Арнайы баяндама



жүктеу 4.8 Kb.

бет15/18
Дата13.09.2017
өлшемі4.8 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18

Топ  
 
 
 
 
Жоспарланған  
Іске асырылған  
 
 
 
 
 
 
кӛлем (N) 
кӛлем (N) 
 
 
 
Келу/шығу елі бойынша 
 
 
 
 
 
 
1.  Бару елі - Қазақстан 
 
 
         16-18 
       16 
 
 
 
 
 
 
 
 
Соның ішінде  
шығу 
5 кем емес 
         8 
 
елі - Қазақстан 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Шығу 
елі - 
– 
5 кем емес 
         7 
 
Ӛзбекстан 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Шығу 
елі - 
 
3 кем емес 
         1 
 
ӛзге 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.  Бару елі – ӛзге 
 
 
           2-4 
 
 
 
 
 
 

128 
 
Басқа сипаттамалар  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ер адамдар  
 
 
 
 
 
          7-10 
          8 
 
 
 
 
 
Еңбектік қанаудың құрбандары  
 
 
          7-10 
         11 
 
 
 
 
 
 
 
 
БАРЛЫҒЫ
:   
 
 
 
 
           20 
         17 
 
 
 
 
 
 
 
 
1-кесте. Адам саудасы құрбандарының жоспарланып отырған және 
іскеасырылған іріктемесінің кӛлемі  
 
Іріктеменің жалпы кӛлемі 17 адамды құрады, соның ішінде 8-і ерлер және 
9-ы 
әйелдер.Іріктемеде  Қазақстанның,  сондай-ақ  Ӛзбекстанның  және 
Қырғызстанның  түрлі  мекемелерінен  адам  саудасының  құрбандары  ретінде 
кӛмек алған адамдар кӛрініс табады.  
Кӛптеген  сұралғандар  үшін  шыққан  елі  Қазақстан  немесе  Ӛзбекстан 
болып табылды, екі жағдайда респонденттер ӛзге елдерді атады, ол: Қырғызстан 
және  Молдова.  Жеткізілген  ел  кӛп  жағдайда  Қазақстан  болды  және  тек  бір 
жағдайда ғана ӛзге елді (Ресей) кӛрсетті. Барлық сұралған ер адамдар еңбектік 
қанауға  тап  болған,  барлығы  үшін  бірінші  рет  болған.  Адам  саудасы 
құрбандарының кӛпшілігі болған ерлердің балалары бар (8-ден 6-уы).  
Адам саудасы құрбандары – әйелдерді пайдаланудың әртүрлі түріне тап 
болған. 
Сұралғандардың 
жартысынан 
кӛбі 
(5 
адам) 
сексуалдық 
қанауғаұшыраған,  екі  жағдайда  еңбекпен  қанау  байқалды.  Сұралғандардың 
біреуі  қанаудың  аралас  түріне  (сексуалдық  және  еңбек)  тап  болған,  тағы бір 
әйел  қыз  абыройын  сату  мақсатында  күштеп  ұсталған.  Бір  әйел  үшін  қанау 
әдісіқайталанған:  бұған  дейін  сексуалдық  және  еңбектік  қанауға  тап  болған 
болатын.  Қалған  сұралғандар  осы  уақытта  дейін  адам  саудасы  құрбаны 
болмаған. Сұралғандардың жартысына жуығының (9-дан 4-еуі) балалары бар.  
Жалпы  іріктеменің  құрылымы  Қазақстан  Республикасында  соңғы 
жылдары  әлеуметтік  қызметтер  алған  адам  саудасы  құрбандарының  негізгі 
сипаттамаларына сәйкес келеді.  
Адам  саудасы  құрбандарына  әлеуметтік  кӛмек  кӛрсету  мекемелерінің 
қзметкерлері деректердің объективтілігі үшін респонденттердің ӛздері ұсынған 
мәліметтермен  қатар  арнайы  әзірленген  нысан  бойынша  респондентке 
ұсынылған қызметтер туралы ақпарат жинады. 
Мамандармен сұхбат  
Зерттеулік  схеманың  пилотажынан  кейін  адам  саудасы  құрбандарына 
әлеуметтік  қызметтер  ұсынатын  мамандармен  қосымша  сұхбат  ӛткізу  туралы  
шешім  қабылданды.  Зерттеуге  түрлі  деңгейдегі  қызметкерлер  қатысты: 
бағдарламалар  әзірленетін  кӛмек  кӛрсету  орталықтарының  жетекшілері  және 
адам саудасы құрбандарына тікелей кӛмек кӛрсететінтүрлі бейіндегі мамандар. 
Сұхбат 
Қазақстан 
Республикасында 
(Астана, 
Алматы 
және 
Кӛкшетауқалаларында) адам саудасы құрбандарына кӛмек кӛрсететін үш түрлі 

129 
 
мекемелердің  қызметкерлерімен жүргізілді.  
Қызметтер  кӛрсетуді жетілдіру  жолдарын  сипаттау  мүмкіндігіне ие болу 
үшін мамандармен сұхбат жүргізу жобаланған екенін айта кету қажет, яғни кӛп 
жағдайда  жобаның  табыстарын  белгілеуге  емес,  жағымсыз  тұстарын 
айқындауға бағытталған.  
 
5.5.2. Адам саудасы қҧрбандарымен сҧхбаттың нәтижелері 
 
Алынатын көмектің объективті сипаттамалары  
Сұралғандар шыққан елге ӛтудің түрлі кезеңдерінде әлеуметтік қызметтер 
мен  сүйемелдеу  алған.  Шыққан  елге  келген  кезде  және  реинтеграциялану 
кезінде  кӛмек  алған  респонденттер  негізгі  үлесті  құрады.  Сұралғандардың 
біршама бӛлігінде сүйемелдеу барлық кезеңдерде қамтамасыз етілді.  
Кейбір жағдайларда адам саудасы құрбандарының отбасы мүшелеріне де 
кӛмек  кӛрсетілген  (барған  елге  дейін,  сол  елге  бару  кезінде,  сондай-ақ 
реинтеграциялық кезең кезінде).  
Бір жағдайда кӛмек адам саудасы құрбандарын тұрақты тұратын мекенге 
кӛшіру барысында кӛрсетілді, сондай-ақ бірқатар адам саудасының құрбандары 
әлеуметтік  кӛмектің  медициналық  немесе  ӛзге  де  түрлерін  алу  үшін  басқа 
ұйымдарға қайта бағытталды. 
Әлеуметтік  қызметтер  алудың  ұзақтығы  әртүрлі  және  бір  айдан  жылға 
дейінгі  кезеңді  құрады.  Орташа  есеппен  зерттеуге  қатысушылар  адам  саудасы 
құрбандары ретінде 4-5 айдың ішінде әлеуметтік қызметтер алған.  
Кӛмек кӛрсету орталығында сұралғандар негізінен полиция немесе кӛші-
қон  қызметтерінің  әрекетінің  (мысалы,  құрылыс  объектіндегі  немесе  секс-
бизнес  ұйымдарындағы  рейд  барысында  айқындалған)  арқасында  тап  болған. 
Мұндай  рейдтер  жәбірленушілердің  туысқандарының  ӛтініштері  бойынша 
ӛткізіле  алар  еді.  Басқа  жағдайларда  сұралғандар  пайдалану  орнынан  кете 
(қаша)  отырып  полицияға  жүгінген:  олар  полицияға  ӛз  бетінше  немесе 
кездейсоқ  таныстары  арқылы  жүгіне  алған  немесе  полиция  қызметкерлері 
қоғамдық орында құжаттарды тексеру үшін тоқтатылған болатын.  
Бірнеше  жағдайларда  жәбірленушілердің  туысқандары  мен  олардың 
кездейсоқ  таныстары  тікелей  кӛмек  кӛрсету  орталығына  немесе  қызу  желіге 
хабарласқан.  Әлеуметтік  кӛмек  кӛрсету  орталығына  адам  саудасы 
құрбандарының  тікелей  жүгінуі  жағдайлары  зерттелгендердің  арасында  тыс 
сирек  болған  –  тек  бір  жағдайда  ғана  адам  саудасы  құрбаны  газеттен 
орталықтың жетекшісімен сұхбатты оқи отырып, орталыққа жүгінген.  
Алынатын көмекті субъективті бағалау  
Әлеуметтік-тұрмыстық қызметтер  
Зерттеуге  қатысқан  адам  саудасы  құрбандарының  барлығына  елге 
ауысудың  бір  немесе  бірнеше  кезеңдерінде  түрлі  әлеуметтік-тұрмыстық 
қызметтер  ұсынылған.Уақытша  тұратын  орын  беру,  киіммен  және  тамақпен 
қамтамасыз ету ең жиі аталды.  

130 
 
Жалпы  сауалдамаға  қатысқандар  кӛрсетілген  қызметтерге  қанағаттанған. 
Адам  саудасы  құрбандары  үшін  тұратын  орынға  қанағаттанудың  маңызды 
факторы  еркін  ауысу  және  орталықтағы  қалыптасқан  күн  тәртібі  болып 
табылады.  Зерттеу  жүргізілген  орталықтардың  бірінде  сұралған  адам  саудасы 
құрбандары  орталықта  ӛткізілетін  бос  уақыт  іс-шараларынан,  соның  ішінде 
киноға  және  драмалық  театрларғабарудан  оң  әсер  алуымен  байланыстырады. 
Сонымен қатар, респонденттер орталықта бос уақытты ұйымдастырудың басқа 
да амалдары туралы, мысалы кулинарияға үйрету сияқты амалдары туралы жиі 
оң  бағалады.  Жабық  режимде  жұмыс  істейтін  орталықтарда  оңалушыларда 
кӛшеге шығу мүмкіндігі жоқ, толық жұмыс тәртібі ерекше мәнге ие болады. Бос 
уақыттың  жоқтығы  және  оны  толтыру  үшін  қандай  да  бір  мүмкіндіктердің 
(оқыту  немесе  еңбек  сабақтары  жүйесі,  консультациялар  және  т.б.)  жоқтығы 
әсіресе 
орталықта 
ұзақ 
уақыт 
болу 
жағдайында 
оңалушылардың 
қанағаттанбауын тудырады.  
Тұрып  жатқан  жеріне  қанағаттанудың  маңызды  факторы  сұралғандар 
үшін шелтерде тұрған кездегі қауіпсіздік сезімі мен үй жағдайын тудыру болып 
табылды.  Кӛмек  үшін  жүгінуден  кейінгі  кезең  адам  саудасы  құрбандарының 
жоғары  алаңдаушылық  деңгейімен  сипатталады,  бұл  алдағы  тағдыры  мен 
пайдалану орындарына оралу мүмкіндігінен үрейленуден байқалады. Сұралған 
адам  саудасы  құрбандары  жалпы  кӛмек  кӛрсету  орталықтарындағы  жағдайды 
жоғары  бағалайды,  соның  арқасында  олар  ӛздерін  қорғаулы  және  ыңғайлы 
сезіне  бастаған.  Мекендеуді  ұйымдастыру  мен  Отанына  оралуға  кӛмектесумен 
байланысты  әлеуметтік-тұрмыстық  қызметтерге  қанағаттану  айтарлықтай 
жоғары:  орташа  есеппен  5  балдық  мүмкіндіктен    4,5  (бағалардың  шашылуы  – 
мүмкін болатын 5 балдан 4-пен 5 балдың аралығында). 
Сонымен  қоса,  олар  кӛмек  кӛрсету  орталықтарында  тұруды 
ұйымдастырудағы  бірқатар  ыңғайсыздықтарға  да  мән  берген.  Бірінші  кезекте 
бұл  тұратын  тұрғын  жайларының  кӛлемінің  кіші  болуымен  және  орталықтың 
толықтай  бос  болмауы  жағдайындағы  тығыздығымен  байланысты.  Тұрып 
жатқан кезінде тығыз жағдайлардың болуы оңалушылар арасындағы тұрмыстық 
шиеленістердің болуына алып келгенін сұралғандар білдірді.  
Қанағаттанудың  жоғары  кӛрсеткіштеріне  қарамастан  зерттеу  барысында 
жеке  респонденттер  тұрғылықты  мекенді  ұйымдастырудағы  қиындықтарды 
сезінген  және  оларға  арнайы  кӛмек  қажет  болған.  Мысалы,  респонденттердің 
біреуі орталықтан кӛмек алған, алайда орталықта тұрудан бас тартқан. Шелтер 
оның  уақытша  заңсыз  жұмыс  орнынан  алыс  болғандықтан  бас  тартқан. 
Респондент  оған  кӛрсетілген  кӛмекке  қанағаттануы  жоғары  деңгейде,  алайда 
оның  тұрған жері ол  кезде  тұрғылықты  жердің  ең  тӛменгі  талаптарына  сәйкес 
келмейтін  адам  тұрарлық  жер  емес  еді.  Аталмыш  стандартты  емес  жағдай  
мекендеуді ұйымдастыра отырып кӛмек кӛрсетудің айтарлықтай икемді жүйесі 
қажет екенін кӛрсетеді, соның ішінде кәмелеттік жасқа толмаған балалары бар 
адам  саудасы  құрбандарына  және  орталықта  тұру  мәселесі  бойынша  кӛмек 
кӛрсету орталығына жүгінуге жоғары ынтасы жоқтарға қажет.  

131 
 
Әлеуметтік-медициналық қызметтер  
Он жеті сұралғандардың ішінде оны кӛмек кӛрсету орталықтарында болу 
кезеңінде қандай да бір медициналық қызметтер алғанын баяндады. Кӛрсетілген 
кӛмек негізінен қандай да бір ӛткір жағдайлармен байланысты болған, мысалы, 
суық  тию  немесе  аллергиялық  аурулар.  Сонымен  қоса,  сексуалдық 
қанауғаұшыраған  адам  саудасы  құрбандары  гинекологқа  қаралу  және  соз 
ауруларынан  емдеу  үшін  жіберілген.  Медициналық  қызметкерлер  барлық 
орталықтың  штатында  болмағандықтан,  барлық  жағдайларда  күрделі  аурулар 
мен  кәсіби  диагностика  тікелей  орталықтарда  емес,  бейінді  медициналық 
мекемелерде жүзеге асырылған.  
Кӛбінесе  медициналық  кӛмек  респонденттерге  олардың  сұранысы 
бойынша  кӛрсетілгенін  атап  кету  қажет,  адам  саудасы  құрбандарының 
денсаулық  жағдайының  объективті  диагностикасы  ӛткізілмеуі  де  мүмкін  еді. 
Осылайша,  медициналық  қызмет  кӛрсетуден  тыс  симптомдары  кӛзге 
кӛрінбейтін  аурулары  бар  респонденттер  немесе  орталықтың  персоналына 
және/немесе  медициналық  кӛмек  алу  нұсқауларына  жеткілікті  түрде  сенім 
білдірмейтін адамдар тап болуы мүмкін еді. 
Респонденттердің  басым  бӛлігінде  қаржылық  және  ӛзге  де  шектеулерге 
байланысты  бағдарламаның  аясында  емдеу  ұсыныла  алмаған  күрделі 
созылмалы  аурулары  болды.  Мұндай  аурулардың  болуы  бейімсіздік 
факторларының  бірі  болып  табылады.  Мұндай  ауруларға  қатысты 
консультациялар беру және кәсіби медициналық кӛмекке жүгіну мүмкіндіктері 
мен  қажеттіліктері  адам  саудасы  құрбандарының  реинтеграциясы  аясында 
жұмыстың перспективалық бағыттарының бірі бола алады.  
Респонденттер  қандай  да  бір  профилактикалық  іс-шараларға  (мысалы, 
салауатты  ӛмір  салтына  арналған  дәрістер  және  консультациялар)  қатысу 
туралы сирек атады, егер айтса да оларға сирек шынайы түрде мән берді.  
Кӛрсетілген медициналық қызметтерге қанағаттану айтарлықтай жоғары: 
орташа есеппен алған 5-тен 4,4 балл (бағалардың шашырауы мүмкін болатын 5 
балдың ішінде - 2-ден 5 балға дейін). Кӛмек кӛрсетілген адамдар медициналық 
қызметтер  кӛрсетуді    ұсынылатын  кӛмектің  мақсаттары  мен  әдістері  туралы 
толығырақ ақпарат беру арқылы сүйемелдеуді ұсынады.  
Психологиялық көмек  
17  сұралғандардың  ішінде  12-сі  психологиялық  кӛмек  алғандығын 
хабарлады.  Кӛрсетілген  кӛмекке  қанағаттану  айтарлықтай  жоғары:  орташа 
есеппен 5-тен 4,6 (бағалардың шашырауы – мүмкін болатын 5 балдың ішінде 3-
тен 5 балға дейін). 
Кӛрсетілген  кӛмекке  азырақ  қанағаттану  жағдайлары  психологиялық 
жұмыстың  жеткіліксіз  құрылымдануымен  және  клиенттердің  жұмыстың 
мақсаттарын,  міндеттері  мен  әдістерін  түсінбеуімен  байланысты.  Сондай-ақ 
кейбір  респонденттер  оңалудың  айтарлықтай  қиын  бастапқы  кезеңінде 
психологиялық  кӛмектің  жоқ  екенін  атап  ӛтті.  Онымен  қоса,  сұралғандардың 
пікірінше,  психологиялық  кӛмектің  құрылымында  психологиялық  жұмыстың 

132 
 
жеке  әдістері  сәйкес  емес  ұсынылған:  психологиялық  диагностика  («тестерді 
қолдану»)психологиялық  консультация  беруге  қарағанда  басым,  ал  жұмыстың 
топтық әдістері жеке консультация беруге қарағанда кӛбірек.  
Бірнеше  респонденттер  –  ерлер  олардың  психологиялық  жағымсыздық 
симптомдары  болуына  қарамастан  психологиялық  кӛмектің  ұсынылмағанын 
атап ӛтті. Барлық бұл респонденттер шелтерлер жоқ Қазақстанның ӛңірлерінде 
айқындалды және олар қызметтерді амбулаториялық түрде ұсынатын ӛзге ҮЕҰ-
дан  кӛмек  алған.  Бір  респондент  мамандарға  деген  сенімнің  жоқтығынан 
ұсынылған психологиялық кӛмектен бас тартқанын хабарлады.  
Респонденттер  ӛздерінің  психологиялық  жағдайының  жақсарғанын 
психологиялық кӛмек алуымен емес, кӛбінесе орталық қызметкерлерімен жылы 
бейресми  байланыс  орнатуымен  байланыстыратынын  айта  кету  керек. 
Шелтерде  болған  кездерінде  респонденттердің  бір  бӛлігі  орталықтың 
басшылығымен және қызметкерлерімен тұрақты сенімді байланыс орната алған 
және оңалту біткеннен кейін де оларға кеңес сұрап жүгіне алады.  
Сол  сәтте  дәл  осы  мекеменің  персоналымен  байланыс  орнату 
сипаттамалары  адам  саудасы  құрбандарының  психологиялық  жағдайының 
нашарлауының  және жұмыс тиімділігінің тӛмендеуінің де факторы бола алады. 
Респонденттердің  біреуі  орталық  қызметкерінің  адам  саудасы  құрбандарына 
дӛрекі сӛйлеуін хабарлады, ол оның кӛңіліне қаяу түсірді және персоналға деген 
сенімді жоғалтты.  
Қазіргі кезде респонденттердің басым бӛлігі дағдарыстық қана емес, жеке-
психологиялық 
және 
жеке-тұлғалық 
консультация 
беру 
түріндегі 
психологиялық кӛмектің қажеттілігін хабарлады. 
Әлеуметтік-құқықтық қызметтер  
Сұралғандардың  кӛпшілігі  кӛмек  кӛсету  кезінде  заңдық  сипаттың 
күрделілігі  туралы  хабарлады:  кӛптеген  респонденттер  әлеуметтік  құқықтық 
қызметтің  қандай  да  бір  түрін  алған.  Сұралған  адам  саудасы  құрбандары 
жолықтырған  құқықтық  кӛмектің  негізгі  нысандары  құжаттарды  қалпына 
келтіру, отанына оралуда жәрдемдесуде кӛші-қон қызметтерімен ӛзара іс-қимыл 
және  адам  саудасы  құрбандарын  пайдалануға  мәжбүрлеген  адамдарға  қарсы 
қылмыстық  іс  қозғауда  кӛмектесу  болып  табылады.  Алайда  сұхбат  барысы 
кезінде кӛптеген қозғалған істер жабық болған немесе жалғасып жатқан, бірақ 
сәтті аяқталмағанын атап кету қажет. Дегенмен де кейбір ӛңірлерде қылмыстық 
істер қылмыскерлерді бас бостандығынан 15 жылға дейін айыру жазасымен ең 
жоғары мерзімге соттаумен аяқталған. 
Алынған кӛмекке қанағаттану орташадан жоғары ретінде бағалана алады: 
орташа  есеппен  мүмкін  болатын  5-тен  4,1  (бағалардың  шашыраңқылығы  –  2 
балдан 5 балға дейін).  
Кӛрсетілген  әлеуметтік-құқықтық  кӛмекке  қанағаттанбау  жағдайлары 
кӛмектің  нәтижелерінің  респонденттердің  күтулеріне  сәйкес  келмеуімен 
байланысты. 
Атап 
айтқанда,  респонденттер 
мынадай  жағдайлармен 
қанағаттанбауы  мүмкін  еді:  әкімшілік  жазалаудан  және/немесе  құқықтық 

133 
 
тәртіпті  қорғау  қызметкерлерінің  ұстауданбосатпауымен,  қанаунәтижесінде 
келтірілген  моральдық  және  материалдық  ӛтемақыны  алмаумен,  құжаттарды 
қалпына келтірумен және кӛмек кӛрсету қызметінің құжаттарды жоғалтуымен. 
Кӛптеген  сұралғандар  балаға  құжаттарды  ресімдеу  тәрізді  күрделі  істерге 
қатысты заңдық сүйемелдеудің қарқыны мен нәтижесіне объективті түрде риза 
емес. Зерттеу жүргізу кезінде респонденттердің бір бӛлігінде арнайы құқықтық 
кӛмек алу қажеттілігі бұрынғыдай ӛзекті болып қала берді.  
Әлеуметтік-педагогикалық қызметтер  
Кәсіби  және  жалпы  білім  деңгейіне  қарамастан  кӛптеген  респонденттер 
оларға  әлеуметтік-педагогикалық  қызметтер  (яғни  қосымша  білім  беру  немесе 
оқытуды)  алуды  ӛздері  үшін  ӛзекті  деп  санамайды.  Сұралғандардың 
жартысынан  сәл  аз  бӛлігі  қандай  да  бір  нысанда  әлеуметтік-педагогикалық 
қызметтер алған. Кӛрсетілген қызметтерге қанағаттану орташа жоғары ретінде 
бағалана  алады:  орташа  есеппен  мүмкін  болатын  5-тен  4  балл  (бағалардың 
шашырауы – 3-тен 5 балға дейін).  
Негізінен 
әлеуметтік-педагогикалық 
қызметтер 
адам 
саудасы 
құрбандарышектелген нұсқалардың ішінен таңдай алатын қысқа мерзімді кәсіби 
білім  беру  курстарынан  ӛтуді  білдіреді.  Адам  саудасы  құрбандары  шелтерде 
ұзақ  болған  кезде  бірнеше  кәсіби  даярлық  курстарынан  ӛте  алар  еді.  Бұл 
курстардан ӛткен адамдар мұндай қызметтер алғанына аса қанағаттанады және 
дипломдар  алуына  байланысты  мақтаныш  сезімі  мен  ӛзіндік  бағалауларының 
артқанын  айтады.  Сонымен  қатар  респондеттердің  бір  бӛлігі  үшін  қосымша 
оқытудан  ӛтуді  қалауындағы  маңызды  рӛлді  алдағы  жұмысқа  орналасу 
қажеттілігі  емес,  жағдайды  ауыстыру,  жаңа  әсерлер  мен  бос  уақыттың 
құрылымдануының  қажеттілігі  атқарды.Бағдарлама  аясында  қосалқы  білім 
алуға және оған деген жоғары қанағаттануға қарамастан жекелеген жағдайларда 
респонденттер  алған  мамандықтары  бойынша  жұмыс  істемейтінін  хабарлады. 
Аталған  факт  білім  беру  қызметтерінің  адам  саудасы  құрбандарының  ӛзекті 
қажеттіліктері мен мүмкіндіктеріне жеткілікті түрде сәйкес келмеуін білдіреді.  
Сонымен қоса, адам саудасы құрбандары алған әлеуметтік-педагогикалық 
қызметтерге  кейбір  орталықтардағы  ӛзіне  қызмет  кӛрсету  (тамақ  әзірлеу,  үй 
жинау  және  басқалар)  дағдыларын  дамыту  жӛніндегі  сабақтарды  жатқызуға 
болады.  Адам  саудасы  құрбандары  мұндай  сабақтарды  оң  бағалайды,  себебі 
олар орталықта ӛткізген уақытты құрылымдауға кӛмектеседі.  
Әлеуметтік-экономикалық қызметтер  
Әлеуметтік-экономикалық  кӛмек  сұралғандардың  жартысынан  кӛбіне 
кӛрсетілді,  негізінен  азын-аулақ  ақшалай  және  табиғи  тӛлемдер  түрінде,  сирек 
жағдайларда  –  жұмысқа  орналасуға  кӛмек  ретінде  кӛрсетілді.  Кӛмек  алғандар 
оны орташа деңгейде бағалады: мүмкін болатын 5-тен 3,6 балл. Қанағаттанудың 
жоғары  емес  кӛрсеткіштері  кӛбінесе  респонденттердің  бағдарламаның 
материалдық 
қолдау 
және/немесе 
жұмысқа 
орналастыру 
жӛніндегі 
мүмкіндіктеріне қатысты жоғары күтулерімен байланысты.  
Кӛмекке,  бірінші  кезекте  уақытша  және  тұрақты  жұмысқа  орналасуға, 

134 
 
сондай-ақ 
материалдық 
кӛмекке 
қажеттілік 
айтарлықтай 
жоғары. 
Сұралғандардың  үштен  бір  бӛлігі  ӛздерінің  қазіргі  еңбекпенқамтылуы  мен 
қаржылық  жағдайына  қанағаттанбайтынын  білдірді,  бұл  қанауғақайтадан 
ұшырау қаупін арттырады. Респонденттердің біреуі алдағы жоспарын еңбектік 
қызметпен айналысу үшін басқа елге кӛшумен байланыстыратынын хабарлады.  
Көмекке жалпы қанағаттану  
Сұралғандар  кӛрсетілген  кӛмекке  жалпы  қанағаттанады.  Қанағаттану 
кӛрсеткіштері кӛбінесе бес балдық шкала бойынша 4-тен 5 балға дейін ӛзгереді 
(1-сурет).Респонденттер  ӛздеріне  кӛрсетілген  тұрмыстық,  медициналық  және 
психологиялық қызметтерді біршама жоғары, ал құқықтық, экономикалық және 
педагогикалық қызметтерді тӛменірек бағалайды. 
 
1-сурет.Алынған 
қызметтердің  түріне  байланысты  орташа  баға, 
абсолюттік сандарда.  
 
 
5.5.3. Адам саудасы қҧрбандарына әлеуметтік қызмет кӛрсететін 
мамандармен сҧхбаттың нәтижелері 
 
Сұралғандардың сипаттамасы  
Зерттеуге  адам  саудасы  құрбандарына  әлеуметтік  қызмет  кӛрсетуге 
мүдделі  Қазақстан  Республикасының  үш  ӛңірінен  кӛмек  кӛрсететін  4  түрлі 
орталықтың  9  маманы  қатысты.  Адам  саудасы  құрбандарына  арнаулы  кӛмек 
кӛрсетуді тікелей үйлестіретін немесе негізгі кәсіби міндеттерінің аясында адам 
саудасы  құрбандарымен  ӛзара  іс-қимыл  жасайтын  директорлар  (3  маман), 
әлеуметтік  қызметкерлер  (4  маман),  психологтар  (1  маман)  және  ӛзге  орталық 
қызметкерлері (1 маман) сұралды. 
Орталықтың  кӛптеген  қызметкерлері  –  әйелдер.  Қызметкерлердің 
негізінен  ӛздерінің  мамандықтары  бойынша  бейінді  білімі  жоқ  (бұл  орталық 
жетекшілері  мен  әлеуметтік  жұмыскерлерге  және  аз  мӛлшерде  психологтарға 

135 
 
тән).  Аталмыш  жұмыс  үшін  қажетті  мамандандырылған  білімдердің  кешені 
негізінен  қысқа  мерзімді  курстардың  және/немесе  семинарлардың  аясында 
немесе  тікелей  жұмыс  барысында  алынды.  Сұралғандардың  кӛпшілігі  үшін 
қарым-қатынас  тілі  орыс  тілі  екенін  айта  кету  қажет,  қазақ  және/немесе  ӛзге 
тілдерді білу адам саудасы құрбандарының арасында жоғары деңгейде емес.  
Сонымен қоса, кӛмек кӛрсету ұйымдарының адам саудасы құрбандарына 
әлеуметтік  қызметтер  кӛрсету  миссиясына  деген  кәсіби  қызығушылығының, 
жұмысқа  деген  қызығушылықтың  жоғары  екенін  айта  кету  қажет,  бұл  белгілі 
бір  мӛлшерде  мамандардың  кәсіби  даярлығының  сипатталған  ерекшеліктерін 
толтырады.  
 
Адам саудасы құрбандарының –әлеуметтік қызметтерді алушылардың 
сипаттамалары  
Мамандар  адам  саудасы  құрбандарының  әлеуметтік  сипаттамалары  мен 
психологиялық  ерекшеліктерінде  айтарлықтай  ерекшелік  бар  екенін  айтады. 
Адам саудасы құрбандары – әлеуметтік кӛмек алушылар үшін әлеуметтік және 
отбасылық  байланыстардың  бұзылуы  әдеттегі  жағдайы  болып  табылады,  бұл 
ата-анасы  отбасының  сәтсіздігі  мен  ӛзіндегі  отбасылық  қатынастардағы 
дағдарыспен байланысты болуы мүмкін.  
Әлеуметтік  кӛмек  орталықтарына  келетін  адам  саудасы  құрбандары 
дағдарысты  ӛмірлік  жағдайға  тап  болу  белгілеріне  ие,  бұл  ретте  кӛптеген 
жағдайларда  кӛмек  алушыларда  ӛздері  тап  болған  жағдайды  дағдарысты 
қабылдау мен дағдарысты жағдайды сезіну жоқ.  
Адам саудасы құрбандарына көмек көрсету жүйесіндегі проблемалық 
салалар. 
Мамандар  сұхбаты  Қазақстан  Республикасындағы  адам  саудасы 
құрбандарына  әлеуметтік  кӛмек  кӛрсету  жүйесіндегі  негізгі  проблемалық 
салаларды айқындауға мүмкіндік берді.  
Ұйымдастырушылық қиындықтар  
Мамандар  атаған  ұйымдастырушылық  қиындықтарға  мақсатты  топқа 
кӛмек 
кӛрсетудің 
ерекшеліктерімен 
және 
жеке 
қиындықтарға 
байланыстымамандардың  арнайы  мамандандырылған  білімдерінің  жеткіліксіз 
деңгейін  жатқызуға  болады,  мысалы,  мамандардың  есеп-қисапқа,  сондай-ақ 
жағдайға  байланысты  жұмысты  ұйымдастыруға  (сипаттамаларды  әзірлеу, 
жұмыс  жоспарын  редакциялау)  қажетті  компьютерлік  бағдарламаларды 
игерудің деңгейі барлық уақытта бірдей жеткілікті емес.  
Кӛмек  кӛрсету  қызметінің  сыртқы  сүйемелдеуінің  жеткіліксіз  деңгейі 
байқалады,  атап  айтқанда  кәсіби  күюдің  профилактикасын  жүргізу  мен 
мамандардың  супервизиясының  жоқтығы  және  жүйелі  болмауы.  Кӛмек 
алушылардың аталған санатымен жұмыс істеу кәсіби күютұрғысында тәуекелді 
болып  табылады,  бірқатар  мамандар  клиенттермен  жұмысты  ұйымдастыруда 
психологиялық қиындықтардың бар екенін айтып ӛтті.  
Әдістемелік қиындықтар  

136 
 
Адам  саудасы  құрбандарына  кӛмекті  іске  асырудың  негізгі  әдістемелік 
қиындықтарына  халықтың  бұл  санатына  кӛрсетілетін  қызметтердің  бірыңғай 
стандарттарының  жоқтығы  жатқызылады,  бұл  түрлі  орталықтар  ұсынатын 
қызметтердің  әртүрлі  спектрінде,  сондай-ақ  қызметтердің  реттелмеген 
әдістемелік толуында кӛрінеді.  
Әлеуметтік  жұмысты  кешенді іске  асыруға  және нақты  мақсатты  топпен 
жақсы  жұмыс  тәжірибесіне  қатысты  мамандардың  қазіргі  заманғы  арнайы 
мамандандырылған  әдістемелік  ұсынымдарына  қолжетімділік  жоқ  дерлік. 
Тәжірибеде мамандар ӛздеріне қолжетімді әдістемелерді қолданады, ол аталған 
бағдарламаның мақсаттарын іске асыру үшін әрқашан сәйкес келе бермейді.  
Әдістемелік  сүйемелдеудің  жетілдірілмеуі  кӛрсетілетін  кӛмектің 
жағдайларын  іштен  есепке  алу  жүйесінің  жетілмеуінен  кӛрінеді.  Халықаралық 
кӛші-қон  ұйымының  стандарттық  нысандарынан  басқа  әрбір  мекемеде 
жағдайды  сипаттаудың  ӛзіндік  жүйелері  (арнайы  журналдар,  психологиялық 
тексеріс  нысандары  және  т.б.)  әзірленген,  ол  жағдайдың  стратегиясын  әзірлеу 
және  әлеуметтік  кӛмектің  тиімділігін  бағалау  үшін  қажетті  маңызды  болатын 
ақпаратты  қамтиды.  Алайда  бұл  нысандардың  бірізділігінің  және  олардың 
әдістемелік  жетілдірілмеуінің  жоқтығының  салдарынан  бұл  деректер  ғылыми 
мақсаттар  үшін  де,  әдістемелік  жұмысты  жетілдіруі  үшін  де  және  қызметтер 
кӛрсету жүйесіне мониторинг жүргізу үшін де қолданылмайды.  
Адам  саудасы  құрбандарымен  жұмыстың  әдістемелік  сүйемелдеуінің 
айтарлықтай  болмауы  қызметтерді  алушылардың  жекелеген  түрлерімен 
жұмыстың объективті нәтижелері мен субъективті қиындықтарында, сондай-ақ 
кӛмек кӛрсетудің белгілі бір жағдайларында кӛрінеді.  
Әлеуметтік  қызметтердің  қызметкерлерінің  пікірінше,  әлеуметтік  кӛмек 
кӛрсету бойынша жұмыс біршама тиімсіз болған адам саудасы құрбандарының 
санатына  келесілер  жатқызылады:  коммерциялық  сексуалдық  қызметтер 
кӛрсетуге  мәжбүрленген  әйелдер,  олардың  ішінде  қызметін  ауыстыруға 
мотивациясы  тӛмендері;  психоактивті  заттарға  тәуелді  адамдар;  психикалық 
бұзылуы  бар  адамдар;сондай-ақ  құрбанның  үлгілік  образына  сәйкес  келмейтін 
қызметтер  алушылар  (кӛмек  алуға  айтарлықтай  жоғары  емес  ынталанғандар, 
«арсыздар» және басқалар). 
Жағдайлардың  белгілі  бір  түрімен  жұмыс  істеу  де  мамандарда  ерекше 
қиындықтар  туғызады,  соның  ішінде  оңалушылар  арасында  (шелтерде  бірге 
тұратын,  бір  мекемеде  тұратын)  жанжалдық  немесе  керісінше  романтикалық 
қатынастар  жағдайы,  бұл  әсіресе  стационарлық  кӛмек  орталықтарында 
айтарлықтай  жиі  кездесетін  құбылыс  болып  табылады.  Сонымен  қатар, 
мамандардың  адам  саудасына  қайтадан  (рецидивті)  ұшырау  жағдайларымен 
жұмыс істеуге оқытуға сұранысы бар.  
Қаржылық және техникалық қиындықтар  
Аталған  санатқа  бірінші  кезекте  адам  саудасы  құрбандарына  әлеуметтік 
кӛмек  кӛрсету  қызметтерін  қаржыландырудағы  тұрақтылықтың  жоқтығы 
жатқызылады. Қазіргі кезде мамандар мемлекеттік кӛмек кӛрсету жүйелерімен 

137 
 
ынтымақтасу  мүмкіндіктерін  толықтай  пайдаланбайтынын  және  жалпы 
әлеуметтік 
қызметтерді 
кӛрсетудің 
мемлекеттік 
жүйесіне 
бірігудің 
ұстанымдары  жоқ  екенін  айта  кету  қажет.  Бірігуге  дайындықтың  жоқтығы 
қаржыландырудың  азырақ  тартымды  жүйесімен  (бюджеттің  тӛмендігі  және 
қызметті  іске  асыру  үшін  бірқатар  қажеттібюджеттік  баптардың  жоқтығы), 
құжатайналымы мен қаржылық есептің күрделі жүйесімен байланысты, сондай-
ақ  жалпы  шешім  қабылдауда  еркіндік  деңгейінің  тӛмендеуімен  мемлекеттік 
құрылымдарға  жатумен  байланысты,  жоғары  тұрған  ұйымдарға  тәуелділікпен 
және  мемлекеттік  мекемелердің  қызметіне  деген  жалпы  сенімсіздікпен 
байланысты. 
Қаржыландырудың  тұрақсыздығынан  бӛлек  мамандар  еңбекақының 
тӛменгі  деңгейі  мен  оңалтудың  салыстырмалы  түрде  кӛп  шығынды  әдістерін 
(оқыту, жалпы білім беретін оқыту және басқалар) іске асыру үшін қаражаттың 
жоқ екенін айтып ӛтті. Мамандар кӛмек кӛрсететін орталықтардың барабар емес 
техникалық  жабдықталуы  туралы  айтады,  мысалы  санитарлық-гигиеналық 
жабдықталу (кӛшедегі «жайлылық») немесе жабық оңалту жағдайында, мысалы 
пәтерлік  типте  болса,  оңалушылардың  орталықтан  тыс  жерлерге  бару 
мүмкіндіктерінің жоқтығы.  
Бірқатар  мамандар  діни  ұйымдар  тарапынан  қысым  жасау  сияқты  адам 
саудасы  құрбандарына  кӛмек  кӛрсету  қызметтері  үшін  қолайсыз  саяси 
контекстіатап ӛткен.  
Жоғарыда  аталған  қиындықтардың  барлық  спектрі  адам  саудасы 
құрбандарына  кӛмек  кӛрсету  тиімділігінің  тӛмендеуіне,  сондай-ақ  бұл  кӛмекті 
кӛрсететін  ұйымдардың  тӛменгі  тұрақтылығы  мен  жалпы  жүйенің  тӛмендігіне 
алып келеді. 
 

1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал