Асан Қайыров М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан



жүктеу 24.12 Kb.

Дата01.03.2017
өлшемі24.12 Kb.

Асан Қайыров

М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан 

мемлекеттік университетінің доценті, 

филология ғылымдарының кандидаты



С.ШАРАБАСОВ  ЖӘНЕ  ҚАІАҚ ӘҢГІМЕЛЕРІ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Сөз  қарапайым  айтыла  салатын  нәрсе  емес.  Тіпті,  ауызекі  сөз  алмасу  да 

адам қарым-қатынасының құралы. Ал көркем сөз -  шьга сөз өнері -  үлкен ғылыми 

объект.  Осындай  ғылым  саласымен  айналысып  жүрген  ғалымдарымыздың  бірі  -  

Серікқали Шарабасов.

Қазақ  әдебиетінде,  соның  ішінде  әңгіметануында  ағамыздың  алатын  орны 

ерекше.  Ол  өзінің  «Қазақ  эдебиетіндегі  эңгіме  жанры»  еңбегінде 

қазақ 


прозасындағы  эңгіме  жанрының  ерекшелігі  жэне  сол  әңгімелердегі  қоғамдық  ой 

дамуындағы қазақ, қазақ характері мәселесі турасында алғаш рет сөз қозғады.

Ғалым  қазақ  әдебиетіндегі  эңгіме  жанрының  дамуына  жалпы  шолу  жасай 

отырып, бұл жанрдьщ дамуын үш кезеңге бөліп көрсетеді.  Олар:

1.  1917-1930 ж.

2.  1930-1950 ж.

3.  1950-1970 ж.

Жэне  сонау  20-жылдардағы  М.Әуезов  әңгімелерінен  басгап,  Ғ.Мүсірепов, 

С.Бегалин, 

М.Иманжанов, 

Т.Әлімқұлов, 

С.Мұратбеков, 

Д.Досжан, 

Т.Нүрмағамбетов т.б.  көптеген жазушылардың эңгімелерін жан-жақты талдайды.

Автордың пікірінше, эңгіме жанрының негізі кіші проза (ергегі, аңыз, хикая, 

шешендік  сөздер,  қарасөздер  т.б.)  түрлерінен  басталады.  Осыған  орай,  ғалым 

шағын  көлемді  бұл  эпикалық  жанрдың  қазіргі  көркем  әңгімеге  ұқсас  белгілерін 

көрсетеді.

Сонымен  қатар,  қазак  әдебиеті  үшін,  прозадағы  түңғыш  қүлшыныс  болған 

эссе  табиғатына,  Оралхан  Бөкейдің  «Ел  мен  жер»  эссесіне  тоқталады.  Жалпы, 

эссе  жанрының  прозашылар  арасында  сирек  қолданылатынына,  оның  атауының 

шығу  төркініне,  дамуына  мэн  береді. 

Қазақ  эссесінің 

бастауы  Абай 

қарасөздерінен  басталады  дей  отыра,  Оралханға  дейінгі  аралықта  бұл  жанрға 

қалам  тартқан  М.Әуезовтің  «Қыр  суреттері»  әңгімесін  эссеге  жатқызады  жэне 

оны сюжетті эссе деп атайды.  Ал Оралхан эсселерін тың үн деп бағалайды.

Сондай-ақ  классикалық,  кіріккен,  триптих,  қысқа  сюжетті  эңгімелерге  де 

тоқталады.  Әрқайсысының  өзіндік  ерекшеліктерін  санамалап  көрсетеді.  Қысқа 

эңгімелерге  Ө.Күмісбаев,  А.Нысаналин,  Қ.Қараманүлы,  кіріккен  эңгімелерге 

Ә.Тарази,  Т.Ахтанов,  Т.Әлімқұлов,  Ә.Сараев,  триптихқа  Ә.Кекілбаев  әңгімелерін 

жатқызады.

Әдебиетші  сөзді  статистикалық  күйінде  де,  ауыстырмалы  жағдайда  да 

қолдана  береді. 

Сөзді 

құбылту  - 



әдебиеттанудың  үлесі 

болса, 


әдеби 

шығармалардағы әрбір  сөз, сөз  тіркесі,  түрлі  сөйлемдерді талдау  -  лингвистердің 

үлесі. 

Әдеби  тіл  мэселесімен  белгілі  ғалымдар  М.Балақаев,  Р.Сыздықова, 



С.Кеңесбаев,  Н.Сауранбаев,  С.Аманжолов,  М.Томановтар  айналысты.  Ал 

эпиканың  шағын түрі  -  әңгіме,  оның тілі  хақында талдаулар  жасагандар санаулы. 

Қазақ  әңгімесінің  тілін  зерттегендер  туралы  сөз  еткенде,  С.Шарабасов,  есімін 

айналып  өте  алмаймыз.  Қазақ  эңгімесінің  тілі  жөнінде  сөз  ете  отырып,  ғалым 

белгілі 

жазушылар 

Т.Әлімқұлов,  Д.Досжанов, 

Д.Исабеков, 

О.Сэрсенбаев 

шығармаларына талдау жасайды.

Ғ.Мүсіреповтің:  «Сөз сөзге жарығын да, көлеңкесін де түсіріп тұрады.  Бір- 

біріне  жарығын  түсіріп  тұратын  сөздерден  қүралған  сөйлем  айтайын  деген 

ойыңды  оқушыға  жеткізеді.  Бір-біріне  көлеңкесін  түсіріп  түратын  сөздер

45


м агы насы н  дэл   баспай,  екіоқты  болып,  ауы ткьш   ш ы ғ а д ы » ,  -  д е г е н   с ә з д е р і н   с с к е р е  

оты рьш . 

Т .Ә лім құл о в 

энгім елерінің 

таб ы стары  

мен 


к е м ш і л і к і е р і и  

қ а і а р  

қарастырады.

Ғалы м  казақ  эңгім елерінің  тілі  аса  б а й л ы гы н а ,  ж а з у ш ы л а р д ы ң   х а л ы к т ы қ  

создік  қорды  игерім,  кейін  оны  өзінш е  ж аң арты п ,  ж а н д а н д ы р а т ы н ы н а   е р е к ш е  

пазар  аударады.

О й-сезім   элемі,  сез  н ақы ш ы   бай  қал а м ге р л ер   а р а с ы н а н   Д .Д о с ж а н н ы ң  

тілдік  қоры,  б ейнелеу  тэсілдерін е  тоқталады.  Д .Д о с ж а н о в т ы ң   тіл 

с ы р ы н а  

түш ьш уы ,  он ы   эр  қы р ы н д а   ойната  білуіне  н азар  а у д а р а д ы   д а   ж а з у ш ы н ы ң  

«Қымыз»,  «К әкпар»  әңгім елеріне  сүйене  о ты р ы п  та л д а у   ж а с а й д ы .

С ы р   бой ы н ы ң   ж арастыкты,  ерекшелікті  сөздері.  эдемі  т іл д ік   қ а қ т ы г ы с т а р  

/Іу л а  і' әңгім елерінде  ш ебер  қолдан ы лады   деп  бағалай д ы .

і  алым:  «Қ азақ  әдеби  тілінің  б ұ л а қ   б а с т а у л а р ы н ы ң   негізі  -  ж е р г іл ік т і 

ерскш елікке  бай  сөздер  мен  сөз  тіркесі.  Ж ер гілікті  э л е м е н т т е р д і  п а й д а л а н у д а  

біздіц  аңі  імсші  ж а зу ш ы л а р ы м ы з  алуан  түрлі  э д іс - а й л а л а р д ы   п а й д а л а н ы п   жүр. 

Нүл  процесте  архаизмдерді  тірілту,  кө н ен ің   та т ы н   алы п .  ж а ң а ш а   а й т у   мен 

жарқырату,  кейіпкер  аузымен  айттыру,  д а н а л ы қ   с ө зд е р г е   кір іс тір у .  м ақ ал - 

мәтелдсрді  қолдану,  қы сқасы   -  б а й л ы қка   ти ім д іл ік   ж ән е  с а п а   к ө з ім е н   кар ау  

б арш ы лы қ»,  -  деп  қазақ эңгім елерінің тілінің д а м у ы н а   оділ б а г а   б е р ед і.

Қ оры та  айтқанда,  казак  әңгімелерін  зерттеп.  з е р д е л е у д е   г а л ы м .  ұ с та з 

ретінде  Серікқали  ағам ы зды ң   алар о р н ы  ерекше.






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал