Қаңтар–ақпан–наурыз 1996 жылдан бастап шығады Жылына 4 рет шығады



жүктеу 5.04 Kb.

бет1/16
Дата21.01.2017
өлшемі5.04 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

 
Қ АР АҒ АН Д Ы    
У Н И В Е Р С И Т Е Т I Н I Ң  
ÕÀÁÀÐØÛÑÛ 
ÂÅÑÒÍÈÊ 
К АР АГ АН Д И Н С К О Г О    
У Н И В Е Р С И Т Е Т А
 
ISSN 0142-0843 
 
ФИЛОЛОГИЯ сериясы 
№ 1(37)/2005 
Серия ФИЛОЛОГИЯ 
 
Қаңтар–ақпан–наурыз 
1996 жылдан бастап шығады 
Жылына 4 рет шығады 
 
Январь–февраль–март 
Издается с 1996 года 
Выходит 4 раза в год 
Собственник РГКП Карагандинский государственный университет им. Е.А.Букетова 
Бас редакторы — Главный редактор 
Кубеев Е.К., д-р юрид. наук, профессор 
 
Зам. главного редактора  
А.С.Масалимов, д-р хим. наук
 
Ответственный секретарь
   З.Г.Сактаганова, канд. ист. наук
 
Редакция алқасы — Редакционная коллегия 
Ж.Н.Жунусова, 
редактор д-р филол. наук; 
М.Х.Хамзин, 
д-р филол. наук; 
Х.М.Нурмуханов, 
д-р филол. наук; 
З.Т.Жумагали, 
д-р филол. наук; 
Ж.А.Жакупов, 
д-р филол. наук; 
Т.Т.Савченко, 
д-р филол. наук; 
Н.И.Букетова, 
д-р филол. наук; 
Б.Шалабай, 
д-р филол. наук; 
М.К.Исаев, 
д-р филол. наук; 
Н.Ж.Шаймерденова, 
д-р филол. наук; 
С.А.Матяш, 
д-р филол. наук; 
М.Д.Джусупов, 
д-р филол. наук; 
М.Алексеенко, 
д-р филол. наук; 
А.Золтан, 
канд. филол. наук; 
Ж.Д.Рапишева 
ответственный секретарь 
 
канд. филол. наук 
 
 
Адрес редакции: 100026, г. Караганды, ул. Университетская, 28 
Тел.: (3212) 74-56-92; факс: (3212) 74-47-67.  
E-mail: vestnik_ksu@ksu.kz 

 
 
 
 
Редактор И.Д.Рожнова 
Редакторы Ж.Т.Нұрмұханова 
Техн. редактор О.С.Алексеева 
Издательство Карагандинского  
государственного университета  
им. Е.А.Букетова 
100012, г. Караганды,  
ул. Гоголя, 38,  
тел.: (3212) 51-38-20 
 
Басуға 28.03.2005 ж. қол қойылды. 
Пiшiмi 60
×84 1/8.  
Кiтап-журнал қағазы.  
Көлемi 13,9 б.т.  
Таралымы 300 дана.  
Бағасы келiсiм бойынша.  
Тапсырыс № 751. 
 
Подписано в печать 28.03.2005 г.  
Формат 60
×84 1/8. 
Бумага книжно-журнальная. 
Объем 13,9 п.л. Тираж 300 экз. 
Цена договорная. Заказ № 751. 
 
Отпечатано в типографии  
издательства КарГУ  
им. Е.А.Букетова 
© Карагандинский государственный университет, 2005 
Зарегистрирован Министерством культуры, информации и общественного согласия Республики Казахстан. 
Регистрационное свидетельство № 1131–Ж от 10.03.2000 г.
 


М А З М Ұ Н Ы  
 
С О Д Е Р Ж А Н И Е  
Ғалымға тағзым ету............................................. 4   Памяти выдающегося ученого...........................  4
ҚАЗАҚ  ТІЛ  БІЛІМІ 
 
КАЗАХСКОЕ  ЯЗЫКОЗНАНИЕ 
Əділова А.С. Ономастикалық интертекстер...... 5   Адилова А.С. Ономастические интертексты.....  5
 
 
 
Рапишева Ж.Д. Алғашқы ғылыми əдебиет үл-
гілеріндегі терминдік қолданыстар ................... 9
 
Рапишева Ж.Д.  Терминоупотребления  в  пер-
вых образцах научной литературы....................  9
Əшімов Ж.М.  Қазақстандағы  мемлекеттік  тіл-
дің қалыптасуы мəселесіне................................. 13
 
Ашимов Ж.М.  К  вопросу  о  становлении  госу-
дарственного языка в Казахстане ......................  13
Күзембаева Б.Т.  Эпоним  мен  антропонимнің 
тілдік сипаты ....................................................... 18
 
Кузембаева Б.Т.  Языковая  характеристика 
эпонимов и антропонимов .................................  18
Кəукербекова Б.С.  Сөзқолданыстағы  семанти-
калық екіұштылықтың туындау негіздері......... 20
 
Каукербекова Б.С.  Мотивы  семантической 
двусмысленности в речеупотреблении .............  20
Əбдірахманов Р.Х.  Қазақ  тіліндегі  клише 
құрылымы ............................................................ 24
 
Абдрахманов Р.Х.  Структура  клише  в  казах-
ском языке ...........................................................  24
ЖАЛПЫ  ЖƏНЕ  ОРЫС  ТІЛ  БІЛІМІ 
 
ОБЩЕЕ  И  РУССКОЕ  ЯЗЫКОЗНАНИЕ 
Мəдиева Г.Б.  Ономастикалық  кеңістіктің  пе-
рифериялық  түрлерінің  дифференциациясы 
жайында ............................................................... 29
 
Мадиева Г.Б.  О  дифференциации  перифе-
рийных  разрядов  ономастического  простран-
ства .......................................................................  29
Əшімов Ж.М.  Қазақ  тілі — мемлекеттік  тіл: 
мəселенің  əлеуметтік-лингвистикалық  қырла-
ры.......................................................................... 36
 
Ашимов Ж.М.  Казахский  язык  как  государ-
ственный  язык:  социолингвистический  срез 
проблемы .............................................................  36
Тəжібаева Р.Д. Антропоцентризм мақалдарды 
зерттеу принциптерінің бірі ретінде.................. 39
 
Тажибаева Р.Д.  Антропоцентризм  как  один 
из принципов исследования пословиц ..............  39
Сиривля М.А.  Лексикалық  перифразалардың 
қолданылу сипаты бойынша түрлері................. 43
 
Сиривля М.А. Типы лексических значений пе-
рифраз по характеру употребления...................  43
ҚАЗАҚ  ƏДЕБИЕТІ  
ЖƏНЕ  ФОЛЬКЛОРТАНУ 
 
КАЗАХСКАЯ  ЛИТЕРАТУРА  
И  ФОЛЬКЛОРИСТИКА 
Əбдуов М.І. Діни эпостың пайда болуы ............ 47  
Абдуов М.И.  Возникновение  религиозного 
эпоса.....................................................................  47
Бралина С.Ж. Фольклорлық мəтіннің туындау 
принциптері ......................................................... 51
 
Бралина С.Ж.  Принципы  порождения  фольк-
лорного текста.....................................................  51
Рысбеков Б.Т.  Ə.Қоңыратбаев — қазақ  фоль-
клорын зерттеуші ................................................ 54
 
Рысбеков Б.Т.  А.Коныратбаев — исследова-
тель казахского фольклора.................................  54
Жұмағұлов А.Б. Əдебиет тарихын дəуірлеудің 
əдіснамалық негіздері ......................................... 58
 
Жумагулов А.Б.  Методологические  проблемы 
периодизации истории казахской литературы .   58
ОРЫС  ЖƏНЕ  ШЕТЕЛ  ƏДЕБИЕТІ 
 
РУССКАЯ  И  ЗАРУБЕЖНАЯ  ЛИТЕРАТУРА 
Əбішева С.Д. Б.Кенжеевтің  поэзиясындағы ең 
ұзын өлшемнің феномені.................................... 64
 
Абишева С.Д.  Феномен  сверхдлинных  разме-
ров в поэзии Б.Кенжеева ....................................  64
Бөкішева Г.А.  Н.А.Некрасовтың  «Современ-
ники»  поэмасындағы  тасымал  мен  метр 
(өлшем)................................................................. 69
 
Бокушева Г.А.  Стихотворный  перенос  и  метр 
(размер)  в  поэме  Н.А.Некрасова  «Современ-
ники»....................................................................  69
Оспанов Н.К. Кекесінді анықтау мəселесіне .... 73  
Оспанов Н.К. К определению понятия иронии  73
ШЕТЕЛ  ТІЛДЕРІ 
 
ИНОСТРАННЫЕ  ЯЗЫКИ 
Исина Г.И.  Ағылшын  тіліндегі  фразеология-
лық  теңеулердің  құрылымдық  сипаты  мен 
мағыналық ерекшеліктері................................... 78
 
Исина Г.И.  Особенности  структуры  и  семан-
тики  компаративных  фразеологизмов  в  ан-
глийском языке ...................................................  78


Сибирцева Е.П. 
Американдық 
сленгтегі 
«өлім» концептісінің қызметі............................. 85
 
Сибирцева Е.П.  Функционирование  концепта 
«смерть» в американском сленге.......................  85
Изақова С.Б.  Эмоционалдық  категориясының 
тілдегі көрінісі ..................................................... 88
 
Изакова С.Б.  К  проблеме  выражения  катего-
рии эмоциональности в языке............................  88
ТІЛ  МЕН  ƏДЕБИЕТТІ  ОҚЫТУ  
ƏДІСТЕМЕСІ 
 
МЕТОДИКА  ПРЕПОДАВАНИЯ  
ЯЗЫКА  И  ЛИТЕРАТУРЫ 
Яковлева Н.Н.,  Алясова И.В.  Қазақстан  мек-
тептеріндегі  «Русская  словесность»  оқулығы: 
дəстүрлі жəне баламалы мазмұн........................ 93
 
Яковлева Н.Н.,  Алясова И.В.  Традиционное  и 
альтернативное  в  казахстанском  учебнике 
«Русская словесность» для средней школы......  93
 
 
 
ЖУРНАЛИСТИКА  МƏСЕЛЕЛЕРІ 
 
ПРОБЛЕМЫ  ЖУРНАЛИСТИКИ 
Асанұлы Қ.Д.  БАҚ-тағы  тіл  мəдениетінің 
өзекті проблемалары........................................... 96
 
Асанов К.Д.  Актуальные  проблемы  культуры 
речи в СМИ .........................................................  96
Будан А.С. Тың игеру жəне қазақ баспасөзі...... 98  
Будан А.С.  Поднятие  целины  и  казахская  пе-
чать .......................................................................  98
ШОЛУ,  СЫН  ЖƏНЕ  БИБЛИОГРАФИЯ 
 
ОБЗОР,  КРИТИКА  И  БИБЛИОГРАФИЯ 
Естаева Ж.Е.  Жоғары  оқу  орындарындағы 
орыс  бөлімдерінде  қазақ  тілін  оқытуға  ар-
налған  оқулықтар  мен  оқу  құралдарына  си-
паттама ................................................................. 102
 
Естаева Ж.Е.  Характеристика  учебников  и 
учебных  пособий  по  казахскому  языку  для 
русских  отделений  высших  учебных  заведе-
ний........................................................................  102
МЕРЕЙТОЙ  ИЕЛЕРІ 
Академик Е.А.Бөкетовтің 80 жылдық 
мерейтойына орай 
 
НАШИ  ЮБИЛЯРЫ 
К 80-летнему юбилею академика Е.А.Букетова 
Савченко Т.Т. Республикадағы екінші  универ-
ситеттің бірінші ректоры.................................... 105
 
Савченко Т.Т. Первый ректор второго универ-
ситета в республике ............................................  105
Асанұлы Қ.Д. Бөкетов парасаты......................... 107  
Асанов К.Д. Букетов о воспитании молодежи ..  107
 
 
 
АВТОРЛАР  ТУРАЛЫ  МƏЛІМЕТТЕР................ 110  
СВЕДЕНИЯ  ОБ  АВТОРАХ .................................110
 


 
 
 
 
ПАМЯТИ  ВЫДАЮЩЕГОСЯ  УЧЕНОГО 
 
Этот номер  «Вестника КарГУ»  выходит в праздничные дни: Карагандинский государственный 
университет отмечает восьмидесятилетний юбилей своего первого ректора академика Евнея Арстано-
вича Букетова.  
Научные идеи и труды академика Е.А.Букетова не потеряли своей актуальности и сегодня. Та-
лантливый химик, удостоенный Государственной премии СССР за работы по получению ферроспла-
вов, он был одним из лучших популяризаторов науки. Самые сложные научные проблемы в его изло-
жении  приобретали  гармоническую  простоту.  Не  удивительно,  что  многие  студенты,  которым  пос-
частливилось слушать лекции Евнея Арстановича, впоследствии сами стали известными учеными.  
Бережное отношение Евнея Арстановича к художественному слову проявилось в переводах на 
казахский язык произведений С.Есенина, В.Маяковского, Э.Золя, И.Вазова.  
Драмы Шекспира «Макбет» и «Юлий Цезарь» идут на сцене казахского театра также в переводе 
Евнея Арстановича.  
Героями  публицистических  и  художественных  произведений  Евнея  Арстановича  стали  выда-
ющиеся представители науки и культуры Казахстана: Ч.Валиханов, К.Сатпаев, А.Маргулан. Облада-
ющий энциклопедическими знаниями, первый ректор КарГУ стремился к тому, чтобы в стенах уни-
верситета студенты не только получали качественное профессиональное образование, но и в полной 
мере могли проявлять свои творческие способности.  
Научный, педагогический, организаторский дар Е.А. Букетова был отдан на благо народа и стра-
ны. Независимость государства определяется не только его политикой, экономикой, территорией, но 
и  независимостью  мышления  и  таланта  лучших  граждан,  в  числе  которых,  несомненно,  академик 
Е.А.Букетов.  
 
 
 
 


ҚАЗАҚ  ТІЛ  БІЛІМІ 
КАЗАХСКОЕ  ЯЗЫКОЗНАНИЕ 
ƏОЖ  81,42:811.512.122 
А.С.Əділова 
Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті 
ОНОМАСТИКАЛЫҚ  ИНТЕРТЕКСТЕР 
В  статье  рассматриваются  ономастические  интертексты,  которые  обладают  сложной 
сетью ассоциативных смыслов и указывают на диалогичность текстов. 
In this article author considers onomatical intertexts, which have the difficult nets of associated 
meanings and points out dialogicol texts.  
 
«Интертекст», «интертекстуалды», «интертекстуалдылық» терминдері сөздіктерде əлі толық ор-
нықпаса  да,  ғылыми  айналымға  түскен  соңғы 40 жыл  ішінде  ең  жиі  қолданылатын  лексемаларға 
айналды. Аталған терминдерді құрайтын «интер» жəне «текст» лексемаларының мағынасы бұлардың 
текст құрылымының бір бөлшегі екенін көрсетеді. Ал «текст» сөзінің өзі əртүрлі түсінілетіні белгілі.  
«Текст» ұғымына берілген анықтамалар бұл сөздің жалпыхалықтық түсінігі мен арнаулы терми-
нологиялық дефинициясына дейінгі аралықты қамтиды.  
О.С.Ахманованың сөздігінде: «Текст — 1. произведение речи; 2. произведение речи, зафиксиро-
ванное  на  письме»  деп  анықталады
1
.  Ал  «Лингвистикалық  энциклопедиялық  сөздікте»  тексті  «объ-
единенная смысловой связью последовательность знаковых единиц, основными свойствами которой 
являются связность и цельность» деп түсіндіреді. Көбіне жазба түрдегі сөйлеу шығармасы болатын-
дықтан, текстің авторы барлығы, жанры, субъективтілігі оның маңызды қасиеттері деп танылады
2
.  
Тексті  зерттеушілер  көзқарасында,  зерттеу  қағидаларында,  ұстанған  методологиялық  бағытта-
рында  бірізділік  жоқ  болғандықтан,  олар  текст  категориялары  ретінде  түрлі  параметрлерді  атайды. 
Мəселен, И.Р.Гальпериннің пікірі бойынша, текске тəн категориялар: информативтілік, мүшеленуші-
лік,  интеграция,  ретроспекция,  проспекция,  модальділік,  аяқталғандық  (тиянақтылық — завершен-
ность)
3
.  Ал  А.И.Новиков  болса  текске  қатысты  толымдылық,  бірізділік,  байланыстылық,  тиянақты-
лық  сияқты  категорияларды  көрсетеді
4
.  А.А.Леонтьев  текстің  біртұтастығына  назар  аударады. «Тіл 
білімі сөздігінің» авторлары текст сөзінің полисемиялы екеніне байланысты бес түрлі анықтама кел-
тіреді
5
.  Кейінгі  кезде  текстің  басқа  текстермен  қатысы — интертекстуалдылығы  да  көп  айтылуда 
(Бахтин, Тарасов). Біздің пікірімізше, текст дегеніміз — біршама тиянақталған өзара байланысты маз-
мұны бар коммуникативті-прагматикалық біртұтас құрылым (жүйе). Келтірілген пікірлерге қарап-ақ, 
«текст» терминінің өзінің де əлі де бірізді дефиниция берілмегенін байқауға болады, алайда, барлық 
зерттеушілер текстің ортақ категориялары ретінде мазмұндылық, информативтілік, байланыстылық, 
біртұтастық, жүйелілік, тиянақтылық, модальділік, мүшеленушілікті атайды. Текстің аталған катего-
риялары тоғысатын тілдік құралдардың бірі — көркем шығармадағы жалқы есімдер.  
Кез келген ұлт тілінің лексикасы өз бойына ғасырлар бойы халықтың ұғым-түсініктерін жинақ-
тап,  сақтап,  ұрпақтан-ұрпаққа  жеткізіп  отырады.  Тұрмыс-тіршіліктің  сан  алуан  саласын  қамтитын, 
қоғам дамуымен бірге өзгеріске түсіп отыратын сөздер ғылыми тұрғыдан жүйеленіп, қолданыс аясы-
на  қарай  сипатталып,  мəдени  дереккөз  ретінде  қарастырылады.  Ұлттық  тіл  лексикасының  сондай 
ерекше  бір  қабаты — ономастика.  Ономастика  ат,  атау  беру  өнері  болғандықтан,  жалқы  есімдерді 
зерттейді. Ономастика жеке, жалқы есімге ие нысандар түріне байланысты бірнеше топқа бөлінеді. 
Олардың ішінде ең белгілісі, ең көп тарағаны, ең көп зерттелгені — антропонимдер. Антропонимдер 
өз кезегінде жалқы есім, патроним, псевдоним, крептоним деп бөлінсе, топонимдерге ойконим, оро-


ним, гидронимдер жатады. Бұлардан басқа болмыс өмірімізде кездесетін реалионимдердің этноним, 
космоним, зооним, фитоним, артоним, фалероним, менсоним, хрононим сияқты түрлері бар.  
Фалероним түрлі орден-медальдардың атауын біріктірсе, менсоним сөзімен азық-түлік сату, көп-
шілік тамақтану орындарын атайды, ал артонимдер тобына көркем туынды, əдеби шығарма, газет-
журнал атаулары кіреді. Онимдер де, тілдегі басқа сөздер сияқты, халықтың тұрмыс-тіршілігі, болмы-
сы, ділі, рухани құндылықтарынан хабар беріп, өз бойында ғасырлар бойы қатталған информацияны 
жеке тұрып та, белгілі бір контекске түсіп те бере алады. Əрине, өзі түскен контекске орай онимдер 
жаңа мағыналық байланыстарға ие болып, көркем немесе публицистикалық шығармада түрлі эстети-
калық қызмет атқарады, яғни «литературно-художественный стиль использует имя собственное в ак-
туализированном виде с эстетической гиперфункцией, которая проявляется в разных жанрах художе-
ственных произведений»
6
.  
Көркем  шығармаларды  интерпретациялаудың  жаңа  бір  жолы — олардағы  интертекстуалды 
байланыстарды  ашу.  Ал  интертекстуалды  байланыстардың  негізгі  түрлері  цитация,  аллюзия,  реми-
нисценция екені белгілі. Көптеген зерттеушілердің пікірі бойынша, цитацияның лексикалық, фонети-
калық,  ономастикалық,  фразеологиялық,  морфологиялық,  синтаксистік,  сөзжасамдық,  стилистика-
лық,  этимологиялық  түрлері  болатынын  айта  кету  керек.  Біздің  осы  мақалада  қарастыратынымыз 
ономастикалық интертекстер, яғни, жоғарыда көрсеткендей, текстің түрлі категорияларын тоғысты-
ратын жалқы есімдердің интертекстуалдылығы. Бұл орайда ресейлік зерттеушінің: «Ономастические 
цитаты — очень мощное средство аккумуляции реминисцентного содержания и его реализации в тек-
сте» деген пікірінің растығы байқалады
7
.  
Жалпы, қазақ тіл білімінде жалқы есімдердің көркем тексте қолданылуын қарастырған еңбектер 
қатарында Ə.Қайдардың, Е.Есбаеваның, Т.Əубəкірованың мақалалары мен Қ.З.Жаппардың
8
 диссерта-
циясын атауға болады. Е.А.Керімбаевтың монографиясы
9
 мен авторлар ұжымы шығарған «Казахское 
слово в художественном тексте»
10
 жинағының да ғылыми құндылығы сөзсіз. Соңғы жинақта орыс ті-
лінде жазылған көркем текстерде кездесетін қазақ онимдері туралы арнайы тарау бар.  
Қазақ  ақыны  О.Сүлейменов  шығармашылығындағы жалқы  есімдерді  көркем  текстің  құрылым-
дық элементі ретінде зерттеген Қ.З.Жаппар былай дейді: «Имя собственное в поэзии О.Сулейменова 
— своеобразная эстетическая категория, обладающая множеством смысловых связей, сложных ассо-
циаций, играющая важную роль в построении художественного образа и в осознании всей глубины 
смысла произведения, а также стиля и мировоззрения автора»
8
. Бұл пікірді басқа қаламгерлердің шы-
ғармашылығына да қатысты айтуға болады.  
Кез келген көркем текстегі кейіпкерлердің аттары болсын, автор баяндауындағы басқа да жалқы 
есімдер болсын, бекерден-бекер қолданылмайды. Оларды қолдану арқылы автор түрлі мақсатқа же-
туді көздесе, оқырман үшін де бұл жалқы есімдердің информативтілігі сөзсіз, өйткені оқырман бұл 
ономастикалық  интертекстер  арқылы  басқа  текстермен,  қоғамдық-əлеуметтік  өмірдегі  құбылыстар-
мен байланыс орнатып, түрлі ассоциация тудыра алады.  
Ілгеріректе жасаған лингвостилистикалық талдауымызда берілген М.Жұмабаевтың «Қазақ тілі» 
өлеңіндегі Алтай топонимі, Қ.Аманжоловтың «Ақын өлімі туралы аңыз» балладасындағы Нұх теони-
мі мен Прометей мифонимі туралы пікіріміз
11
 интертекстуалдылық тұрғысынан толықтыруды қажет 
етеді. Бірінші аталған Алтай оронимі, бұрынырақта көрсеткендей, жай ғана биік тау аты емес, ол қа-
зақ, тіпті бүкіл түркі халықтары, үшін қасиетті атау, себебі түрлі аңыз, əңгімелер, тарихи деректер 
бойынша олардың алғашқы өкілдері Алтай тауларында пайда болған. Сондықтан халықтың жаны, ру-
хы саналатын тіл туралы жазған ақынның өлең жолдары өткен тарихты еске түсіреді, яғни Алтай оро-
нимі — реминисцентті элемент: 
 
Асқар Алтай — алтын ана есте жоқ,  
Асқан жандар — батыр, хандар ұмтылды.  
 
Алтай топонимінің мағынасында сақталған, қалыптасқан туған жер, жер-ана семалары эмоци-
оналды-экспрессивті бояуы ашық теңеуге негіз болған.  
Нұх  теонимі  мен  Прометей  мифонимдерінің  кумулятивті  мағынасы  Қасым  балладасы  контек-
сінде  актуалданып,  ақын  А.Жұмағалиевтің  айрықша  əсерлі,  қуатты  образын  жасауға  қызмет  еткен. 
Нұх пайғамбар мен Прометейдің адамзат үшін жасаған ерліктерін ассоциацивті-жалпылау арқылы қа-
ламгер де, оқырман да жоғары идеалдар үшін жанын қиған ақынның бейнесін елестетеді: 
 
Шұғыла шалған кешкі бұлттай,  
Толқын шашта оттар ойнап,  


Өрт топанын кешіп Нұхтай,  
Тұрды ұқсап, тұрды кейде 
От ұстаған Прометейге.  
 
Бұл мысал онимдер қалың оқырманға жақсы таныс, өйткені олар туралы аңыз-əңгімелер, əфса-
налар мектеп, жоғары оқу орны бағдарламалары, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы кеңінен та-
нымал, сол себепті де бұл онимдер лингвомəдениеттану ғылымында прецеденттік атаулар деп атала-
ды. Байқап отырғанымыздай, бұл атаулар дүниенің төрт бұрышына белгілі, яғни əлемдік білім аясына 
кіреді. Ал ұлттық тіліміздегі көркем текстердегі жекелеген онимдердің интертекстуалды байланыста-
ры тек ұлттық білім аясынан ғана хабардар етеді. Мысалы: 
 
Ақыл мен бірлік еліне оралсаң еді,  
Көп иттің қызып жүр қазір Қодарша кегі,  
Тəңірің сенің көбейсін, сақтасын сені,  
Тəңірге ұқсас қыла гөр содан соң мені.  
(Ж.Жақыпбаев) 
 
Таңымның аппақ үміті, ойы едің,  
Күлімді көкке ұшырдың.  
Күн астындағы Күнікей едім,  
Несіне төмен түсірдің? 
(Г.Салықбай) 
 
Тауықсыз-ақ таңымыз атар деппін,  
Махаббатты мəңгілік мақам деппін.  
Менің құсым, бауырым – 
Сенің құсың 
Қызғыш құсы емес ол Махамбеттің.  
(Ғ.Жайлыбай) 
 
Көңілдерден қуатын түнді мүлде,  
Өңірлерден қуатын түнді мүлде 
Күн шығады Кеңсайдан.  
Кеңсай ғой ол! 
Кеңсай жаққа қарай жүр тірлігінде.  
 
Бірінші мысалдағы Қодар — қазақ ауыз əдебиетінен белгілі кейіпкердің аты, ал Ж.Жақыпбаев 
оны  кең  контекске  түсіріп,  халқымыздың  болмыс-бітімін,  ар-намысын,  еркіндігін  жоққа  шығарып, 
өзіндік бет-бейнесінен айырар түрлі күштерді, тіпті идеологиялық қысымды көрсетеді деуге болады, 
яғни бұл антропоним семантикасындағы жағымсыз мəн күшейіп, кеңейіп, əлеуметтік жағдайдан ха-
бар берер теңеуге айналған.  
Г.Салықбай  өлеңіндегі  Күн  астындағы  Күнікей  онимі  халық  ертегісінен  жақсы  таныс  болған-
дықтан, ақын контексінде оқырман ойына сол ертегімен ассоциация тудырып, лирикалық кейіпкердің 
қайшылықты  бейнесін  көрсетеді,  айта  кететін  бір  жайт — прецедентті  текстегі  толық  атау  өлеңнің 
ұйқас, ырғағына қарай қысқартылып берілген.  
Ғ.Жайлыбай жəне Е.Раушанов өлеңдеріндегі онимдер қазақ тілінде білім алған барлық оқырман-
ға таныс, тек Ғ.Жайлыбай контексі мен Махамбет өлеңінің семантикасы айқын қайшылықта, ол пре-
цедент өлең атауының еш маркерсіз берілуі, «емес» етістігіндегі үзілді-кесілді болымсыздықтың үс-
темеленуі арқылы көрінеді.  
Ал Е.Раушановтың соңғы шумағында қайталанып келген Кеңсай сөзі, оның инверсиямен берілуі, 
интонациясы бұл онимнің өлең семантикасындағы мағыналық ұйытқы сөз екенін көрсетеді. Келтіріл-
ген мысалдардағы онимдер ұлттық мəдениетке, ұлттық əдебиетке қатысты болғандықтан, оқырманға 
түсініктемені  қажет  етпейді,  яғни  интертекст  ұлттық  энциклопедиялық  білім  аясынан  алынған.  Ал 
əлемдік энциклопедиялық білім аясынан келтірілетін интертекстер түсінуді қиындатады. Мына мы-
салдарға  назар  аударайық.  А.Сүлейменовтің  «Бесатар»  повесіндегі  ұлыорыстық  шовинизмді  ашық 
насихаттап, содан айрылғысы келмейтін кейіпкер сөзі арқылы көрінетін интертексті түсінуде өткен 
ғасырдың 80-жылдарының соңынан бері мектеп бітірген оқырмандарға қиындық тууы мүмкін: «Қо-
ңырауын қайдағы бір Герцен қақты деп мұрны қисайған Черняев жоқ», — деді Крейгель»
12
. Бұл мы-
салдағы антропонимдер мен «Қоңырау» артонимі — ХІХ ғасырдағы қазақ, ресей қоғамдары үшін ма-


ңызы  зор  үш  бірдей  тарихи  оқиғадан  хабар  беретін  интертекстуалды  атаулар.  Себебі  Лондонда 
А.И.Герцен шығарып тұрған «Қоңырау» журналында уағыздалатын демократия, ұлттық бостандық, 
теңдік  ұғымдарын  белінен  басқан  генерал  Черняев  кампаниясы қазақ  жерін  отарлаудың  басы  бола-
тын. Бұл интертекстуалды байланыстарды орнату үшін оқырманға біраз ойлану, анықтамалықтарды 
қарау қажет. Ал мына бір мысалда тарихи оқиғаға байланысты пайда болған қосалқы атау интертекст 
ретінде көрінеді: «Əй, сен өзі үркіп тұрсың ғой. Мен қарғыс атқан Хиросиманың «Хибакусясы» емес-
пін. Қорықпа ...». М.Сүндетов кейінгі абзацта бұл қосалқы аттың қалай пайда болғанын түсіндіреді. 
Əрине,  барлық  шығармаларда  мұндай  түсініктеме  беріле  бермейді,  сондықтан  да  интертекстуалды 
байланыстарды байқау, орнату, түсіну оқырманның фондық біліміне, яғни ұлттық энциклопедиялық 
жəне  əлемдік  энциклопедиялық  біліміне,  байланысты.  Прозалық  шығармалардан  келтірілген  соңғы 
екі мысалда интертекстер кейіпкер сөзінде келтірілген, алайда, интертекстер авторлық баяндауда да 
кездеседі.  
 
Шайхылардың шайдай ашық аспанын,  
Көрер ме едің көрдей мұңның басқанын.  
Шайхылардың шаң баса алмас іздері 
Сөйлетеді «даналықтың дастанын».  
 
Г.Салықбай «Шайхы» деп аталатын өлеңдер топтамасына Қожа Ахмет Иассауидің бүкіл жұрт-
шылыққа  белгілі  шығармасының  атауын  енгізген.  Өлеңнің  екінші  шумағында  орналасқан  артоним 
шайхы бейнесін ассоциативті-символды түрде көрсетеді.  
Жалпы алғанда, қазақ поэзиясында жалқы есімдерді өз шығармашылығында қолданбайтын ақын 
кем де кем. Алайда антропоним, топоним, артонимдерді ең көп қолданатын ақын ретінде С.Ақсұңқар-
ұлын атауға болады, əрі бұл ақын өз өлеңдерінде публицистика мен лириканы ұштастырып, қоғам, ха-
лық үшін ерекше маңызды мəселелерді асқан бейнелілікпен, əсерлілікпен көз алдыңызға əкеледі. Бұл 
орайда ақынға ономастикалық интертекстер көп көмектеседі. Мəселен, ақынның «Белгісіз солдаттар» 
атты өлеңінде 23 оним кездеседі. Олардың əрқайсысының өзіндік атқарып тұрған жүгі бар.  
Келтірілген  мысалдардан  ономастиконның  əр  түрі  бұрынғы  текст  жəне  өзі  түсіп  тұрған  жаңа 
текст  семантикасындағы  ассоциативті  байланыстарды  көрсетіп,  интертекст  қызметін  атқаратыны 
байқалады.  
Сонымен, көркем текстегі жалқы есімдер түрлі эстетикалық қызметтеріне қоса интертекстуалды 
байланыстарға  да  негіз  болады  екен.  Жалқы  есімдер  көбінесе  реминисценция  түрінде  көрінетіні 
байқалады.  
 
 
Əдебиеттер тізімі 
1.  Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1966.  
2.  Лингвистический энциклопедический словарь. – М., 1987. – С. 508. 
3.  Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – М.: Наука, 1981.  
4.  Новиков А.И. Семантика и формализация текста. – М.: Наука, 1983.  
5.  Тіл білімінің сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1998.  
6.  Фонякова О.И. Имя собственное в художественном тексте. – Л.: ЛГУ, 1990.  
7.  Козицкая  Е.А.Цитата, «чужое  слово», «интертекст»:  Материалы  к  библиографии // Литературный  текст:  проблемы  и 
методы исследований. – Вып. 5. – Тверь: Изд. ТГУ, 1999.  
8.  Жаппар К.З. Эстетические функции имен собственных в поэзии О.Сулейменова. – Алматы, 2000.  
9.  Керимбаев Е.А.Казахская ономастика в этнокультурном, номинативном и функциональном аспектах. – Алматы, 1995.  
10.  Казахское слово в художественном тексте – Алматы, Ғылым, 1990.  
11.  Сыздық Р., Шалабай Б., Əділова А.С. Көркем мəтінді лингвистикалық талдау. – Алматы: Ғылым, 2002.  
12.  Сүлейменов А. Бесатар. – Алматы: Жазушы, 1997.  
 
 
 
 
 


ƏОЖ  811.512.122:81’373.46 
Ж.Д.Рапишева 
Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал