АнЫҚтамалық энциклопЕдИя Алматы 2015 1-ТоМ



жүктеу 6.76 Mb.

бет1/81
Дата08.09.2017
өлшемі6.76 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   81

ФИЗИКА ӘЛЕМІ 

пӘндІК-АнЫҚТАМАЛЫҚ

 энцИКЛопЕдИя 

Алматы


2015

1-ТоМ

А – Л

УДК 510

ББК 22.1


Ф 29

Ф 29

Физика  әлемі  пәндік-анықтамалық    энциклопедиясы   

– 

ана  тілімізде  тұңғыш 



рет  шығарылып  отырған  2  томдық  жинақ.  Физика  пәнінің  мектеп  оқушылары- 

на  арналған  оқулықтарында  ғылымның  беташар  ұғымдары  мен  түсініктері  жеңілде- 

тілген  нұсқада  ғана  таныстырылса,  энциклопедиялық  анықтамалықта  әрбір  ұғым  мен 

түсінік кең ауқымды егжей-тегжейлі терең мазмұнды болып баяндалады. Әрбір құбы- 

лыстың  құпия  сырлары  осы  заманғы  қалыптасқан  теория  аясында, мысалы,  кванттық 

механика,  кванттық  электрдинамика  бойынша  түсіндірілген.  Осы  тұрғыдан  алғанда 

«Физика  әлемі»  пәндік  энциклопедиясы  тек  мектеп  оқушыларына  ғана  емес,  физи-

ка  мамандықтары  бойынша  оқитын  жоғары  оқу  орындары  студенттеріне  де  ортақ 

болмақ. Сонымен қатар физика пәнін тереңдетіп оқытатын мектептер мен лицейлердің 

оқушыларына көп көмек тигізбек. Физика пәні мұғалімдеріне оқулықтан тыс мағлұмат- 

тар беретін оқу құралы ретінде де пайдалануға лайықты анықтамалық болары сөзсіз.

Табиғат  құбылыстарының  (мысалы,  найзағай,  аспанның  күркіреуі,  домалақ  найза- 

ғай, кемпірқосақ, Күннің, Айдың құлақтануын, аспанның түсі неліктен көгілдір, Күн ба-

тар кезде неліктен Күннің дискісі ұлғайып көрінетінін, поляр шұғыласы, сағым, т.б.) пай-

да болуын білгісі келетін физика әуесқойларының және көпшілік оқырмандардың таным- 

дық білімін арттырмақ. 

1988 жылы «Русский язык» баспасы шығарған инженерлерге, оқытушыларға, сту-

денттерге,  орта  мектеп  оқушыларына  арналған  «Физикалық  түсіндірме  сөздігінде» 

3600 ғылыми атау қамтылған болса, «Физика әлемі» пәндік энциклопедиясының 1-то-

мында  1670-ден  астам  ғылыми  атау,  осыларға  қосымша  500-ден  астам  ұғымдар  мен 

түсініктерге  анықтамалар  тұжырымдалған.  300-дей  физиктің  суреттері  жарияланды.  

Анықтамалықтың  соңында  физика  ғылымының  даму  сатысының  жылнамасы  туралы 

деректер  топтамасы  ұсынылды.  Оған  қосымша  Нобель  сыйлығымен  марапатталған 

физиктердің тізімі жарияланған.

УДК 510

ББК 22.1


© «Қазақ энциклопедиясы», 2015

ISBN 9965-893-62-4

Құрастырушылар және авторлар: 

нұрқанат КӨБЕнҚҰЛҰЛЫ – физик-механик.

                                                    Қырғызбай БАҚТЫБАЕВ – физика- 

                                                    математика ғылымдарының докторы,                            

                                                 профессор.

                                                    Әділхан ӘБІЛдАЕВ – физика-математика 

                                                   ғылымдарының кандидаты, профессор.

Пікір жазған:                            



Медеу ӘБІШЕВ – физика-математика 

                                                   ғылымдарының докторы.

Физика әлемі: пәндік-анықтамалық энциклопедияЖалпы орта бі- 

лім  беретін  оқу  орындарының  (мектеп,  лицей,  т.б.)  оқушылары  мен 

физика  пәні  оқытылатын  жоғары  оқу  орындарының  студенттеріне 

және  физика  пәні  мұғалімдеріне,  физика  әуесқойлары  мен  көпшілік 

оқырмандарға арналған. / Бас ред. Ж.

ТойБАЕВА. – Алматы: «Қазақ 

энциклопедиясы», 2015. 1-том. – 650 бет.

ISBN 9965-893-62-4


3

РЕдАКцИядАн

Физиканың  табиғат  құбылыстары  туралы  ғылым  болуы  себепті  оның 

дүниетанымдық  мазмұны  әркімді  қызықтыратыны  аян.  Табиғат  –  физикалық 

алып  зертхана  іспеттес.  Алғашқы  адамдардың  үрейін  ұшырған  табиғат  құ- 

былысы  –  найзағай  қазіргі  кезде  ешкімді  таң  қалдыра  алмайды.  Физика 

ғылымы осы құбылыстың жеке «басында» бір мезгілде механиканың, гидро- 

статиканың,  термодинамиканың,  молекулалық физиканың, электрстатиканың, 

электрдинамиканың,  акустиканың  және  оптика  салаларының  заңдылықтары 

байқалатынын ашқан. Америкалық физи Бенджамин 

Франклин (1706 – 1790) 

заманынан бері найзағайдың электрлік құбылыс екені белгілі болған.

Энциклопедиялық  анықтамалық  пен  оқулықтың  ең  басты  айырмашылығы 

мынада: оқулықтарда кез келген құбылыстар мен заңдылықтар, т.б. мәселелер 

таныстыру ретінде үстірт мазмұндалады, ал энциклопедияларда негізгі мәселе 

төңірегінде  басынан  соңына  дейін  егжей-тегжейлі  түсініктер  беріліп  баян-

далады,  егер  қарастырылып  отырған  тақырыпқа  өзгедей  мәселелердің  тіке- 

лей  немесе  жанама  қатысы  болса,  соған  оқушының  назарын  аудартады  [бұл 

жайт – мәтіндегі (яғни ұғым немесе түсінік) курсив арқылы беріледі]. Мысалы, 

найзағай деген мақалада электр заряды немесе электр тогы туралы сөз бола 

қалса, осындағы заряд және электр тогы деген ұғымдар курсивпен теріледі. Бұл 

найзағай туралы мақаланы оқып отырған оқушыға әлгі ұғымдарды есіне түсіру 

үшін  осы  курсивпен  терілген  ұғымның  энциклопедияда  жеке  мақала  болып 

баяндалғанын білдіреді. Осы әдіспен энциклопедиядағы негізгі сөз болып отыр- 

ған мәселеге қосымша мәлімет беретін мақаланы іздеп тауып, білімін молықтыра- 

тын болады әрі бұл әдіс негізгі мақаланың көлемін шағындауға мүмкіндік туды- 

рады. Энциклопедия мақалаларында сөз болған әлгіндей сілтемелер осы анық- 

тамалықта жеке мақалалар түрінде кездеседі. 

«Физика әлемі» пәндік энциклопедиясының оқырмандарына өз бетімен, өз 

еркінше білім алудың қаншалықты пайдасы болатынын ағылшын физигі Майкл 



Фарадейдің (1781 – 1867) басынан өткен жайтты айтып таныстырғанды жөн 

санап отырмыз.

Ол лондондық темір ұстасының отбасында дүниеге келген. Бастауыш сынып- 

та  оқып  сауат  ашқан.  Әрі  қарай  оқуын  жалғастыруға  отбасының  қаржылық 

мүмкіндігі болмағандықтан, 13 жасында кітап дүкеніне қолбала, соңынан кітап 


4

түптеуші  болып  жұмыс  істей  жүріп  өз  бетінше  білім  алған.  Түптеуге  неше 

алуан  мазмұнды  кітаптар  келетіні  белгілі.  Ол  жұмыс  арасында  уақыт  тауып, 

өзін қызықтырған кітапты оқитын болған. Бір кезде оның қолына «Химия ту-

ралы  әңгіме»  деген  кітап  түскен.  Осы  кітап  оны  ерекше  қызықтырған,  онда 

айтылған  жеңіл-желпі  химиялық  тәжірибелерді  үйіне  келген  соң  қайталап 

жасауға әуестенген. Тәжірибе жасауға керек ең негізгі нәрсені ғана сатып алып, 

өзгелерін  өзі  жасайтын  болған.  Электрстатикалық  машинаны  бөтелкелерден, 

гальвани батареясын – мырыш пен мыс шақалардан құрастырған. Осылайша 

тұздар мен қышқылдардың электролизімен таныс болған. Осы тәжірибелердің оны 

қызықтырғаны соншалық, ең ақырында нағыз гальвани элементін жасай алған. 

Ол  Корольдік  институттың  көпшілікке  арналған  кешкілік  және  жексенбі- 

лік дәрістеріне қатысатын болған. Атақты химик әрі физик Гемфри  

дэвидің 

(1778  –  1829)  дәрісі  оны  өте  қызықтырған.  Сол  кезден  бастап  Майклдің  ғы- 

лымға деген әуестігі артқан. Ол Г. Дэвиге хат арқылы оның оқыған дәрісінің 

мазмұны  жазылған  қолжазбасын  жіберген.  Дэви  Майклдің  «ынтасын,  есте 

сақтау қабілетін және ұқыптылығын» ескеріп, оны уақытша хатшылық қызметке 

қабылдаған.  Фарадей  кейін  Дэвидің  электролиз  жөніндегі  зерттеулерін  жал- 

ғастырып, өзінің ғылыми жолын Дэвидің ұстанған бағытымен ұластырған ға- 

лым болды. Г. Дэви – электр тогының қышқылдар мен тұздарды ыдырататынын 

дәлелдеген, калий және натрийді металл күйінде бөліп алған, екі мұз кесегін бі- 

ріне-бірін үйкегенде жылу бөлінетінін анықтаған және жер астында көмір қазу- 

шы жұмысшыларға арналған қауіпсіз шамды (кейіннен ол шам «Дэви шамы» деп 

аталып кеткен) ойлап тапқан ғалым. Электрхимия Дэвидің ғылыми жұмыстарынан 

бастау алған. 

М.Фарадейдің физика ғылымына қосқан үлесінің әрқайсысы-ақ оның есімін 

ғылым тарихында қалдыратындай жаңалық болған. Г.Дэви «Мен ғылым үшін 

бірнеше маңызды жаңалық аштым, бірақ солардың ішінде ең үлкені мен Фарадейді 

аштым» деген екен. 12–13 жасына дейін бастауыш білім алған Майкл академик 

ғалым атануға 11 жыл-ақ еңбектеніпті. Ол ашқан жаңалықтар: 



электрмагниттік 

индукция  құбылысы,  физика  ғылымына  анод,  катод,  иондар,  электролиз, 

электролит, электрод, диамагнетизм, парамагнетизм, өріс, магнит өрісі, т.б. 

ұғымдарды енгізген.

Энциклопедия  бүкіл  ғылым  саласының  теорияларын,  ең  негізгі  ұғымдары 

мен  түсініктерін  түгелдей  қамтиды.  Олар  жеке-жеке  мақалалар  бойынша  тү- 

сіндірілген. Қолдарыңыздағы 

«Физика әлемі» пәндік-анықтамалық энцикло-

педияда физика ғылымының әр саласының негізіне қаланған 1670-ден астам 

ұғымдар туралы ғылыми мазмұнды мақала қамтылған. Әрбір мақала анықтама 

тұжырымдалудан, мысалы, «ФИЗИКА – материяның қасиеттері мен құрылысын 

және олардың қозғалысының заңдылықтарын, табиғат құбылыстарының қарапайым, 



5

сонымен қатар барынша жалпылама заңдылықтарын зерттейтін ғылым» делінген 

секілді анықтамадан басталады. 

Атақты физик Альберт  



эйнштейн: «Ғылым тілінің әдеттегі түсінігіміздегі 

сөздерден айырмашылығы неде? Ғылыми ұғымдар мен ғылыми тілдің баршаға 

ортақ болуына оларды әр кезде бүкіл халықтардың данышпан ойшылдарының 

тұжырымдауы себеп болған. Егер ақырғы эффекті ескерілетін болса, олар әркімнің 

жеке-дара немесе бірлесіп күш жұмсауы нәтижесінде адамзаттың соңғы ғасырда 

өмірін өзгерткен техникалық төңкерістері үшін рухани құрал жасап шығарды» 

деген болатын. Эйнштейннің осы ойынан шығатын қорытынды: ғылым деге- 

німіз  – ұжымдасқан, яғни көптеген білімдердің жиынтығы екенін аңғарамыз. Ғылыми 

атаулар әр ел ғалымдарының еңбектерінің нәтижелерінен қалыптасатындықтан, 

олар көпшілікке түсінікті болу үшін ортақ бір тілде тұжырымдалатын болған. 

Физика ғылымы біздің заманымыздан бұрынғы V – ІV ғасырлардағы ежелгі грек 

ойшылдары атаған атауларға еліктеп грекше, одан кейінгі орта ғасырларда ғылыми 

тілге айналған латынша аталып келген. Қазіргі кезде ғылыми атаулар ара-тұра 

өзге тілдерде де аталуда. Осылайша халықаралық ортақ тілде аталған ғылыми 

атаулардың қалыптасқан тілдегі мән-мағынасын әр халықтың  тіліндегі балама 

атаулары бойынша анықтау қабылданған. Әрбір ғылыми атау, мысалы «ФИЗИКА  

( грекше «физус – табиғат») деген атаудың қандай мағыналы сөзден қалыптас- 

қандығы, яғни шығу тегі – этимологиясы бойынша түсіндірілген. 

Энциклопедиялық әрбір мақала атауы әліпбилік ретпен «А»-дан басталып, 

«Я»-ға дейінгі әріптік тізбек бойынша орналастырылған. 

Энциклопедияда қай мақаланың берілгенін аңғарту үшін арнайы 

сілтемелік 

әдіс қолданылған. Айталық, «Атом» деген жалпылама мақалада оның құрамдас 

бөліктері: 



электронпротон және нейтрон туралы энциклопедияда арнайы же-

ке-жеке егжей-тегжейлі мақала берілгендігін білдіру үшін әлгі электронпротон  

және нейтрон деген атаулар курсивпен жазылатынын айтқанбыз. Сондықтан кур-

сивпен терілген  атаулардың энциклопедияда жеке-дара мақала болып берілгенінін 

естен шығармаңыздар. Мысалы, 

«Атом ядросының бөлінуі» деген мақалада 

потенциалдық тосқауыл, ядролық тізбекті реакция, т.б. курсивпен терілген болса, 

осылар туралы энциклопедияда жеке мақалалар бар деген сөз.



6

ЕЛЕУЛІ ЖАҢАЛЫҚ АШҚАН ФИЗИК-ҒАЛЫМДАР



ФИЗИКА ҒЫЛЫМЫнЫҢ дАМУ КЕЗЕҢдЕРІ

Физика (грекше «физис – табиғат») – материяның құрылысы мен қасиеттерін 

және оның қозғалыстарын, табиғат құбылыстарының қарапайым, сонымен қатар 

ең  жалпылама  заңдылықтарын  зерттейтін  ғылым.  Физика  ұғымы  мен  оның 

заңдары  –  бүкіл  табиғаттану  ғылымдарының  негізіне  қаланған.  Физика  дәл 

ғылымдар саласы болып табылады, сондықтан табиғаттың санмен бейнелеуге 

болатын заңдылықтарын зерттейді. Физика ежелгі заман ғылымы болғандықтан, 

жалпылама  табиғат  құбылыстары  туралы  бүкіл  ілімдерді  қамтыды.  Білімдер 

мен зерттеу әдістерінің саралануына байланысты жалпылама ғылымнан жеке-

леген ғылыми салалар ажыратылып бөліне бастаған, соның бірі физика ғылымы 

болды. Физиканы өзге табиғаттану ғылымдарынан ажыратып бөлетін шекара  –  

шартты  бөлініс  болып  табылады  және  уақыт  өткен  сайын  соны  идеялар  мен 

теориялар туындап, неше алуан жаңалықтармен толысып дамытылатын ғылым- 

дардың ең өзектілерінің бірі.

Физика – тәжірибелік ғылым: оның заңдары тәжірибе жүзінде дәлелденген, 

орныққан фактілерге негізделген. Физикалық заңдар сан жүзіндегі қатынастар 

болып табылады да, математикалық тілде тұжырымдалады. Физика эксперименттік 

(ғылыми тәжірибелік) және теориялық физикаларға салаланған. 

Физика ғылыми 

зерттеу нысандары (объектілері) бойынша – қарапайым бөлшектер физикасына, 

ядролық физикаға, атомдар мен молекулалар физикасына, газдар мен сұйықтар 

физикасына,  қатты  денелер  физикасына,  плазма  физикасына,  т.б.  салаларға 

ажыратылған. Зерттелетін үрдістер (процестер) немесе материяның қозғалысына 

байланысты физика – материалдық нүкте және қатты дене механикасы, тұтас 

орта механикасы, термодинамика және статистикалық механика, электрдинами-

ка, тартылыс теориясы, кванттық механика және өрістің кванттық теориясына 

ажыратылған. Зерттеу мақсатына сәйкес қолданбалық (қолданбалы оптикаға) 

физикаға топталған. 

Найзағайдың жарқылы, аспанның күркіреуі, Күннің және Айдың тұтылуы, 

т.б. Физикалық құбылыстар адамзатты ежелден-ақ өзіне назар аудартқан. Біздің 

заманымыздан  бұрынғы  (б.з.б.) VI  –  ІІ  ғасырлар  аралығында  ғұмыр  кешкен 



7

ЕЛЕУЛІ ЖАҢАЛЫҚ АШҚАН ФИЗИК-ҒАЛЫМДАР



        демокрит                  Г.Галилей           э.Торричелли                Р.Бойль

ежелгі грек ғалымдары 



демокрит (б.з.б. 470/406 – ?), эпикур (б.з.б. 341 – 270), 

Лукреций (б.з.б. І ғасыр) заттардың атомдық құрылымы туралы алғашқы идея-

ларды тұжырымдаған. Ежелгі грек ғалымы Клавдий 



птоломей (б.з.б. ІІ ғасыр) 

Әлемнің геоцентрлік (яғни Әлемнің ортасында Жер орналасқан делінетін) жүйесін, 

статиканың қарапайым заңдарын (рычаг ережелерін), жарық сәуленің түзусызық- 

ты таралуын және оның шағылысу заңын, гидростатиканың бастамасын Архимед 

заңы) тұжырымдаған. Электр мен магнетизмнің қарапайым көріністері байқал- 

ған. Б.з.б. ІV ғасырға дейінгі физикалық ілімдерді ежелгі грек философы әрі ғалы- 

мы 

Аристотель (б.з.б. 384 – 322) қорытындылаған. Орта ғасырарда Аристотель- 

дің ілімін шіркеу міндетті ілімге айналдырып, ғылымның дамуына ұзақ уақыт 

тежеу жасаған. Физиканың ғылым ретінде дамуы ХVІІ ғасырда итальян ғалымы 

Галилео 


Галилейдің (1564 – 1642) ғылыми зерттеу жұмыстарынан бастау алған. 

Галилей қозғалысты математикалық түрде сипаттаудың қажеттілігін алғаш түсін- 

ген ғалым болды. Ол берілген денеге айнала қоршаған денелердің әсері Аристо- 

тель іліміндегідей жылдамдықпен емес, дененің еркін түсу үдеуімен анықталаты- 

нын дәлелдеген. Осы жаңалық инерция заңының алғашқы тұжырымы болды. 

Галилей механикадағы салыстырмалық принципті ашты, денелердің еркін түсу 

үдеуінің дененің тығыздығы мен массасына тәуелді болмайтынын дәлелдеді, поляк 

астрономы Николай 



Коперниктің (1473 – 1543) теориясын негіздеген және астро-

номия ғылымында оптикалық, жылулық т.б. құбылыстарды зерттеуде айтарлық- 

тай нәтижеге қол жеткізген. Галилейдің шәкірті – физик Эванджелиста 

Торричел-

ли (1608 – 1647) атмосфералық қысымның болатынын айғақтаған және 1644 ж.  

сынапты барометрді жасаған. Ағылшын физигі әрі химигі Роберт 



Бойль (1627 – 

1691) мен француз физигі Эдм 



Мариотт (1620 – 1684) газдардың серпімділігін 

зерттеген және өздерінің есімдерімен аталған алғашқы газ заңдарын тұжырымда- 

ған. Голландиялық ғалым Вилброрд

 Снеллиус (1580 – 1626) 1620/1621 ж. және 

 1637 ж. француз физигі әрі математигі Рене 



декарт (1596 – 1650) жарық сәуленің 

сыну заңын ашқан. 1600 ж. ағылшын физигі Уильям 



Гильберт (1544 – 1603) 

электрлік және магниттік құбылыстардың жіктерін ажыратқан және Жердің – өте 



8

ЕЛЕУЛІ ЖАҢАЛЫҚ АШҚАН ФИЗИК-ҒАЛЫМДАР



    э.Мариотт        В.Снеллиус           Р.декарт           У.Гильберт

      И.ньютон          И.Кеплер            Х.Гюйгенс        Ф.Гримальди

үлкен магнит екенін дәлелдеген. Гильберт электр туралы ғылымның негізін қалау- 

шы болды. 1600 жылға дейін электрлік құбылыстар туралы ілім ежелгі грек ойшы- 

лы Милеттік 



Фаллестің (б.з.б. 625 – 547) янтарьға үйкеленген заттың электрлік 

қасиеті болатынын ашқан тәжірибесі деңгейінде қалып қойған болатын. Гильберт- 

тен кейін бір ғасырдай мерзім бойы электрге айтарлықтай жаңалық қосылмаған. 

ХVІІ  ғасырдағы  физиканың  негізі  табысы  – 



классикалық  механиканың 

тұжырымдалуы болды; ағылшын физигі әрі математигі Исаак 



ньютон (1643 – 1727) 

«Натурал философияның математикалық бастамасы» (1687) деген ғылыми еңбе- 

гінде осы ғылымның барлық негізгі заңдарын тұжырымдаған. Ньютонның ғы- 

лымға ендірген 



күй ұғымының іргелі мәні болды. Механикадағы денелер жүйе- 

лерінің  күйі – жүйе денесінің координаттарымен және импульстерімен толықтай  

анықталады. Неміс ғалымы Иоганн 

Кеплер (1571 – 1630) ашқан планеталардың 

қозғалыс заңдары негізінде Ньютон бүкіләлемдік тартылыс заңын тұжырым- 

даған. Осы жылдары голланд ғалымы Христиан 



Гюйгенс (1629 – 1695) пен неміс 

ғалымы Готфрид 



Лейбниц (1646 – 1716қозғалыс мөлшерінің сақталу заңын 

тұжырымдаған: Гюйгенс 



физикалық маятниктің теориясын тұжырымдады, 

маятникті сағат жасады. Физикалық акустика ғылымы дамытыла бастады.

ХVІІ ғасырдың 2-жартысынан бастап телескоп т.б. оптикалық аспаптардың 

жасалуына байланысты, 

геометриялық оптика тез дамытыла бастады. Физика- 


9

ЕЛЕУЛІ ЖАҢАЛЫҚ АШҚАН ФИЗИК-ҒАЛЫМДАР



       Ш.дюфе                Б.Франклин            Г.Кавендиш               Ш.Кулон

          п.Бугер                И.Ламберт                В.Гершель              У.Волластон

лық оптиканың негізі қаланған: жарық сәуленің 



дифракциясын итальян физигі 

Франческо 



Гримальди (1618 – 1663) ашса, жарық сәуленің дисперсиясын іргелі 

зерттеу И.Ньютонның үлесіне тиді. 1676 ж. дат астрономы Оле 



Ремер (1644 – 1710) 

алғаш болып 



жарық сәуленің таралу жылдамдығын өлшеген. Бір мезгілде дерлік 

жарық сәуленің 



корпускуларлық және толқындық теориялары пайда болып6 

әрі дамытыла бастады.

Швейцар ғалымы (математик, механик әрі физик) Леонард 

эйлер (1707  –  

1783)  және  басқа  ғалымдар  абсолюттік 



қатты  денелердің  динамикасын 

тұжырымдаған. Бөлшектер мен қатты денелер механикасымен қатар 



сұйықтар 

мен газдардың механикалары да дамытыла басталған. Швейцар ғалымдары 

Даниил 


Бернулли (1700 – 1782), Л.Эйлер, француз ғалымы (математик, меха-

ник) Жозеф 



Лагранж (1736 – 1813), т.б. ғалымдардың ғылыми еңбектерімен 

ХVІІІ ғасырдың 1-жартысында 



идеал сұйықтың гидродинамикасының негізі 

салынды. Лагранждың «Аналитикалық механикасында» (1788 ж.) механиканың 

теңдеулері жалпыланған түрде өрнектелген, бұларды кейіннен механикалық емес 

дербес жағдайда электрлік-магниттік үрдістерге қолдану мүмкін болды. Әлемнің 

бірыңғай механикалық бет-бейнесі айғақталған осы жайтқа сәйкес әлемнің бүкіл 

байлығы мен көпбейнелілігі – Ньютон заңына бағынышты бүкіл денелер құра- 

латын бөлшектердің (атомдардың) қозғалыстарына тәуелді болды. 


10

ЕЛЕУЛІ ЖАҢАЛЫҚ АШҚАН ФИЗИК-ҒАЛЫМДАР



            Т.Юнг                  о.Френель              Л.Гальвани              А.Вольта

         Г.дэви                   М.Фарадей                 Х.эрстед                    А.Ампер

Физиканың  өзге  салаларында  тәжірибелік  мәліметтер  жинақталып  әрі 

қарапайым ғылыми тәжірибелік заңдар тұжырымдала бастаған. Француз физигі 

Шарль 


дюфе (1698 – 1739) электрдің (электр зарядының) екі тегі болаты-

нын ашты және олардың қасиеттерінің сипаттамаларын айғақтады. Американ 

физигі Бенджамин (Вениамин) 



Франклин (1706 – 1790) электр зарядының 

сақталу заңын тұжырымдады. Ағылшын физигі әрі химигі Генри Кавендиш 

(1731 – 1810) және француз физигі Шарль 



Кулон (1736 – 1806) біріне-бірі тәуелсіз 

түрде электрстатиканың 



қозғалмайтын электр зарядтарының өзара әсерлесу 

күштерін анықтайтын негізгі заңын (Кулон заңы) ашты. Француз ғалымы 

Пьер 


Бугер  (1698 – 1758) мен неміс ғалымы Иоганн Ламберттің (1728 – 1777) 

ғалым еңбектерінің нәтижесінде 



фотометрия қалыптаса бастады. Инфрақызыл 

(ағылшын оптигі әрі астрономы Вильям 



Гершель (1738 – 1822) мен оның отанда-

сы Уильям 



Волластон (1766 – 1828) және ультракүлгін [неміс физигі әрі химигі 

Иоганн 


Риттер (1776 – 1810), У.Волластон] сәулелерді ашты.

ХІХ  ғасырдың  басында  жарық  сәуленің  корпускуларлық  және  толқындық 

теорияларының арасындағы «күрес» толқындық теорияның жеңісімен аяқтал- 

ды. Бұған ағылшын ғалымы Томас 




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   81


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал