Алшын шежіресі



жүктеу 0.75 Mb.

бет1/8
Дата22.02.2017
өлшемі0.75 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

 

 



Серік ДӘУЛЕТОВ 

 

 



Бұл шығарма 

Қазақ хандығының 

550 жылдығына 

орай дайындалды. 

 

 

АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ 

( Жаңаша көзқарас) 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Тараз 

2015 


 

 

 



 

 



ӘОЖ 929.5 

ҚБЖ 63.2 

Д 22 

 

                   Дәулетов Серік Тағыбергенұлы. 

Д-22           Алшын шежіресі ( Жаңаша көзқарас): /Тарихи зерттеулер/. 

                   Тараз, ТОО «Графика-Ю», 2015, - 93 бет 

                   ISBN 978-601-06-3257-8 

Бұл кітапта Алшын және Алаш сөздерінің этимологиясы туралы тың 

пікірлер  айтылған,    қазіргі  кездегі  қолданыстағы  Алшын  шежірелеріндегі 

ру-тайпалардың,  аталықтардың  атауларының  қайдан  шыққаны  туралы 

автордың  көп  жылғы  ізденістері  жариялаған.  Сондай-ақ  кітапта  Әлім, 

Шекті, Қабақ, Төлес, Ша, Аспан, Кете, Қаракесек, Тобыл, Үңгіт, Қарасақал, 

Байұлы, Қынық, Беріш, Шеркеш, Таз, Адай, Барғыт, Алаша атауларының 

этимологиясына байланысты топонимдердің карталары берілген, және сол 

топонимдердің  географиялық  координаттарының  негізінде  1207  жылғы 

Алшын елінің картасы жасалынған. 

Кітап қалың оқырман қауымға, ұлт тарихы мен шежіресіне қызығатын 

оқырмандарға арналады. 

Автор  пікір  жазғаны  үшін  Қазақстан  Республикасының  Білім  және 

ғылым  министрлігінің  Ғылым  комитетінің  Р.Б.Сүлейменов  атындағы 

Шығыстану  институтінің  жетекші  ғылыми  қызметкері  филология 

ғылымдарының кандидаты Нәпіл Базылхан  мырзаға және XIII ғ. Орман елі- 

Алшындар  картасын  жасауға  атсалысқан  инженер-геодезист  Ернар 

Жекебазаров мырзаға алғысын білдіреді. 

 

Анықтамалар үшін :  телефон: +7 7014709294   



                           e-mail: dauletov-serik@mail.ru          

                                                                                  

 

 

                                                                                                             ӘОЖ 929.5 

ҚБЖ 63.2 

Барлық құқықтар қорғалған 



ISBN  978- 601-06-3257- 8              ©Дәулетов Серік Тағыбергенұлы, 2015 

 

 



АЛҒЫ СӨЗ ОРНЫНА 

 

 

 



Қазақ  халқының  аса  бай  әрі  терең  тамырлы  тарихының  қатпарлы-

қатпарлы  беттері әлі де ғылыми терең зерттеулерді қажет етеді. Өйткені, 

қазақ  халқы  әп-cәтте  қалыптасып  пайда  болмаған,  оның  сонау  ежелгі 

замандардан  тіл  бітіп,  тілдесе  бастаған  кездерінен,  одан  алғашқы 

номадтардың  өкілдері    сақтардан  бастап,  "хұннұ",  "түрік",  "қыпшақ", 

"моңғол", "алтын-орда", "өзбек", "ноғай", "қазақ" дәуірлеріндегі  аса күрделі 

этносаяси  тарихы  бар.  Біздің  арғы  ата-бабаларымыз  мемлекеттік 

құрылымдар қалыптастырған тарихының мерзімін межелеп айтатын болсақ,  

үш- төрт мың жыл бұрыңғы тарих деген сөз.  

 Осынау    тарихта  шынайы  этникалық  тарихи  сабақтастықтар, 

ұрпақаралық үзіліссіз байланыстарымыз  да  бар. Демек, XV ғасырдың орта 

тұсында    бір  шаңырақтың  астына  қауымдасып  қазіргі  біртұтас  тіл  мен 

бірыңғай болмысты, бір сөзбен айтқанда,  қазақ ұлтын  сомдаған көптеген 

түрік тектес ру-тайпалар да өмір кешті, сан-қилы өзгерістер де болып өтті.   

Осы ретте, қарапайым қазақ азаматы, өз тарихының жанашары Серік 

Тағыбергенұлы Дәулетовтың еңбегі жайында біздің айтарымыз мынау: 

 Еуразия  кеңістігінде  сонау  есте  жоқ  ежелгі  заманнан  бері  арғы  ата 

бабаларымыздың кешіп өткен тарихын тектеп баяндаудың өзі де белгілі бір 

мерзімді,  ғылыми  тиянақты  зерттеулерді,  тіптен  тосын  ой-пікірлердің 

талқыға  салынуы  сияқты  сан-қилы  талдауларды  сөзсіз  қажет  етеді.  Осы 

тұрғыдан  С.Т.Дәулетовтың  аталмыш  еңбегінде  жаңа  көзқарас  пен  тың 

ұсыныстар мол дегіміз келеді.  

Бұл  еңбекте  қазақтың  ру-тайпаларының  күрделі  тарихына  қатысты 

алшын  және  басқа  да  этноним  атаулардың,    тарихи  топонимдерінің  

этимологиясы 

жайында 


қызықты 

ұсыныстар 

айтылған. 

Автор 


С.Т.Дәулетовтың  пайымдауынша  Алшындардың  Еуразиялық  кеңістіктегі 

көш жолдары Орман Елі (Алтай, Саян тау жоталы аумағынан бастау алып) 

одан Жошы Ұлысына, содан Ноғай Ордасына, одан кейін Қазақ хандығына 

бірігу тұтасты үрдістері болды делінеді. Біз де аталмыш пікірді құптаймыз. 

Шын  мәнінде  этностардың  миграциялық  жолдарына  дәйекті  дәлелдердің 

бірі  топоним  атаулары  болып  табылады.  Бұл  топонимдерінің  қызықты 

тұстары  жайында  автор  қазақ,  моңғол  тілдік  деректерді  кеңінен  қолдана 

отырып, өзінің ой пікірлерін сенімді етіп жазған. 

Жалпы, этнонимдер мен топоним атаулардың түрік, моңғол және басқа 

да көшпелі халықтарда ортақ құбылыстары мен ерекшеліктері бар екендігі, 

олардың тарихи хронологиялық межелеріне де назар аудару шарт екендігі 

зерттеушлерге белгілі.  



 

 



Таулы Алтайлық зерттеуші Н.В. Екеевтің зерттеулері бойынша

1

 қазіргі 



Таулы  Алтай  халықтарының  этнонимдерінде  көне  түріктік,  моңғолдық 

компоненттердің  туыстық  байланыстарының  бар  екендігі  айрықша 

байқалады. Осы тұрғыдан алып қарастырсақ, С.Т.Дәулетовтың  сөз болып 

отырған  еңбегіндегі      ой  тұжырымдары  басқа  да  зерттеушілердің 

талдауларымен  тағы да дәлелденіп тұрғандай.  

Біздің тарихымыздың шынайы ақиқаты белгілі дәрежеде жазылып та 

келеді,  айтылып  та  келеді.  Әрине,  біздің  тарихымыз  толық  жазылып 

баяндалды дегеннен аулақпыз.  

Сондықтан  өз  тарихын,  ата  бабаларымызыдң  тарихын  тануға 

талпынған, беймәлім әрі құпия сырларын көре білген, дәйекті етіп дәлелдей 

білген    қарапайым  азаматтарымыздың  да  ісі    жарыққа  шығуға  тиісті  деп 

білеміз.   

Автор  С.Т.Дәулетовтың      Алшын  атауын  көне  түрік,  моңғол  тілдеріндегі 

alaq//  alag  >  alaq+čin//  alag+čin  >    аңшы,  аңды  өлтіруші  деген 

семантикасынан  туындаған  байырғы  атау  дегені  пікірі  шындыққа 

анағұрлым жақын деп санаймыз.  Шынында да қазақ  тілінде "ала" дегенді 

моңғол  тілінде  "алаг"  деп  айтатын  фонологиялық    ерекшелігі  де  бар. 

Басқаша айтқанда "алақ+шын"   дегеніміз қысқартылып айтыла келе-келе ,  

"алшын" , "алаш" атауына айналған.  

 

 Түптеп  келгенде  Алшын=  алығшын=  аншын=алығшы=  алаш= 



аңшы,    Алшы-татар*=  аньци-татар=  аңшы-татар  деген  жаңғыртпасы 

көңілге қонымды.  

Сөйтіп,  С.Т.Дәулетовтың      қызықты  да  тосын  жаңалығы  бар    бұл 

еңбегін оқып танысқан соң көпшілік жұртшылыққа  жариялауға тұрарлық 

талдау  жұмыс  болған  ,  қазақтың  (жалпы  алғанда  түріктік,  моңғолдық 

делінетін  )  тарихи  этнононимдер  мен  топонимика  саласына  аз  да  болса 

өзіндік үлесін, өз пікірін қосқан еңбек болған деп санаймыз.  

 

 



 

Филология ғылымдарының кандидаты                          Нәпіл БАЗЫЛХАН  

                                                                           

 

                                                           

1

 

Екеев Н.В. Алтайская этногония: вопросы состава, типологии, этимологии, 



стратиграфии Электронный ресурс. / Н.В. Екеев. Режим доступа: 

http://clib.gaju.ru/2a/archive/2002/08/21.html#ekeev. 

 

 

 



 

 

 



                                                                            Елімізге керек емес ертегі!  

                                                                            Ертегіні өз балам да шертеді.  

                                                                            Тарих керек!  

                                                                            Іргетасы ол халықтың,  

                                                                            Іргетассыз қаланбайды                              

                                                                            Ертеңі! 

                                                                                                  Қадыр Мырза-әлі 



К І  Р І С П  Е 

Кейбір деректер бойынша қазақтың екі жүзден астам ру шежіресі бар. 

Алайда, «Біздің бұл қазақта тасқа таңба басқандай анық шежіре жоқ» деп 

Мәшһүр  Жүсіп  айтқандай,  шежіреміздің  көбі  он-шақты  атадан  әрі  қарай 

көмескілене береді. Оларды жинаған, жазған адамдардың шежірелік білімі 

әртүрлі болғандықтан ойдан шығарылған кейіпкерлерді қосу белең алған. 

Оның  үстіне  руына  тарту,  әркім  өз  ата-бабасын  әспеттеу,  дін  өкілдерін 

енгізу сияқты кемістіктер кездеседі. 

               Бүгінде 

заманауи  технологияларды  қолдану  арқылы  төл 

шежіреміздің кемшін тұстарын толықтыруға мүмкіндік туды. Ғаламтордағы 

сайттардан қазақ рулары мен тайпаларының генеалогиясы, таңбасы, ұраны 

туралы  сан-алуан  ақпарат  алуға  болады.  Ғылымның  жетістіктерінің 

арқасында  соңғы  жылдары  генетикалық  зерттеулердің  жаңа  бағыттары 

пайда  бола  бастады.  Соның  бірі  генетикалық  генеалогия  немесе  ДНК- 

генеалогия. Кәдуілгі генеалогия мұрағат құжаттарына немесе шежірелерге 

сүйенсе,  генетикалық  генеалогия  биологиялық  құжатқа-  ешқашан 

жаңылмайтын  адам  ДНК-сына  сүйенеді.  Генетикалық  генеалогияның  бір 

қасиеті  –  ДНК-ның  атадан  балаға  өзгеріссіз  берілетін  бөлігіне-  Ү- 

хромосомаға қол жеткізуге мүмкіндік береді. 

                  Елімізде  қазір  америкалық  Family  Tree  DNA  компаниясының 

келісімімен  коммерциялық  Shejire  DNA  жобасы  жұмыс  істеп  жатыр. 

Жобаның  директоры  Нұрбол  Баймұқановтың  айтуына  қарағанда,  бүгінде 

мыңға  тарта  адам  генетикалық  сынақтан  өткен,  оның  200-ге  жуығы 

Алшындар. 

Мен  де  осы  жоба  арқылы  ДНК-тест  тапсырып,  ата-бабалық 

гаплотобымның  С3с  (С-М48)  екеніне      көз  жеткіздім.  Бұл  гаплотопты 

генетикалық  генеалогиямен  айналысып  жүрген  кейбір  қазақстандық 

ғалымдар «Алшын кластері» деп те атап жүр. 

              Солардың бірі философия докторы - PhD, саясаттанушы Жақсылық 

Сәбитов.  Ол  өзінің  «Этногенез  казахов  с  точки  зрения  популяционной 


 

 



генетики»

2

 деген еңбегінде Қазақ ДНК-жобасында тест өткен 273 қазақтың 

гаплотоптарын талдап, әрбір руда белгілі бір доминанта гаплотоп бар екенін 

анықтаған, оны ол кесте түрінде былай келтірген: 

 Бұл  доминанта  гаплотоптар  Жақсылық  Сәбитовтың  ойынша  қазақ  

шежірелерінде айтылатын сол рулардың ата-бабаларының гаплотоптары.  



«В советское время к шежире относились крайне скептически, ставя 

его на уровень фольклора, где уровень домыслов крайне велик. Но данные 

генетики 

свидетельствуют 

о 

том, 

что 

шежире 

зачастую 

подтверждается  на  80-90%,  когда  люди,  имеющие  по  шежире  единого 

предка  (исключая  кирме  –  потомков  усыновленных  и  др.),  имеют  также 

одну  гаплогруппу  и  близкие  гаплотипы.  Таким  образом,  говоря  об 

этногенезе  казахов,  можно  утверждать,  что  казахские  рода  являются 

преемниками некоторого количества золотоордынских эмиров, которые по 

шежире являются их предками, то есть данные шежире подтверждаются 

данными популяционной генетики по Y-хромосоме.»

3

  

Демек,  дейді  Жақсылық,  барлық  дерлік  қазақ  рулары  Алтын  Орда 

әмірлерінің ұрпақтары. 

Оның ойынша 

Үйсіндер 13 ғасырда өмір сүрген Майқы биден, 

Қаңлылар 17-18 ғасырда өмір сүрген Келдібектен, 

Шанышқылылар 17-18 ғасырда өмір сүрген Шанышқылыдан, 

Арғындар 14-ғасырда өмір сүрген Арғыннан, 

Наймандар 13-14 ғасырда өмір сүрген Өкірештен, 

                                                           

2

 The Russian Journal of Genetic Genealogy (Орыс нұсқасы) 5 том, №1, 2013 ж., 35-б. 



 

3

 Сонда, 34-35 бб. 



 

 

 



Қоңыраттар 14 ғасырда өмір сүрген Нанғұдайдан, 

Уақтар 15 ғасырда өмір сүрген Ер Көкшеден, 

Алшындар 14 ғасырда өмір сүрген Алаудан тарайды.

4

 

              Мен  Жақсылықтың  бұл  пікірімен  келісе  алмадым.  Себебі  қазақ  - 

қарға  тамырлы,  және  қазақтың  тамыры  Жақсылық  ойлағаннан  тереңде 

жатыр. Қазақ халқын құраған ру-тайпалардың ата-тегі Евразия кеңістігінде 

әлімсақтан бері тұрып келе жатқанын біле тұра, Жақсылықтың қазақтарды 

13-14 ғасырдағы Алтын Орданың 7-8 әмірінен тудыруы- тарихқа қиянат. 

Ғаламтор  сайттарында  шежіре  деректеріне  «фолк  хистори»  деп  қарайтын 

Жақсылық  бұл  жолы  З.Сәдібековтың  «Қазақ  шежіресін»,  Т.Үсенбаевтың 

«Алшын шежіресін» еш күмәнсыз 100 пайыздық сенімді дереккөз ретінде 

қолданған. Ол мұндай тұжырым жасамас бұрын Қазақ шежіресі туралы «Әз-

Жәнібекханнан  бергі  қарай  аталары  туралы  шын  да,  өтірік  те  айтылған 

сөздер бар» деген Шәкәрімнің, «Без предварительного изучения генеалогии 

каждого  отдельного  рода,  а  также  без  того,  с  кем  и  в  какие  времена  он 

сталкивался  невозможно  представить  себе  общую  картину  исторических 

судеб  казахского  народа»  деген  Мұхамеджан  Тынышпаевтың  сөздерін 

қаперіне алып, аталмыш еңбегінде пайдаланған шежірелерді ғалым ретінде 

сыни көзқараспен зерттеп, әрбір рудың тарихын талдауы керек-ақ еді... 

 Бір  қызығы  Жақсылық  қырғыздардың  шежіресі  (санжырасы)  мен 

қауымдастық генетиканың байланысы туралы қырғыз сайттарында басқаша 

сөйлейді:  

«Задачей популяционной генетики в исследованиях народов, живших 

родоплеменным  обществом,  здесь  становится  именно  разделение  и 

выявление, какая часть из санжира является достоверной, а какая часть 

мифической  и какая  часть  каждого этноса близка  другой  части  другого 

этноса...Не  стоит  абсолютизировать  исследования  по  Y-хромосоме,  она 

несет в себе всего 85 генов, в то время как в самом человеке около 28000 

генов,  то  есть  Y-хромосома  составляет  всего  0,3  %  от  всего  генома 

человека. Если же исследовать кыргызов на аутосомы (все 46 хромосом, а 

не  только  на  Y-хромосому),  то  мы  можем  получить  совсем  другую 

картину. К примеру, по аутосомам кыргызы будут очень близки алтайцам, 

казахам и другим тюркским народам Центральной Азии. Или же кыргыз, 

имеющий  гаплогруппу  R1a  будет  по  Y-хромосоме  будет  очень  далек  от 

кыргыза, имеющего гаплогруппу С3, но при этом по аутосомам они будут 

очень близки. Так что, говоря о гаплогруппах Y-хромосомы надо помнить, 

                                                           

4

 

The Russian Journal of Genetic Genealogy (Орыс нұсқасы) 5 том, №1, 2013 ж., 31-б.



 

 

 



что основываясь на этих исследованиях нельзя говорить о происхождении 

всего народа».

5

 

             Жақсылық  Сәбитовпен  екінші  бір  келіспейтін  жерім-  ол  осы 



аталмыш еңбегінде алшындарды татарлардан шықты дейді. 

Жақсылықтың ойынша: 



«Род происходит от алчи-татар, племени, которое было почти полностью 

истреблено Чингиз-ханом. Предок рода- Алау,  живший в середине 14 века»

6

 

Ол  мұнда  «Моңғолдардың  құпия  шежіресінде»  және  Рашид  әд-Диннің 

«Жәми  әт-Тауарихында»  айтылатын  1202  жылы  Шыңғысханның 

татарларды шығырыққа (арбаның білігіне- тележная ось) теңестіріп қырған 

оқиғасын  айтып  отыр.Оның  ойынша,  қазақ  Алшындары  сол  қырғыннан 

анда-мында  тығылып  аман  қалған  (немесе  бойы  шығырықтан  аласа  боп 

өлтірілмей  қалған)  алшы-татарлардың  біреуінің  шөбересі  (немесе 

немересі)- Алаудан тарайды. Соңғы кездері ғаламтор бетін бермей жүрген 

Жақсылықтың  бұл  тұжырымдары  жеті  атасын  білейін  десе  айтатын 

ақсақалы  жоқ,  ақпаратты  тек  интернеттен  алатын  қазақ  жастарын 

алжастыруда. 

          Сондықтан қолға қалам алуға тура келді. 

Мен білсем, біріншіден, Алшындар- татарлар емес. Екіншіден, Алау 

батыр да татар емес. Үшіншіден, қазақ Алшындары 14 ғасырдан ерте пайда 

болды. Бір тайпалы елді 14 ғасырдағы жалғыз адамнан тарату еш ақылыма 

сыймады. Өзім Алшын болғандықтан Алшын шежіресін шама-шарқымша 

зерттеп  жүр  едім.  Енді  сол  ойларымды  ортаға  салып  отырмын.Тарихшы 

ғалым емеспін, бірақ  қазақ тарихшыларына ойтүрткі бола ма деймін.  



 

АЛШЫНДАРДЫҢ РУ-ТАЙПАЛЫҚ СТРУКТУРАСЫ 

             Қазақ  шежіресі  Кіші  жүзді  үш  топқа  бөледі-  Әлімұлы,  Байұлы, 

Жетіру.  Алайда  кейбір  шежірешілер,  айталық,  қазақтың  әйгілі  қоғам 

қайраткері, тарихшы Мұхамеджан Тынышпаев немесе Кіші жүздің құрамы 

туралы  егжей-тегжейлі  шежіре  жазған  Теңізбай  Үсенбаев,  осы  3  топтың 

ортақ  атауы  Алшын  десе,  Шәкәрім  қажы  «Иофшин  сөзінде  Кіші  жүздегі 

                                                           

5

 



Ж.Сабитов: Происхождение кыргызов с точки зрения полиморфизма Y-хромосомы  

http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1380522540 

 

6

 



Этногенез казахов с точки зрения популяционной генетики. The Russian Journal of 

Genetic Genealogy (Орыс нұсқасы) 5 том, №1, 2013 ж.,31-б.  

 


 

 



рулар:  ең  басты  елі-алшын.  Оған  жеті  ру  деген  елдерді  атақты  Тәуке  хан 

қосқан» дейді. Менің пікірімше де Алшындар- Әлімұлы және Байұлы деген 

топтарға біріккен рулар, оның дәлелін келесі тарауларда келтіреміз. 

Бұл нұсқаны сызба күйінде былай бейнелеуге болады. 

 

 

          



    Әртүрлі  –қожалар  мен  –сиықтарды,  асырап  алған,  адасып  кеткен, 

жиеннен  туған  деген  сияқты  жинаушылардың  қиялынан  туған 

кейіпкерлерді  алып  тастасақ,  12  ата  Байұлы  мынадай  рулардан  тұрады: 

Адай,  Беріш,  Шеркеш,  Алаша,  Байбақты,  Таз,  Масқар,  Ысық,  Алтын- 

Жаппас,  Тана,  Есентемір,  Қызылқұрт.  Сол  сияқты  Әлімұлының  құрамын 

сұрыптасақ  мынадай  болады:  Шекті,  Шөмекей,  Қаракесек,  Қарасақал, 

Төртқара, Кете.  

 

 



 

 

КІШІ ЖҮЗ



АЛШЫНДАР

ӘЛІМҰЛЫ


БАЙҰЛЫ

ЖЕТІРУ


10 

 

 



Сонымен, Алшындардың ру-тайпалық жүйесі сызба күйінде : 

 

 



 

Жетіруға келетін  болсақ, оның құрамына  Тама, Табын, Кердері, Керейіт, 

Телеу, Жағалбайлы, Рамадан кіреді. 

 

АЛШЫНДАР


ӘЛІМҰЛЫ

ШЕКТІ


ШӨМЕКЕЙ

ҚАРАКЕСЕК

ҚАРАСАҚАЛ

ТӨРТҚАРА


КЕТЕ

БАЙҰЛЫ


АЛАША

АДАЙ


ШЕРКЕШ

БЕРІШ


БАЙБАҚТЫ

ТАЗ


МАСҚАР

ЫСЫҚ


ЕСЕНТЕМІР

ҚЫЗЫЛҚҰРТ

АЛТЫН-

ЖАППАС


ТАНА

11 

 

 



АЛШЫНДАР ҚАЙДАН КЕЛДІ 

Жуырда  Shejire  DNA  қызметкерлері    Ғабит  Баимбетов,  Нұрбол 

Баймұқанов,  Искандер  Туремуратов  «Гаплогруппа  С-М48  [FTDNA:  C3c; 

ISOGG:  C2b2]  Субклады.  Кластеры.  Миграционные  процессы»  деген 

зерттеулерінде

7

 Genographic  Project  нұсқасына  сілтеме  жасап,  С-М48 



иелерінің таралу картасын көрсетті, қараңыз: 

 

Байқасаңыз бұл аймақ Қиыр Шығыс, Сібір өлкесі мен Қазақстанды қамтып 



жатыр. Аталмыш гаплотоп Батыс Қазақстанда 80 пайызға дейінгі жиілікпен    

( картада- ең қошқыл түс) шоғырланған. 

Картадан Алшындардың қайдан келгенін көруге болады.  

Алшындар Сібірден келді. 

Алшындар XIII ғасырда Сібірдің  Алтай-Саян таулы тайгасын мекен етті.  



ТАЙГА    1.  тайга (Сибирдің қалың орманы);  2. ну, қалың 

8

    



Алшындар- орман елі болған. 

Алшын  шежіресінің  бастауларының  бірі  -  «Моңғолдың  құпия 

шежіресі». Түркі-моңғол тілдерінің шығу тегінің бірлігін дәлелдеген ғалым 

филология ғылымдарының докторы, профессор Базылхан Бұхатұлы былай 

дейді:   

                                                           

7

 

Этногенез казахов: историко-генетический аспект. Shejire DNA. Алматы 2014. ISBN 



978-601-06-3036-9 

8

 



Б. Базылхан.Монгол-казах толь (Моңғол-қазақ сөздігі) Улаанбаатар өлгий.1984 ж., 

445-б.  


 

12 

 

 



«... «Моңғолдың құпия шежіресі» секілді көне тілдік жазба ескерткіштерді 

зерттеу маңызды, сол арқылы тілді, тіл тарихын, этнос тарихын, оның 

этносаяси,  этномәдени  даму  заңдылықтарын,  өзгеру,  алмасу  сынды  сан 

қилы  құбылыстарын  айқындауға  әбден  болады.  «Моңғолдың  құпия 

шежіресінде»  сол  замандардағы  тарихи  болмыс  мейілінше  шынайы 

хатталған»

9

Моңғолдың құпия шежіресінен: 

 

«239- бөлім...Қоян жылы (1207 жыл) Жошыны оң қол қанат әскерлерімен 

Ой-еркінге  (Орман  еліне)  аттандырды.  Бұқа  оған  жерші  болып  барды. 

Ойраттың  Құдұқа  бегі  Түмен  Ойраттарын  ілестіріп  бұрынырақ  кіріп 

келді.  Ол  келіп  Жошыны  басқарып  Түмен  Ойрат  жеріне  жерші  болып 

Шықшытқа  дейін  апарды.  Жошы  Ойрат,  Бұрыйат,  Барсұн,  Ұрсұт, 

Қабқанас,  Қаңқас,  Тұбасты  бағындырып  Түмен  Қырғыздарға  жаткенде 

қырғыздың  нояндары  Еді-ынал,  Алдыгер,  Өребек-тегін  ілесіп  бағынып, 

ақсұңқар, ақбозат, қара бұлғын алып келіп Жошымен кездесті. 

           Шібір,  Кесдім,  Байыт,  Тұқас,  Теңлек,  Төелес,  Тас,  Бажықыттан 

бергі  орман  ел-жұртын  Жошы  бағындырып,  қырғыздардың  түмендік, 

мыңдық  нояндары  мен  Орман  елінің  нояндарын  ертіп  алып,  Шыңғыс 

қағанға  ақсұңқар,  ақбозат,  қара  бұлғындарымен  кездестірді.  Ойрат 

Құдұқа бекті алдымен ілесіп бағынып, Ойратты басқарып ертіп келдің деп 

Шыңғыс қаған сый тарту ретінде оның ұлы Ыналшыға Чечейкенді берді. 

Алақа бикені Оңғұтқа берді.  

Шыңғыс қаған Жошыға сый тарту етіп: 

«Ұлдарымның  ағасы  сен  үйден  енді  ғана  шыға  сала  жолың  болып, 

барған жеріңде ерді де, ат жылқыны жарақаттамай, қинамай, ырысты 

орман  ел-жұртын  бағындырып  келдің.  Осы  ел-  жұртты  саған  берейін 

деді».

10

   

 



  1   2   3   4   5   6   7   8


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал