Аманкелді замекбаев, еңбек ардагері



жүктеу 55.86 Kb.

Дата09.09.2017
өлшемі55.86 Kb.

Аманкелді ЗАМЕКБАЕВ, 

еңбек ардагері. 

Сөзді сөз түртеді деген емес 

пе? Әңгіме ойда жоқта 

басталды. Бас  қосып отырған 

бес-алты адамның бірі ел мен 

жердің тарихын  қаузайлай 

айтып, бірді-бірге  қосып, 

төтелеп барады. Сөз арасында 

«Кешегі Сандыбайдың сары 

Ерденінің кезінде мынандай 

бір іс болыпты» деді де оны өз 

ойынша тұжырымдап шықты. 

Ел арасында мұндай әңгімелер 

аз айтылмайды. Әйтсе де, 

үлкендерден  қалған сөз 

ұ

мытыла ма? Біз де ойымызды 



ортаға салып, бұл әңгіменің 

басы-қасында белгілі Бозай 

бидің болғанын тілге тиек 

еткенде «Ай, ол Бозайың 

кім?» деп  қарсы сауал 

қ

ойғанда оған ептеп 



тосылып  қалғандай, 

тосырқай  қалғанымды 

жасыра алмаймын. Әсіресе, 

«Бозайың кім?» деген сөз 

сай-сүйеггмді сырқыратты. 

Жас болса бір сәрі, жер 

ортасынан асып кеткен 

жасы бар адамның ел мен 

жер жайлы әңгіме 

қ

озғағанда осы жерде 



желдей есіп, еркін өсіп, 

барын ортаға салып, 

жалпылдап, жарқылдап 

өткен Байназар Бозайды 

білмей, Ерден жайлы әңгіме 

қ

озғағаны көңілді 



қ

обалжытты. Шындығына 

келгенде оған «Сен, 

Бозайды неге білмейсің?» 

деп кінә да  қоя алмайсың. 

Бұрынғы өткендердің бәрін 

білу басқаларға шарт та 

емес шығар, десек те, 

тарихи тұлғаның аты 

аталмай  қалуы «өткенді 

бүгінгінің  ұрпағы  ұмытып 

бара ма?» деген ойды 

көңілге оралта береді. 

Әйтпесе, Бозай аты атаусыз 

қ

алатын жөні жоқ. Бұлай 



батыл айтуымның себебі не 

деңіз? Айтайын. 

«Әр ханның заманында бір 

сұрқылтай» деп бұрынғылар 

білмей айтпаған. Ел басқарған 

ерлердің  қасында әрі ақылшы, 

әрі серік, сегіз өнер бойына 

сыйған жігіттің жампоздары 

болғаны белгілі. Абылай 

ханның Абылай аты шықса, 

оның даңқын асырып, 

дәрежесін көтерген Бұқардай 

даңғыл көсем болғанын тарих 

тайға таңба басқандай көрсетіп 

берді. Осындай сейлесе 

шешең  қол бастаса көсем 

болған Бозай да аға сұлтан 

Ерденнің айтулы ақылшысы, 

көреген көсемі, топқа түскен 

шешені болғанын біз 

ұ

мытқанымызбен тарих  ұмыта 



ала ма? Жоқ.  Ұмытылмайтын 

тұлғалардың бірі ретінде өз 

орнында, өз биігінде тұрары 

хақ. Себеп,  қазақ деген 

халықтың тарихының бір 

кезеңі патшалы Ресейдің кең 

даланы отарлап алып, жеке 

дара билей бастауына дөп 

келгенде ел ішіндегі бар 

мәселеге атқа мінген 

азаматтар араласқаны 

қ

атталған  қағаздарда рет-



ретімен көрсетілген. Бұл 

жөнінде Омбыдағы, 

Орынбордағы және Ресейдің 

өз ішіндегі басқа да 

мұрағаттарда  қазақ даласы, 

оның ішінде Бағаналы 

болысына  қатысты жерлерде 

нақпа-нақ айтылған. Әсіресе, 

Бағаналы болысының бетке 

ұ

стары Ерденге  қатысты 



тұстарда Бозайдың аты бірінші 

аталады. Мен мұны іштартып, 

болмаса, жақындық  қуып 

айтып отырған жоқпын. 

Бұрынғының көзін көрген 

үлкендер өнегелі істі үлгі 

қ

ылғанда Бозайдың сөзін алға 



тартатын. Солардың бірі, 

сан жыл аттан түспей, ел 

бірлігі, тұтастығы жолында тер 

төкті. Әрине, соқа бастың  қамы 

үшін емес, ел үшін,елдің бірлігі 

үшін. Содан да болар, оны 

заманында Бозай деп барша 

Бағаналы балалары жоғарыға 

көтеріп, төрден орын бергені, 

әспеттегені. Бозай айтқан бір 

ауыз сөзге тұтас бір ауыл 

тоқтаған.Мұны да сол 

Өтекеңнен естіп, мерейленіп 

қ

алдым. Сол жолы Өтекең 



«Бозай бабаның бейітінің 

қ

айда екенін білесің бе?» деп 



маған сауал салды. Несін 

жасырайын. Білмейтінімді 

айттым. Сонда ол кісі «Мен 

Өтекеңнің ә дегенде балалық 

шағы өткен жерді бірден 

белгілей алмай, әр төбеге көз 

салып, ой-құшағына беріле 

бергені болмаса. Ол да 

түсінікті. Арада  қаншама 

жылдар өткен. Өтекеңнің 

қ

обалжыған көңілін түсіне 



тұрып, ойыма өткен 2008 жылы 

Мейрам  қажының кесенесін 

тұрғызғанда алматылық 

жекжатым, елге белгілі, КСРО-

ның халық артисі, композитор 

марқұм Мұқан Төлебаевтың 

немересі Әнуарға жолыққаным 

түсті.  Құрылыс маманы Әнуар 

сол жолы Бозай  қыстауын 

БҮГІНГІЛЕР БІЛСЕ ЕКЕН 

бүгінде жасы сексеннен асқан 

Сәтбаев  қаласының тұрғыны, 

қ

ара шаңырақ  Қарсақбайдың 



қ

аз тұруына  қатысқан еңбек 

ардагері Өтеш Дүйсенбаев 

ақсақал дер едім. Дүйсекең 

сол Сандыбай батырдың 

ұ

рпағы. Былайша айтқанда 



Ерденнің мұрагері. Міне, осы 

Өтекең үлкен бір отырыста сөз 

арасында ата жолын сұрасып 

қ

алғанда руымның Байназар 



екенін естіп «Ой, аға баласы 

екенсің. Кешегі атам Ерденнің 

атын шығарған Байназар 

Бозайдың ауылынан 

боларсың» деп бір көтеріп 

тастады. Бұрынғының жолы 

деп табаққа тартылған басты 

«Аға баласы тұрғанда 

үлкендеріміз  ұстамаған.Сол 

дәстүрді сақтайын. Бозайдың 

ұ

рпағы сен ұста» деп, маған 



ұ

сынды. Бұл да болса, ата 

дәстүрдің әзірге ада 

болмағандығының көрінісі 

шығар. Сол жолы Бозай 

шешеннің көптеген өткір 

сөздерін ортаға салды. Елді 

бірлікке, татулыққа, берекеге, 

табысқа шақырған тамаша 

сөздері тыңдаушының 

жүрегіне жол тапқандай. Бозай 

айтты деп Өтекең мына бір 

шумақты да төгілтіп өтті: 

Көтеріліп елменен 

білегіміз, 

Бір болған елмен 

бірге тілегіміз. 

Ерінбей еңбек еттік 

ел аралап, 

Болсын деп 

ел бірлігі — тірегіміз. 

Бозай шешеннің мұндай 

өлеңдері аз емес. Әр жерде 

ретіне  қарай бірен-саран ескі 

көз үлкендер айтып та жүреді. 

Ал,жастар әлгіндей «Бозайың 

кім десе?» оған шайырдың 

жоғарыдағы жыры жауап 

бергендей емес пе? 

Сандыбайдың Ерденімен бірге 

білемін» деп тағы бір әңгіменің 

шетін шығарды. 

— Сонау 1938 жылдың 

қ

иын-қыстау кезеңінде, — деді 



Өтекең — біздің Жырық 

атаның  қырық шақты үйін 

үкімет колхоз  құрамыз деп 

Арқанаты өңіріне көшірді. Сол 

жерде  Қара-Адыр атты колхоз 

ұ

йымдастырды. Бұл колхозда 



көп рудың басы  қосылды. 

Арамызда Сарғалдақ атаның 

Тәңірберлі, Шәлтеке, Төленді, 

Қ

араторғайынан тарайтын 



ұ

рпақтары да болды. Бір 

қ

ауым ел болдық. Сол кезде 



жасөспірім бала болсам да 

Бозай жайлы айтылған аңызға 

бергісіз әңгімелерді естіп, 

ойыма жаттап  қалдым. Сол 

жақта жүріп Бозай бабаның 

жатқан жерін көзбен көрдім. 

Атам ертіп апарып «Міне, 

мынау белгілі Байназар Бозай 

шешеннің жатқан жері» деп бір 

тасмоланы көрсеткені бар. 

Керек десең сол жерге  қазір де 

ертіп бара аламын,— деген 

Өтекеңнің сөзіне риза болдым. 

Бұрын сан рет іздеп дерегін 

таба алмай жүрген жоғымды 

тапқандай болдым. Өтекеңе 

қ

олқа салдым. Ондағым 



«Бозай бабаның басына 

бастап барасыз ба?» 

дегендігім. Ол кісі келісті. 

Сонымен жол  қамына кірісіп, 

аталас туысым Мәнтай ағаның 

немересі Ерболды ертіп, 

Өтекеңді жолбасшыға алып, 

Арқанаты бойына аттанып 

кеттік. Осы жылдың 7 

мамырында шыққан жолымыз 

сәтті болды. Іздеп шыққан 

бағытымызда жол  қиындығына 

ұ

шыраған жоқпыз. Тек, 



және оның тасмоласын 

көргенін айтқан.Әнуардың 

айтуынша сол өңірде Жалын 

деген жас фермер жігіттің бары 

ойында  қалыпты, Жалын сол 

маңайды жақсы біледі деген 

сөзді іштей  қайталай бердім. 

Сол бетпен Жалынды іздеп 

Бозай өзенін кесіп өтіп, әрі 

қ

арай 25-30 шақырым 



қ

ашықтықтан барып шаруа 

қ

ожалығына жолықтық. Бұл 



фермердің жайлауы екен. 

Келген шаруамызды естіген 

Жалын «Мен сіздерді өзім 

бастап апарайын.Бірақ, бұдан 

2 жыл бұрын үш-төрт кісі келіп, 

Бесқара деген жердегі ескі 

қ

ыстау мен сол жердегі 



зиратқа түнеп кеткен. Сонда 

олар «Бозайдың  қонысы мен 

мәңгілік мекені осы» деген еді» 

деді. Сонымен Жалын 

бастаған ізбенен Бозай өзеніне 

кері  қайтып, Бесқара 

қ

ыстауының орнына жеттік. 



Бұл жерде ескі тас  қораның 

орны  қопарылып жатыр. Сол 

жерге келгенде Өтекең балаша 

қ

уанып «Міне, осы жер» деп 



деген атаулар ауыз екі тілде 

айтылып жүр. Бірақ, нақтылап 

ресми түрде Бозайдың атын 

әспеттеу жағы кемшін түсіп 

жатқанын кімнен жасырамыз. 

Осы ретте Бозай бейітіне 

барар жолды жөндеп, сол 

маңайға көзге түсер үлкен белгі 

орнатылса деген де ой бар. 

Бозайдың атын  ұлықтап, оны 

еске түсіру кештерін  қолға 

алсақ нұр үстіне нұр болар еді. 

Әрине, ойда жүрген мәселе көп. 

Оның бәрі айналып келгенде 

бүгінгі  ұрпаққа, келешекке 

Бозай бабаның аты да, өлмес 

мұрасы да өз мәнінде жетсе 

екен дегенге сайып келеді. 

Ендеше, Ерденін  ұлықтаған ел 

оның ерлігін дәріптеп, 

абыройын асырып, елдіктің 

туын көтерген Бозайын білмей 

қ

алса, келешек алдында кінәлі 



болып  қалмаймыз ба?  Ұрпаққа 

ұ

сынар өнегесі бар бабаның 



болашаққа да берері аз емесі 

анық. Ел болып осы жағын бір 

ойланып көрейікші. 

ЖЕЗҚАЗҒАН. 

көліктен секіріп түсті. 

Тасмоланы аралай жүріп, 

Бозай бейітінің басына келдік. 

Басында белгі тас тұр.  Құран 

бағыштап, дұға оқыдық. Осы 

жерге, Бозай бабаның 

бейітінің басына Ербол 

жасатқан ескерткіш тақтаны 

қ

ойдық. Сөйтіп, Бозай бабаның 



жатқан жерін суретке түсіріп, 

белгітасын орнатып, барар 

жолының бағытын 

айқындадық. Бұл да бір көптен 

ойда жүрген іс еді. Әрине, тау 

қ

опарып, тас жардық демейік, 



әйтсе де екі жүз жылдан кейін 

Бозай бабаны ортамызға 

оралтқандай 

болғанымызға тәуба дедік. 

Енді  қалай? Алысқа аты 

жеткен, айтқанға сөзі өткен, 

әділдікті ту етіп, барға 

қ

анағат, жоққа салауат 



айтқан Бозай бидің елдік 

ісі ешқашанда естен 

шығар ма? Бозайдай 

бидің өнегесін  ұмытсақ, 

ұ

рпаққа нені ұсынамыз. 



Әрине, Бозайдың атын 

күніне мың  қайталап 

айтқанымызбен одан 

Бозай баба орнынан 

тұрып кетпейді. Оның аты 

аталса, ісі өнеге тұтылып, 

ұ

рпаққа ұсынылады. 



Татулық тамыр жаяды. 

Бірліктің берекесі артады. 

Міне, бізге осы  қажет. Осы 

тұрғыдан келгенде 

Бозайдай шешені өткен 

елдің ертеңін ойлайтын 

бүгінгі  ұрпақ бейжай  қарап 

қ

алмаса керек. Ол үшін 



Бозайдың атын мәңгі есте 

қ

алдыру шараларына мән 



берсек жөн болар. Рас, 

Бозай өзені, Бозай жазығы 



Бозай биді 

Мысты өңір. - 2009. - 24 шілде (№ 29). - 6 б. 






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал