.т.)  «Туады  күн»,  «Тоғысқан  су» 

тəрізді романдарымен өлшенеді. 

А. кеңес драматургиясының негізін қалаған аса көрнекті драматург Джафар Джабарлы 

(1899-1934  ж)  болды.  А.  драмат-ң  табыстарына    М.  Ибрагимовтың,  С.  Вургунның, 

Сабит Рахманның туындылары қосылды. 

А.  əдебиеттің  басқа  жанрлары  да  кең  өркендеді.  3  томдық  «А.  əдебиеттің  тарихы» 

(1957-60), А. классиктері (Низами, Физули т.б.) туралы туындылар жарық көрді. 

№3  дəріс  сабақ.  Тақырыбы:  Əзербайжан  халқының  ағартушы,  көрнекті  өкілі  Мырза 

Фатали Ахундов 

Мырза 

Фатали


  Ахундов  ХІХ  ғасырдағы  Азербайжанды  қоғ-қ  –  саяси  жəне 

философиялық 

ой-пікірлер 

айтқан 


аса 

үлкен 


қайраткері 

болды. 


Оның 

шығармашылығы  Азербайжан  мəдениетінің  тарихында  жаңа  дəуірді  бастады.  Мырза 

Фатали

 өз елінде драматургия мен театрдың, реалистік прозаның негізін салды. Ол өз 



замандастарының  ішінде  бірінші  болып  орыс  мəдениетіне  қол  созды,  азербайжан 

жазуын араб алфавитінен европалық жазу жүйесіне көшіруді көздеді. Оның бұл жəне 

т.б.  салалардағы  қызметі  бүкіл  Шығыс  елдеріне,  ондағы  қоғамдық  ой-пікірдің 

қалыптасуына елеулі ықпал жасады. 

Мырза  

Фатали


  (дұрысы Фатих - Али) Ахундов 1812 жылы Азербайжан жерінде 

Нух қаласында туған. Жас кезінде шығыс тілдерін көбірек үйреніп, шығыс ғылымын 

зерттеді.  Əкесінің  ақылы  бойынша,  ол  араб  ғылымын  үйренуге  ден  қойды.  Бірақ 

əзірбайжан халқының  ұлы  ағартушысы,  ақыны  Мырза  Шафи  Возихпен кездесу  оның 

бұл жоспарын мүлде басқа арнаға бұрады да, ол орыс мектебіне оқуға түседі. 

1834 жылы Ахундов Тифлиске көшіп барып, Кавказдағы азаматтық бөлімнің бас 

басқармасы  мекемесінде  тілмаш  болып  істеді.  Сонымен  бірге  1836  жылдан  бастап 

Тифилистің  уездік  училищесінде  азербайжан  тілінен  сабақ  береді.  Бұл  жылдары  ол 

Кавказға  жер  аударылып  келген  орыс  декабристері  А.А.  Бестужев  Марлинский,  А.И. 

Одоевский, поляк революционері Тодеуш Ладо-Заблецкиймен кездеседі. Орыс ақыны 

Е.П.  Полонскиймен,  шығысты  зерттеуші  –  ғалымдар  Н.Б.  Ханыков,  А.  Бернс, 

журналистер Н.Т. Бердзенов, Ф.А. Вердеревскиймен достық қарым-қатынаста болады. 

Тифлисте  Ахундов  дос  болған  алдыңғы  қатарлы  адамдардың  ішінде  армянның 

ұлы ағартушы ақыны Хачатур Абовян, грузин драматургиясы мен театрының көрнекті 

қайраткері  Георгий  Эристави,  азербайжан  ақыны,  тарихшы,  ғалым  Аббас-Кули  Аға 

Бакиханов,  т.б.  бар  еді.  Осы  тəрізді  алдыңғы  қатарлы  ой-пікірдің  адамдары 

Ахундовтың  қоғамдық  көзқарасының  жаңаша  қалыптасуына  шешуші  əсер  етті. 

Мəселен, Бестужев – Марлинский одан азербайжан, парсы тілдерін үйрене жүріп, оған 

орыс халқының əдебиеті туралы көп əңгімелеген. 

Ахундовтың  «Мирза  –  Ағидың  пьесаларына  сын»,  «Проза мен  поэзия  туралы», 

т.б. əдеби-сын еңбектері бар. 

Оның  еңбектерінен  ғалымның  əдебиет  пен  ғылымның  дүниежүзіне  мəлім 

қайраткерлерінің  еңбектерімен  жақсы  таныс  болғанын  көруге  болады.  Оның 

философиялық  пікірлерінің  толысуына  Низами,  Фирдауси,  Хафиз  шығармаларының 

да  əсер  еткені  байқалады.  Ақын,  дарынды  драматург,  үлкен  прозаик  жəне  асқан 

əдебиетші  ретінде  оның  шығармашылық  қызметі  ХІХ  ғ-ң  30-шы  жылдарынан 

басталды.Кавказ  дəуірі  оны  тек  саяси  жағынан  ғана  емес,  эстетикалық  жағынан  да 

тəрбиеледі.  Ол  реализм  дəстүрін  қабылдады.  Көркем  шығар-қ  арқылы  патша  үкіметі 

тудырып  отырған  əділетсіздік  пен  əлеуметтік  теңсіздікті  əшкере  ету  қажеттігін 

түсінеді. Халық өмірі, оның арманы мен тілегі жазушының қаламына жол берді. 



А.С.  Пушкин  жас  ақынның  бірінші  ұстазы  болды.  М.Ф.  Ахундовтың  бұл 

саладағы көзқарасы оның «А.С. Пушкиннің өліміне» атты өлеңінен анық көрінеді. Бұл 

өлеңін атты өлеңінен анық көрінеді. Бұл өлеңін ол 1837 жылы А.С.Пушкиннің патша 

жендеттерінің  қолынан  мезгілсіз  қаза  тапқанына  күйініп  жазған  еді.  Ол  1837  жылы 

«Московский наблюдатель» журналының ХІ номерінде жарияланды. 

 



1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал