Алшын шежіресі



жүктеу 0.75 Mb.

бет2/8
Дата22.02.2017
өлшемі0.75 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

ОРМАН ЕЛІНДЕГІ АЛШЫН РУЛАРЫ 

            Бұл  шежіредегі  Шықшыт-  орысша  Шишкит-  қазіргі  Ресей  мен 

Моңғолияның шекарасымен ағатын өзен, Енисейдің бастауларының бірі. Ал 

Шықшыт  жақта  өмір  сүрген  тайпалар  Ойрат,  Бұрыйат,  Барсұн,  Ұрсұт, 

                                                           

9

 



Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері.1-т.Алматы. Дайк-Пресс, 2005ж.13-б.

 

10



 

Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. 1- том. Алматы. «Дайк-

Пресс».2005ж. 299-б. 


13 

 

 



Қабқанас,  Қаңқас,  Тұбас  кімдер,  олар  Орман  еліне  жата  ма,  Алшынға 

қатысы бар ма?  

            Бурят  пен  Тува  қазір  Ресей  Федерациясының  құрамында  екені 

белгілі, ал барсуд, урсуд, хабханас, хангай рулары - Ішкі Моңғолияда. 

            Ойратқа 

келетін  болсақ,  кейбір  ғалымдар  «ойрат»  сөзін 

моңғолдың«ой»- орман және «ард» -халық деген сөздерінен пайда болған, 

демек, орман халқы деп түсіндіреді. 

             XIII – XIV ғғ. өмір сүрген  әйгілі парсы тарихшысы және мемлекет 

қайраткері  Рашид  әд-Дин  өзінің  «Жамиғ  ат-тауарих»  жылнамалар 

жинағында  ойраттар  туралы  тарауда  «Моңғолдың  құпия  шежіресінде» 

аталған  ойраттар  көсемі  Құдұқа  бек  пен  Шыңғысхан  әулетінің  құда-

андалығы  туралы  егжей-тегжейлі  тарқатады.  Алайда  Рашид  әд-Дин 

ойраттарды орман халқы деп атамаған. 

Сібірдің таулы-тайгалы аймақтарында өмір сүрген ойраттар кейінірек 

Шыңғысханнан  жеңіліс  тапқан  наймандар  мен  керейіттердің  жерлерін 

иемденді, XIII ғасырдың басында олардың жалпы саны 200 мың болды дейді 

Черненко Вадим мен Арынгазин Ризат.

11

 

 



«Алтын тобчыда» да Ойрат пен Орман елі бөлек аталады. «[Шыңғыс 

қаған]… қырық түмен Моңғол, төрт түмен Ойрат, алты мың Үжигет, 

Оңғұча,  Осқи,  Барғы,  Бұрат,  Тоуа,  Ұранқан,  Ұрұғтан,  Қамиған,  Егүт, 

Орман әулеті, Ала жылқылы, Алтын тепшелі ұсақ- түйек ел, Күрең ит елі, 

Басы жоқ ел, Шұбар жалғыз аяқты ел, Едөн ектен елдерін уысына алып, 

барыстай ұстап, аюдай жарып, өз дегенімен жүріп, Едөн ектен ұлыстан 

алым алып, Жамбутиб әлемінде Бұрқанның әмірімен, тәңірдің жебеуімен, 

қара  басты  адамның  қалыбы  бола  тұра,  осыншама  ұлыстың  басын 

біріктіріп,  бес  түсті  ұлы  ұлыс,  төрт  жаттың  ессіз  бұзақыларына  ес 

беріп,  Ұлысты  құрып,  төрді  нығайтуға  жұмылған  сәйт  тектілерден 

түмен нойанын, мыңдық нойанын, ондық нойандарын сайлады».

12

 

Қалай  дегенде  де,  Ойраттар  мен  Алшындардың  тарихи  векторлары 



әртүрлі болды. Кезінде дүниені дүр сілкіндірген ойраттардың қазір Ресей, 

Қытай, Моңғолияда тек жұрнақтары қалды. 

                                                           

11

 



Имена в истории Казахстана:правители Джунгарского ханства в 17-18 веках. 

www.kyrgyz.ru/?page=317  

12

 Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. 2- т.Алматы, Дайк-Пресс.2005 ж. 



268-б. 

 


14 

 

 



Сонымен «Моңғолдардың құпия шежіресінен» жоғарыда келтірілген 

үзіндіде Алшындар бар ма?  

Бар, ол Төелес = Төлестер

Сенімділігімнің  себебі-  мен  Төлеспін.  Атым  мен  ата-тегімді  төменнен 

жоғары  қарай  атасам  Серік-Тағыберген-Дәулет-Мәмбеталы-Кішкентай-

Амалдық-Асан-Бақтыбай-Төлеспін! 

Гапплотобым бойынша С3с (М-48) Алшынмын. 

13 ғасырда Төлестер Орман елі болған 

Төлестердің Орман елі болғаны «Моңғолдардың құпия шежіресінің» мына 

бір тарауынан да көрінеді: 

Шыңғыс қаған Қорчыға: 

         «Бала кезімнен мені жақтап, 

          Жорып айтып жөн сілтеп, 

          Осы шаққа дейін бірге 

          Балшыққа батысып, 

          Суыққа сіресіп, 

          Құт-ырыспен жүрдің сен. 

          Қорчы сол кезде    

          Жоруым рас болып орындалып, 

          Тәңріге жағар болса

          Отыз әйел алайын деп едің сен. 

Ендеше  жоруың  расталды.  Сый  тарту  етіп  осы  бағынған  ел-жұрттан 

жақсы  әйел,  қыздарды  таңдап,  отыз  әйел  ал»  деп  жарлық  етті.  Тағы 

«Қорчы үш мың Бағарынның үстіне Тоқай, Ашық екеуімен бірге Адарғұн, 

Чынос,Төүлес, Телеңгүт, болып түмен етіп толтырып, Қорчы сен Ертіс 

өзені  бойындағы  орман  еліне  дейінгі  жерді  биле,  сол  жерді  қорық  етіп, 

орман елін ертіп Қорчы түменді биле» деп жарлық етті.

13

  

                                                           

13

 Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. 1-т. Алматы, Дайк-Пресс, 2005ж. 



264-б.  

15 

 

 



Рашид  әд-Дин  бойынша  мұндағы  Бағарын,  Адарғұн,  Чынос  моңғолдың 

нирун тайпасы, ал Телеңгүт- жалайырға жатады.

14

  

Төлестер туралы бірер сөз 



«Верховья реки «Алаш» находятся в 70 верстах на восток от 

Толесского 

озера (Телецкое озеро)»

15

  

 

Төлес көлі 

16

 

 «Әкеміз, ағамыз құраған халықтың атақ-даңқы жоқ болмасын деп, түркі 

халқы үшін  түн  ұйықтамадым,күндіз  отырмадым.  Інім  Күлтегінмен,  екі 

уәзіріммен  өліп-тіріліп  құрадым...  Мен  өзім  қаған  болғанда  жер-жерге 

тарап  кеткен  халық  өліп-жітіп,  жаяу-жалаңаш  қайта  келді.  Ең  бірінші 

болып төлес тайпасы оралды».

17

 732-жылы тасқа басылған осы шежіреден- 

Орхон  өзенінің  бойынан  табылған  Күлтегін    жазуынан-Төлес  этникалық 

есімінің Алшыннан көнерек екені көрініп тұр.

 

                                                           

14

 «Сборник летописей» 1-том.Ленинград. СССР ҒА баспасы.1952 ж. 93-б., 4-бөлім, 2-



тарау. 

15

 М Тынышпаев Материалы к истории киргиз-казакского народа Ташкент.1925 ж.54-б. 



16

http://tainyvselennoi.mirtesen.ru/blog/43874337810/Rossiya,-Teletskoe-ozero,-respublika-

Altay. 

 

17



 http://kk.wikipedia.org/wiki/Білге_қаған 

16 

 

 



 

Күлтегін ескерткіші. Хушуу Цайдам.Солтүстік Моңғолия.

18

  

«...эта  надпись,  как  исторический  документ,  имеет  первостепенное 

значение, пополняя довольно скудные китайские известия, относящиеся к 

эпохе  образования  нового  Турецкого  ханства.  В  последующих  строках 

надписи сказано: «Он- (Ильтерес каган) дал устройство племенам толес и 

тардуш и назначил тогда же ябгу и шада... Аристов...пишет, что «телес 

есть  имя  племени  особого  от  теле»,  остатками    коего  являются  ныне 

теленгиты или телеуты, тогда как телес сохранилось и доныне в том же 

произношениив каком оно встречается в орхонских надписях».

19

  

 

Қазірде  Төлестер  Алшынның  ішінде  мына  тайпалардың  құрамында 

бар: 

Әлімұлы – Шекті- Қабақ -Төлес, 



Әлімұлы – Қаракесек – Тобыл-Төлес, 

Әлімұлы – Шөмекей-Аспан- Төлес. 

                                                           

18

 http://en.wikipedia.org/wiki/Kul_Tigin 



19

 Г. Грумм-Гржимайло. Западная Монголия и Урянхайский край. Ленинград, 1926 ж. 

2-том. 282-284 бб. 


17 

 

 



Төлестер Жетірудың ішінде де бар: 

Жетіру – Рамадан – Балғалы-Төлес. 

Сонымен бірге төлестер Қырғыздың, Алтайдың, Тываның құрамында бар. 

Төлестердің ізі тіпті Грузияда да (Ақысқа түріктерінің арасында) байқалады.  

«Очень  много  топонимов  Грузии,  в  том  числе  Ахыске,  связано  с 

различными  племенами  Тюркского  каганата.  Судя  по  грузинской 

топонимике, в VI в. здесь в основном осели племена толос…Известные в 

источниках с III в. до н.э., они проживали вначале в Центральной Азии, но 

постепенно в раннем средневековье часть из них оказалась на Кавказе. И 

именно в их среде впервые в истории возник в V в. этноним тюрок(мн.ч. 

тюркют), ставшее впоследствии единым именем всех тюркских народов 

мира.  В  Ахыске  имя  племени  толос  отразилось  в  названии  с.  Толош 

(Аспиндзский район)»,

20

   дейді  Әзірбайжан  ғалымы,  тарих  ғылымдарының 

кандидаты Ариф Юнусов. 



Саят- үрәңқайлар 

Орман елі болған Алшынға Төлестен басқа тағы қандай тайпалар кірген? 

19-20ғғ.  өмір  сүрген  орыс  ғалымы  Г.  Грумм-Гржимайло  «Моңғолдардың 

құлия шежіресіндегі» Жошының орман еліне жорығы туралы былай деген: 



«В  1207  году Чингис  приказал  своему  старшему  сыну  Джучи  привести  к 

покорности  лесные  племена,  населявшие  страну  Баргуджи-  токум,  т.  е. 

Саяны и северные пределы Хангая».

21

  

Саян  тауларын  мекендеген  орман  халықтары  саян  (сойон)  сөзіне 

моңғол тілінің заңдылығымен көпше түрде  «–т»  жалғауын жалғау арқылы 

«Сойот» деп аталған. Нирун моңғолдар оларды кемсітіп «үрәңқай» деген. 



УРАНХАЙ жыртық, жыртылған, тозған, айрылған; ~ дээл жыртық   шапан; 

~ ноорхой жыртық тесік, жемтір-жемтір, алба-жұлба.

22

 



Үрәңқайлар өздерін туба немесе тыва деп атайды. Оның себебі олар 

әуелде    Туба  өзенінің  жағасында  тұрған.  Содан  өсіп-өне  келе  Саян 

тауларына тараған.    

                                                           

20

 Ахыскинские турки: Дважды депортированный народ.  



www.ahiska-gazeta.com/ru/pages/316.html

 

21



 Западная Монголия и Урянхайский край. Ленинград, 1926 ж. 2-том. 415-416 бб. 

22

 Б. Базылхан «Монгол-казах толь» Улаанбаатар өлгий. 1984 ж. 513-б. 



18 

 

 



 

«Сами  себя  урянхайцы  (сойоты)  называют  туба.  Туба  –  это  дубо 

китайцев, племя, в VII нашей эры населявшее Саянское нагорье к западу и 

востоку  от  оз.  Косогола  (Иакинф  –  «Собрание  сведений  о  народах, 

обитавших в Средней Азии в древние времена, 1,2, стр.439, 447). Там же 

помещает  их  и  «Юань-чао-ми-ши»  (loc.  cit.,  стр.  131).  Но,  как  мы  уже 

видели,  тубинцами  считают  себя  и  маторы  (самоеды),  затем  также 

койбалы (Radloff – «Reise durch den Altai», в «Erman’s Archiv», XXIII, Heft 2, 

стр. 271) и карагасы (Катанов  – «Письма», стр. 26); тубинцами также 

называют  соседние  племена  и  кумандинцев,  как  и  всех  вообще  бийских 

татар; от Улалы, пишет Ядринцев («Об алтайцах и черневых татаров» в 

«Изв. И.Русск. Геогр. Общ.», 1881, XVII, вып. IV, стр.231) до Телецкого озера 

находится  семь  волостей  черневых  татар  туба  с  особым  родовым 

названием для каждой волости; наконец, среди качинцев имеется род туба 

– остатки племени того же имени, которое русские в 1629 году застали на 

р. Тубе и которое вскоре затем выселилось на юг, частью на Саяны, частью 

на Абакан и Уйбат, где и примкнуло к качинским татарам. Этих данных 

достаточно,  чтобы  усомниться  в  правильности  присвоения  всеми 

урянхайцами имени туба. В этом случае мы, может быть, сталкиваемся с 

явлением,  аналогичным  тому,  которое  дают  нам  алашаньские  хошоуты, 

которые, забыв свое происхождение, называют себя öлётами («Мэн-гу-ю-

му-цзи», стр. 147), т.е. именем, которое им дают китайцы. С урянхайцами 

могло  произойти  нечто  подобное.  Когда  в  их  среду  влились  тубалары 

(маторы и другие части самоедского племени), то племенное название этих 

последних  могло  передаться  и  основному  ядру  урянхайского  народа.  Во 

всяком  случае,  этот  народ  представляет  в  настоящее  время  довольно 

сложный конгломерат, и антропология сможет выполнить свою задачу, 

19 

 

 



расчленяя его на слагающие его расовые элементы лишь в том случае, если 

станет придерживаться пути, указанного К.И. Грощенко». 

23

 

1914 жылы патшалы Ресейдің протектораттығын қабылдаған Үрәңқай 



өлкесі  1926  жылдан  Тува  Халық  Республикасы,  1944  жылдан  Тува 

автономиялы облысы, 1961 жылдан Тува АССР-ы, 1993 жылдан Республика 

Тыва деп аталады.Тываның астанасы Қызыл қаласындағы спорт сарайына 

үрәңқайдан шыққан даңқты қолбасшы Сүбетейдің аты берілген. 

 

Сүбетей батыр 

Сойот–үрәңқайлардың орман елі болғаны туралы Рашид әд-Диннің сөзі: 



« Короче говоря, лесных племен -- множество, потому что из одной 

[племенной] отрасли у одного брата юрт был вблизи леса, а у другого -- на 

равнине;  происшедшие  же  от  них  племена  получили  два  имени.  Однако 

[существует]  много  различий  между  одним  лесным  племенем  и  другим, 

потому  что  от  леса  до  леса  бывает  [расстояние]  в  месяц  пути,  в  два 

месяца или в десять дней… 

Племя лесных урянкатов. 

Это племя не принадлежит к другим урянкатам: 

они получили это имя потому, что их юрты были в лесах».

24

 

Ал  төлестерге  қайта  оралатын  болсақ,    Рашид  -әд-Дин  төлестерді  де, 

үрәңқайларды да  моңғолға кейін қосылған халықтар деп есептейді. 

 

 «Народности,  которых  в  настоящее  время  называют  монголами

однако  вначале  их  название  не  было  таковым,  потому  что  это  название 

появилось спустя некоторое время  после них. Каждое ответвление этих 

народов [разделилось] на множество ветвей и каждое [из них] получило 

определенное название: джалаир, сунит, татар, меркит, курлаут, тулас

тумат, булагачин, кэрэмучин, урасут, тамгалык, таргут, ойрат, баргут, 

кори, теленгут, кесутами, урянка, куркан и сукаит».

25

 

                                                           

23

 Г. Грумм-Гржимайло. Западная Монголия и Урянхайский край. Ленинград, 1926 ж., 



3-том. 25-б. 

24

 Сборник летописей. 1-том. Ленинград. СССР ҒА баспасы. 1952 ж. 123-б. 



25

 Сборник летописей. 1-том. Ленинград. СССР ҒА баспасы. 1952 ж. 77-б. 



20 

 

 



        Орыстың  әйгілі  этнограф-ғалымы  Г.  Грумм-  Гржимайло  өткен 

ғасырдың басында сойот- үрәңқайлардың  рулық құрамын зерттеген.  

Олардың арасында Алшындардың 

төлес  (Сайын-ноян  қосынында,  Жадана,  Жакөл,  Ұлыкем,  Темірсұқ, 

Арторқалық  өзендерінің аңғарында), 



қаракесек (Ойнар сумынында), 

кете (Алаш пен Манжүрек өзендерінің бойында), 

адай (Ақсу өзенінің аңғарында), 

масқар (Урунгу өзенінің жағасында) 

сияқты руларының сақталып қалғанын көреміз.

 26

 

Демек,    Алшын  --  Төлес  және  Саят-үрәңқай  руларынан  құралған 



Орман елі. 

Алшын содан шықты деп отырған саят-үрәңқай тайпаларының құрамында 

Грумм–Гржимайло  бойынша  Тама,  Табын,  Кердері,  Керейіт,  Телеу, 

Жағалбайлы,  Рамадан  рулары  кездеспейді.Сондықтан  Жетіру  тайпасы 

Алшынға жатпайды, олар  кейінірек қосылған деген әңгіменің жаны бар. 

 

АЛШЫНДАРДЫҢ КӘСІБІ 

          Орман  елі-  Алшындар  13  ғасырда  Бұқтырма  өзенінен  Байкал  көліне 

дейінгі  (Барғұжы  тоқым)  аралықтағы  Алтай-  Саян  таулы  ормандары  мен 

орманды  далаларында  мекен  етті.  Мұнда  тау  теке,  арқар,  киік,  құлан, 

қарақұйрық,    елік,  бұғы,  марал,бұлан,  қабан,  жабайы  түйе,  аю,  сілеусін, 

ірбіс, қасқыр, түлкі, қоян, тиін, бұлғын,сусар, кәмшат, ақкіс, борсық, суыр 

сияқты  жануарлар  және  кекілік,  қырғауыл,  қаз-үйрек,  ұлар,  құр  т.с.с.    20 

ғасырдың басында небәрі 291 түрлі құс болғанын Г. Грумм-Гржимайло өз 

еңбегінде атап өтеді. 13 ғасырда аң-құстың саны да, түрі де әлдеқайда көп 

болғаны түсінікті.  

          Алшындардың  негізгі  күн  көру  кәсібі  аңшылық  болды.  Аңшылық 

тұрақты  және  маусымды  негізде  жүргізілді.  Тиін  аулау  қыркүйекте 

басталса,  қазан  айында  құндыз,  желтоқсанда  тауешкі,  бұлан  ауланған. 

Түлкіні күзден ерте көктемге дейін аулаған. Басқа аңдар жыл бойы, жаздың 

екі  айынан  басқа  уақытта  ауланды.  Күз  мезгілінде  ауланған  тұяқты  ірі 

жануарлардың еті, майы қыста күнделікті азық ретінде пайдаланылу үшін 

                                                           

26

 Западная монголия и Урянхайский край. Ленинград, 1926 ж. 3-том. 11-19 б.б. 



21 

 

 



сүрленіп, терісі өңделіп, сырт киім, аяқ киім, түрлі үй бұйымдарын жасауға 

жұмсалды.  Бағалы  аң  терілері  айырбас  тауары  не  сый-сияпат  ретінде 

жүрді.Оның  бір  мысалы,  жоғарыда  келтірілген  «Моңғолдың  құпия 

шежіресінен»  үзінді.  Онда  Қырғыз  және  Орман  елдерінің  нояндары 

Шыңғыс ханға  тарту-таралғы ретінде ақбоз ат пен ақсұңқардан басқа қара 

бұлғын силайды. 

           Аталмыш  шежіреде  мынадай  да оқиға бар. Әйелі  Бөртенің  артынан 

жасау ретінде келген қара бұлғын ішікті Шыңғыс хан керейіттің Тұғырыл 

Оң ханына сыйға береді. Бұл ішік кейінірек өзінің тарихи рөлін атқарды, Оң 

хан бұлғын ішік үшін Бөртені меркіттер тұтқынынан азат етуге көмектесті. 



«104-бөлім  

Солай жасаған соң Темүжін, Қасар, Белгүтей үшеуі Керейдің Тұғырыл Оң 

ханы Туыл өзенінің Қара Түн деген жерде болғанында барып:  

«Үш  Меркіт  аяқ  астынан  аңдаусызда  жетіп  келіп  бала-шағаны  алып 

кетті. Хан әкей, әйелім мен ұлдарымды құтқарып беріңіз деп келдік» дейді. 

Ол сөзге Тұғырыл Оң хан былай дейді: 

«Мен былтыр саған айтпап па едім. Бұлғын тоныңды әкеліп, әкеммен бір 

заманда анда болған әкемдей қамқорла деп кигізген кезде мен саған 

«Қара бұлғын тон үшін

Қаңғырған еліңді жинап берейін. 

Бұлғын тон үшін, 

бытыраған еліңді  

тұтастырып берейін. 

Бүйректен сирақ шықпасын, 

Көкіректен сөз шықпасын»  

деп айтпап па едім. 

Енді сол сөзімде тұрып

бұлғын тоның үшін 

бүкіл Меркітті быт-шыт етіп, 

Бөрте үжініңді әкеліп берейін мен

қара бұлғын тоның үшін 

барлық Меркітті талқандап, 

22 

 

 



Бөрте қатұнды қайтарып берейік біз».

27

 

 

Темүшін  дүниеге  келгенде  үрәңқайдың  Жаршытай  деген  ақсақалы 

(Шыңғыс ханның даңқты қолбасшысы Сүбетейдің әкесі) сыйлыққа бұлғын 

жөргек  алып  келеді,  ол  туралы  «Моңғолдардың  құпия  шежіресінде» 

мынадай жолдар бар: 



«Содан  кейін  олар  қайтып  Бүргі  жағасында  болғанда  Бұрқан  Қалдұннан 

Ұрыйанқайлық кісі Жарчыдай ақсақал көрігін көтеріп, Желме деген ұлын 

ертіп  келіп,  «Онон  өзені  Делуін  Болдақ  деген  жерде  болғанда  Темүжін 

туған кезінде бұлғын жөргек берген едім. Сол кезде Желмені бермекші едім, 

ол жасы кіші болған соң алып кеткен едім.  

Енді Желмемен  

Ер тоқымыңды ерттет, 

Есігіңді түргіз»  

- деп оны Темүжінге берді».

28

 

Темүшінге атқосшы болған Желме кейін атақты ноянға айналды, кейінірек 

оған інісі Сүбетей де келіп қосылып, Шыңғыс ханға қызмет етті, Сүбетейдің 

қолбасшылық  атақ-даңқы  ағасынан  да,  баcқа  моңғол  әмірлерінен  де  асып 

түсті.  

Орман елінің кейбір тайпаларының аттары олардың қандай кәсіппен 

айналысқанын көрсетеді. 

«Племена булагачин и кэрэмучин

[Оба] они обитали в пределах [той же 

местности] Баргуджин-Токум и у самого края 

страны киргизов. Они близки друг к другу».

29

 

Рашид  әд-Дин  айтып  отырған  бұл  екі  тайпа  бұлғын  және  тиін  аулаумен 

айналысқан.  

БУЛГА I. бұлғын; ~н малгай бұлғын тымақ; ~ны арьс бұлғынның терісі.

30

 



                                                           

27

 Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. 1- том. Алматы. «Дайк-



Пресс».2005ж. 119-120-бб. 

28

 Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. 1- том. Алматы. «Дайк-



Пресс».2005ж., 110-б. 

29

 Сборник летописей. 1-том. Ленинград. СССР ҒА баспасы. 1952 ж. [122]  



30

 Б. Базылхан. Монгол-казах толь. Улаанбаатар өлгий. 1984 ж. 92-б. 



23 

 

 




1   2   3   4   5   6   7   8


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал