Алматы экономика және статистика академиясы «Экономика және менеджмент» кафедрасы



жүктеу 1.06 Mb.

бет8/10
Дата22.04.2017
өлшемі1.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Әдебиеттер: 

1. Абалкин Л.И. Государственное регулирование рыночной экономики. М.,2007 

2. Бибатырова И.А. Государственное регулирование национальной экономики. Алматы,  

    Қазақ университеті, 2004г. 



 

38 


 

3. Басовский Л.Е. «Прогнозирование и планирование в условиях рынка».  М.,2005 

4. Бабашкина А. Государственное регулирование национальной экономики :  

    Учеб.пособие.-М,.2004 

5. Владимирова Л.П. Прогнозирование и планирование в условиях рынка. Москва,      

    «Дашков и К», 2000г. 

6. Государственная экономическая политика. Учебное пособие /Под редакцией  

    Т.Г.Морозовой. М., ЮНИТИ, 2006.    

 

     11 тақырып. 

Бәсекелестік ортаны қалыптастыру және монополияға қарсы реттеу 

Бәсекелестіек  ортаны  қалыптастыру  қажеттілігі.  Монополияға  қарсы  саясат:  мазмұны,  түрі  әсер 

ету әдістері. Әділсіз бәсекелестік түрлеріжәне тұтынушы құқығын қорғау. ҚР монополияға қарсы 

реттеу  органдарының  құрылымы.  Түрлі  формадағы  кәсіпкерлік  қызметті  дамыту  және  қолдау.. 

Қазіргі жағдайда кәсіпкерлікті ынталандырудағы нормативті-құқықтық аспектілер. 

Бәсекелестік  –  бұл  нарықтық  жүйе  шаруашылығының  қолданысқа  енгізілген  жаңа 

котегорияларының  бірі.  Экономикасыз  бәсекелестіктің  тіршілікке  деген  қабілеті  болмайды, 

сонымен  қоса  экономиканың  дамуы  бәсекелестіктің  дамуымен  жетілуін  жетелейді.  Бәсекелестік 

түсінігі  қиын  да,  күрделі.  Осы  түсінікті  қортындылайтын  толық  анықтамалардың  жоқтығымен 

қоса, бәсекелестікке байланысты арнайы жұмыстармен экономикалық әдебиеттер әлі де жоқ. 

Бәсекелестік  –  бұл  жеке  тауар  ӛндірушілердің  арасындағы  ӛз  тауарларын  тиімді  шарттар 

негізінде ӛндірімен қоса сол тауарларды тиімді бағамен ӛткізу жолындағы ӛзара күресі. 

Қазіргі  заманғы  жағдайлардағы  бәсекелестіктің  даму  аспектілерін  зерттей  келе  мынадай 

анықтама  тұжырымдалады:  бәсекелестік  бұл  пайданың  барынша  мол  түсуі  жолындағы  және 

тӛлеуге  шамасы  келетін  тұтынушылардың  кӛңілін  жаулап  алу  процесіндегі  жеке  тауар 

ӛндірушілердің  арасындағы  болатын  экономикалық  қарым-қатынастар  жиынтығы.  Бір  тауардың 

екінші бір тауарға деген қарсы тұру қабілеті бұл – бәсекелестікке қабілеттілік. Яғни, бәсекелестік 

түсінігі бәсекелестікке қабілетті түсінігін тудырды. 

Нарықтық  экономиканың  басты  принципі  –  тауар  ӛндірушілердің  еркін  бәсекелестігі. 

Бәсекелестік  –  бұл  ӛндірушілер  арасындағы  күрес  немесе  жабдықтаушылар,  кәсіпорындар, 

фирмалар 

арасындағы 

ӛнім 

ӛндіру 


және 

ӛнімді 


тиімді 

ӛткізу 


үшін 

күрес.  


Нарық жүйесінде бәсекелестік тұтынушылар үшін сайыс. Бұл нарықтағы ӛзіне лайықты орын алу 

үшін 


күрес, 

ол 


тауардың 

сапасы 


мен 

арзандығына 

байланысты.  

ХІХ ғасырдың орта кезінде нарықта еркін бәсекелестік кең ӛріс алды. Мұндай нарық сұраныс пен 

ұсыныс  негізінде  бағаның  ауытқуымен  байланысты  болды.  Ол  тұтынушылардың  талабымен 

есептесіп,  тауардың  сапасын  жақсартуға,  еңбек  ӛнімділігін  арттыруға,  ӛндірісті  ұлғайтуға,  ӛнім 

бірлігіне 

шығынды 


азайтуға 

ынталандырды. 

Бәсекелестің 

негізгі 


екі 

түрі 


бар.  

1). Бір сала ішіндегі бәсекелестік – бұл бір саланың тауар ӛндірушілері арасында болады. Онда ең 

жоғары еңбек ӛнімділігі бар, ғылыми-техниканы қолданатын кәсіпорын жоғары табысқа жетеді, ал 

артта  қалған  кәсіпорындардың  табыстары 

тӛмен  болады, 

тіпті 


күйреуі 

мүмкін.  

2).  Салааралық  бәсекелестік  –  бұл  халық  шаруашылығы  салалары  аралық  күрес.  Мұнда  тӛмен 

деңгейдегі  пайда  табатын  саладан  капитал  пайда  деңгейі  жоғары  салаға  құйылады.  Оның 

қортындысында жаңа сапалы тауарлар кӛптеп шығарылып, халықтың әл-аухаты жоғарылайды. Ол 

саладағы  пайда  деңгейі  тӛмендегенде  ғылыми-техникалық  жетістіктер  негізінен  жаңа  тауарлар 

пайда  болады,  сапасы  жоғарылайды,  халықтың  табысы  кӛбейген  сайын  сұраныс  ӛседі,  осылай 

жаңа  сатыға  ӛсе  береді.  Еркін  бәсекелестіктің  негізгі  белгілері  –  бұл  шексіз  нарыққа 

қатынасушылардың  әр  қайсысы  кәсіпкерліктің  қай  түрімен  болмасын  айналысуы  және 

кәсіпкерлікті  қоюға  еркі  бар.  Кәсіпкерліктің  алуан  түрі  бар:  біреу,  ӛзі  араласып  кәсіп  жасайды, 

екіншісі – жұмысшылар жалдайды, үшіншісі – акция, облигация сатып алады, тӛртіншісі, ақшасын 

банкке  салады,  кейбіреу  ӛндірісті  қаржыландырады  т.б.  Әрбір  кәсіпкер  немесе  бәсекелестікке 

қатынасушылар  ӛз  ақшаларына  қосымша  пайда  тауып,  байлығын  арттыруға  тырысады,  кем 

дегенде  сол  пайда  арқылы  күнін  кӛруге  тырысады.  Еркін  бәсекелестік  жағдайда  ұсыныс  пен 

сұраныстың  ауытқуы  бір  салада  ӛнімді  кӛп  шығарып  дағдарысқа  ұшыраса,  екінші  салада  тауар 

жетіспейді.  Бір  фирманың  табысы  ӛссе,  екіншісі  күйрейді,  сондықтан  ӛндіріс  пен  капитал 

шоғырланып  орталықтанады,  ол  монополия  құрылуына  әкеледі.  Яғни  нарықты  басып  алады, 

әлсізді  шығарады.  Монополия  деген  сӛздің  мағынасы:  моно  –  жалғыз,  полия  –  сату. 

Жетілмеген  бәсекелестік  нарығы  –  бұл  таза  монополия,  монополиялық  бәсеке,  олигополия.  

1. Таза монополия - ӛнім шығаратын бір фирма бәсекелестігі жоқ. Оның тӛрт ерекшелігі бар: 1) 



 

39 


 

сатушы  тек  қана  бір  фирма;  2)  сатылатын  тауардың  орнын  басатын  тауар  жоқ;  3)  монополист 

нарықты  билейді,  бағаны  бақылайды;  4)  нарыққа  кірер  жерге  ӛте  алмайтын  кедергі  қояды. 

Бұларға:  электр,  газ  компаниялары,  сумен  қамту,  байланыс,  жылу  жүйесі,  транспорт, 

кәсіпорындары, метрополитен т.б. жатады. Кӛпшілік жағдайда бұл салалар мемлекет меншігінде 

болады, 


немесе 

мемлекеттің 

қатаң 

бақылауында 



болады.  

2.  Монополиялық  бәсеке  –  нарық  жағдайында  кӛп  ӛндірушілер  ұқсас  тауарлар  ұсынады.  Бұл 

жағдайда  ӛнім  және  қызмет  сапасы  үлкен  роль  атқарады,  оған  қосымша  сатып  алғаннан  кейін 

сервис жұмысын атқарады.  

3. Олигополия – мұның ерекшелігі бәсекелестіктер кӛп болмайды. Олар ӛзара баға жӛнінде, 

нарықты бӛліп алу жӛнінде келісім жасайды. Мұнда бәсекелестік шектелген. Олигополия сӛзінің 

мәні: Олиго – кӛп емес, азғантай; полия – сату. 

Монополияға қарсы мемлекеттік реттеу 

Монополияға  қарсы  мемлекеттік  реттеу  нарықтық  экономика  елдерінде  қолданылады. 

Монополиялық  ӛндірісті  тежеу  мақсатында  мемлекет  әкімшілік  және  экономикалық  шарадан 

басқа,  заң  бойынша  әділеттілік  шаралар  қолданады.  Жалпы  қорытып  айтқанда,  ӛндірушілердің 

нарықты  монополияландыруынан  қорғау  мақсатында  монополияға  қарсы  реттеу  үшін  ӛкімет 

әкімшілік,  экономикалық  және  заң  актілерін  қолданады.  Монополияға  қарсы  реттеу  жұмысына 

ӛндірісті  шоғырландыру  және  монополиялау  деңгейін  реттеуге,  кәсіпорынның  стратегия  және 

тактикасын,  шетелдік  экономикалық  қатынастарды,  баға  және  салықты  реттеуге  араласады. 

Монополияға 

қарсы 

комитеттің 



негізгі 

функциялары:  

- ӛндіріс және айналым сфераларында монополияны тежеу үшін шаралар жасақтау және оны іске 

асыру; 


-  тауар  нарығы  мен  бәсекелестікті  ӛркендету  шаралары  жӛнінде  нұсқау  жасақтау; 

-  шаруашылық  субъектілерді  құрғанда,  қайта  құрғанда  және  жойғанда  монополияға  қарсы 

талаптарды 

бақылауды 

қадағалау; 

-  шаруашылық  субъектілерінің  ӛндіріс  саласында  дара  басымдылығы  болмау  үшін  ірі  мӛлшерде 

акциялар 

сату 


және 

сатып 


алуды 

бақылау; 

-  монополияға  қарсы  комитет  тауар  нарығын  және  бәсекелестікті  жетілдіру  мақсатында  билік 

және 


басқару 

органдарына 

кепілдеме 

жасақтау; 

-  еркін,  реттелген.  Алдын  ала  белгіленген  бағалардың  қолданылатын  ортаны  ӛзгерту; 

шет 



ел 

инвестициясын 

ынталандыру, 

біріккен 

кәсіпорындар 

жасақтау; 

экспорт-импорт 



операцияларына 

лицензия 

беру; 



еркін 



экономикалық 

аймақтарды 

жасақтау 

және 


дамыту.  

Кәсіпкерліктің  субъектісі  –  жеке  адамдар,  сонымен  бірге,  заңды  тұлғалар,  біріккен  серіктестер: 

арендалық ұжым, ашық және жабық акционерлік қоғамдар, шаруашылық ассоциациялары, әртүрлі 

бірлестіктер.  

Кәсіпкерліктің ерекшеліктері:  

-дербестік 

және 

тәуелсіздік; 



экономикалық 

ынталылық; 

шаруашылық 



тәуекел 

және 


жеке 

жауапкершілік; 

жаңашылдық. 



Экономиканың  негізін  екі  фундаментальды  ақиқат  құрайды.  Олар  шын  мәнінде  экономиканың 

барлық 


проблемаларын 

қамтиды.  

Бірінші 

ақиқат: 


қоғамның 

материалдық 

қажеттілігі 

шексіз 


немесе 

тойымсыз.  

Екінші 

ақиқат: 


экономикалық 

ресурстар 

шекті 

немесе 


сирек.  

Экономикалық  ресурстар  дегеніміз  –  тауар  ӛндіруде  қолданылатын  барлық  табиғат,  адам  және 

адамдардың  ӛндірген  құрал  жабдық  ресурстары.  Олар:  фабрика,  зауыт  және  ауылшаруашылық 

құрылыстары;  әртүрлі  жабдықтар,  инструменттер,  ӛндірістік  тауарлар  мен  ауыл  шаруашылық 

ӛнімдерін  ӛндіруге  қолданылатын  машиналар;  әртүрлі  транспорт,  байланыс  құралдары; 

материалдық байлықты ӛндіруге қатынасатын алуан түрлі еңбектер; жер және қазбалы байлықтар. 

Олар 

мынандай 



үлкен 

екі 


категорияға 

бӛлінеді: 

1. 

Материалдық 



ресурстар 

– 

жер 



оның 

табиғи 


байлығы 

және 


капитал; 

2. 


Адамдар 

ресурсы 


– 

еңбек 


және 

кәсіпкерлік 

қабілеттілік. 

Жер  –  деген  түсінікке  барлық  табиғи  ресурстар  жатады,  ӛндірісте  қолданылатын  барлық 

«табиғаттың  әншейін  байлығы».  Оған  мынандай  ресурстар  кіреді:  жыртылған  жер,  жайылыстар, 

ормандар, 

минералдар 

мен 


мұнайдың 

кен 


байлықтары, 

су 


ресурстары 

т.б. 


 

40 


 

Капитал  немесе  «инвестициялық  ресурстар»  -  барлық  ӛндірілген  ӛндіріс  құралдары,  яғни 

инструменттер,  машиналар,  жабдықтар,  фабрика  –  зауыттар,  қойма,  тарнспорт,  құралдарының 

барлық түрлері және тауар ӛткізу торабы. Құрал жабдықтарды ӛндіру және қорландыру процесін 

инвестициялау 

дейді.  


Тауарлар екіге бӛлінеді: 1. Инвестициялық тауарлар, олар тұтыну тауарларын ӛндіруді қамтамасыз 

етеді; 2. тұтыну тауарлары қоғамның қажетін тікелей қанағаттандырады. Инвестициялық тауарға 

ақша капиталы кірмейді. Ақша ештеңе ӛндірмейді, яғни экономикалық ресурсқа жатпайды. Ақша 

– 

бұл 



финанс 

капиталы, 

яғни 

нақты 


капитал 

емес, 


жалған 

капитал.  

Еңбек  –  бұл  кең  мағыналы  термин.  Экономистер  оны  адамдардың  тауар  ӛндіру  және  қызмет 

кӛрсетудегі күш ақыл-ой қабілеттіліін бейнелейді. 



Әдебиеттер: 

1. Абалкин Л.И. Государственное регулирование рыночной экономики. М.,2007 

2. Бибатырова И.А. Государственное регулирование национальной экономики. Алматы,  

    Қазақ университеті, 2004г. 

3. Басовский Л.Е. «Прогнозирование и планирование в условиях рынка».  М.,2005 

4. Бабашкина А. Государственное регулирование национальной экономики :  

    Учеб.пособие.-М,.2004 

5. Владимирова Л.П. Прогнозирование и планирование в условиях рынка. Москва,      

    «Дашков и К», 2000г. 

6. Государственная экономическая политика. Учебное пособие /Под редакцией  

    Т.Г.Морозовой. М., ЮНИТИ, 2006.    

 

     12  тақырып. 



Жҧмысбастылықты  мемлекеттік  реттеу  және  халықты  әлеуметтік 

қорғау. 

       

Жұмысбастылықтың  әлеуметтік-экономикалық  маңызы,  құрылымы  және  қағидалары.  Еңбек 

нарығы, субъектілер және объектілер, оны реттеу механизмдері. Жұмысбастылықтың мемлекеттік 

саясаты.  Әлеуметтік  саясаттың  теориялық  аспектілері.  Кірістерді  бӛлудегі  теңсіздік  мәселелері. 

Адами  капиталды  қалыптастырудағы  мемлекеттің  рӛлі..  Денсаулық  сақтау  және  білім  беруді 

мемлекеттік  реттеу.Әлеуметтік  мәселелерді  реттеу  ең  алдымен  әлеуметтік  саясатты  қажет  етеді. 

Әлеуметтік  саясат  –  бұл  барлық  азаматтардың  жан-жақты  дамуы,  тұрмыс  жағдайы,  әл-ауқатын 

жоғары  деңгейде  қамтамасыз  етуге  бағытталған  экономиканы  мемлекеттік  реттеудің  маңызды 

бағыттарының  бірі  болып  табылады.  Әлеуметтік  саясаттың  маңыздылығы  жұмыс  күшін  ұдайы 

ӛндіру процесіне, еңбек ӛнімділігін арттыруға, еңбек ресурсының білім және мамандық деңгейін 

кӛтеруге,  ӛндіргіш  күштердің  ғылыми  техникалық  деңгейіне,  қоғамның  мәдени  және  рухани 

ӛміріне  байланысты  анықталады.  Әлеуметтік  саясат  адамдардың  ауыруға  шалдығу  деңгейін 

тӛмендететіп ӛндірістегі экономикалық шығындарды қысқартады. Қоғамдық тамақтану, мектепке 

дейінгі  білім  беру  сияқты  әлеуметтік  салалар  халықтың  басым  бӛлігін  үй  шаруашылығы 

салаларынан  босатып,  қоғамдық  ӛндірістегі  жұмысбастылықты  кӛтеруге  мүмкіндік  туғызады. 

Әлеуметтік  саясаттың  негізгі  мақсаты  -  қоғам  мүшелерінің  материалдық,  мәдени  және  рухани 

қажеттіліктерін 

қамтамассыз 

ету. 

Әлеуметтік 



саясаттың 

негізгі 


мақсаттары:  

-  Қоғамдық  қатынасты  үйлесімді  дамыту,  халықтың  әр  түлі  топтарының  мүдделері  мен 

қажеттіліктерін  қоғамның  мүддесімен  келістіру,  қоғамдық  саяси  жүйені  тұрақтандыру.  

- Халықтың материалдық тұрмыс жағдайын кӛтеруге жағдайлар жасау, қоғамдық ӛндіріске қатысу 

үшін 

экономикалық 



ынталандыру, 

әлеуметтік 

мүдделерді 

теңестіру.  

- Халықты әлеуметтік қорғау мен мемлекеттік кепілдік беретін әлеуметтік экономикалық құқықты 

қамтамассыз  ету.  Оның  ішінде  халықтың  табысы  аз,  тұрмыс  жағдайлары  тӛмен  бӛлігіне  қолдау 

кӛрсету.  

    - Қоғамдағы еңбекпен қамтамасыз етуге ықпал ету.  

    -Қоғамдағы қылмыс деңгейін тӛмендету. 

     -Әлеуметтік  салаларды  (білім  беру,  денсаулық  сақтау,  ғылым,  мәдениет,  тұрмыстық  

үй т.б. ) дамыту.  

     - Еліміздің экологиялық қауіпсіздігін қамтамассыз ету. Әлеуметтік саясатты жүзеге асырудағы 

мемлекеттің 

экономикалық 

саясатының 

әдістері  

Әлеуметтік  саясатты  жүзеге  асыру  үшін  мемлекеттік  реттеу  әдістері  қолданылады:  


 

41 


 

-  құқықтық  реттеу  –  бұл  барлық  деңгейде  қабылданған  құқықтық  актілер  мен  нормативтік 

құжаттардағы 

міндеттердің 

орындалуы;  

-  қаржы-  несиелік  реттеу  –  қаржы  ағындарын  реттеу  құралдары,  яғни  әлеуметтік  саланы 

қаржыландыру  үшін  мемлекеттік  бюджетте  арнайы  баптың  қаралуы.  Сондай-ақ  бюджеттен  тыс 

әлеуметтік  қорлар  құру  (зейнетақы,  әлеуметтік  сақтандыру,  міндетті  медициналық  сақтандыру 

т.б.)  

-  жекешелендіру  -  әлеуметтік  саладағы  кәсіпорындарды  жеке  меншікке  беру  шектелген,  ӛйткені 



мұндай кәсіпорындардың шығындарын кӛпшілік жағдайда мемлекет ӛтейді. Сондай-ақ әлеуметтік 

саясатта 

тӛмендегі 

маңызды 


ұғымдар 

қарастырылады.  

Әлеуметтік 

саясатты 

жүргізу 

құралдарына 

мыналар 

жатады:  

Әлеуметтік  кепілдік  -  мемлекеттің  азаматар  алдындағы,  азаматтардың  мемлекет  алдындағы 

міндеттері 

мен 

жауапкершілктерін 



заңды 

түрде 


қамтамасыз 

ету.  


Әлеуметтік стандарттар  - бұл  әлеуметтік қызмет кӛрсетудің әр түрлі формалары мен кӛлемдерін 

қалыптастыру.  Бұл  қаржы  норматиытерін  белгілеу  үшін  қажет.  Мемлекеттік  әлеуметтік 

стандарттар 

бірыңғай 

негізде 

және 


жалпы 

әдістемелік 

принциптерде 

жасалады.  

Минималды тұтыну бюджеті тұрмысы тӛмен отбасыларына кӛмек беру үшін, сондай-ақ зейнетақы 

мен 


жалақының 

минималды 

деңгейін 

белгілеу 

үшін 

қолданылады.  



Ӛмір сүру минимумы  - бұл минималды табыс. Ол әлеуметтік саясаттың маңызды құралы. Оның 

кӛмегімен халықтың ӛмір сүру деңгейі бағаланады, табыстар реттеледі және әлеуметтік тӛлемдер 

белгілегенде  қолданады.  Ӛмір  сүру  минимумы  экономиканың  белгілі  деңгейінде  адамның 

денсаулығын сақтау мен қызметке қабілетін қамтамассыз ету үшін қажет. Оның құрамына ғылыми 

негізделген азық-түлік, ӛндірістік тауарлар мен қызметтердің жиынтық құны және салықтар мен 

міндетті  тӛлемдер  кіреді.  Минималды  ӛмір  сүру  минимумын  анықтау  үшін  тұтыну  қаржыны 

қолданылады.  

Жалақының  минималды  кӛлемі  –  квалификациясы  тӛмен  қарапайым  еңбекке  негзделген 

жалақының  ең  тӛменгі  шегі.  Оны  басқа  маман  жұмысшылардың  жалақысын  белгілеу  үшін 

қолданады.  

Зейнетақының  минималды  деңгейі  –  нормативті  актілер  бойынша  белгіленетін  зейнетақының  ең 

тӛменгі  шегі.  Ол  минималды  жалақы  мен  ӛмір  сүру  минимумына  негізделеді.  

Әлеуметтік-экономикалық 

саясаттың 

негізгі 

бағыттары:  

1.  Халықтың  ӛмір  сүру  деңгейін  кӛтеру,  яғни  халықты  материалдық  және  рухани  игіліктерімен 

қамтамассыз  ету.  Ресейлік  ғалымдар  ӛмір  сүрудің  4  деңгейін  атап  кӛрсетеді:  

-  молшылық  -  жан-жақты  қамтамасыз  етілген  ӛмір,  яғни  ӛмір  сүрудің  жоғары  деңгейі;.  

-  қалыпты  ӛмір  -  адамның  физикалық  және  интелектуалды  күшін  қалпына  келтіру  деңгейі;  

кедейшілік 



– 

еңбекке 


қабілетін 

сақтау 


мүмкіндігі;  

жоқшылық 



бұл 


биологиялық 

критерий 

бойынша 

ӛмір 


сүру.  

БҰҰ бойынша ӛмір сүру деңгейінің кӛрсеткіштер жүйесі құрылған. Оған мыналар кіреді: Ӛмірге 

келу; Ӛмірден кету; Ӛмір сүрудің санитарлық - гигиеналық жағдайы; Азық-түлікті тұтыну; Тұрғын 

үй жағдайы; Жұмысбастылық; Білім деңгейі немесе сауаттылық; Мәдениеттілік деңгейі; Демалыс; 

Кӛлікпен 

қамтамасыз 

етілуі; 

Адам 


құқықтарының 

қорғалуы.  

2.  Мемлекеттің  әлеуметтік  саясатының  маңызды  бағыты  әлеуметтік  қорғаудың  тиімді  жүйесін 

қалыптастыру.  Халықтың  кедейшілікке  ұшыраған  тобына,  аурулар,  мүгедектер,  қарттар,  кӛп 

балалы отбасыларға мемлекет тарапынан әлеуметтік кӛмекті қажет ету жүйесін қалыптасыру. Бұл 

топтар  мемлекеттен  ӛмірге  қажетті  минималды  игілктер  мен  қамтамассыз  етілуі  тиіс.  Ол  үшін 

түрлі мақсаттағы қорлар, арнайы кӛмектер, тегін мемлекеттік мектептер, тегін медициналық кӛмек 

кӛрсетілу түрлі жеңілдіктер алуға міндетті. Мемлекеттік әлеуметтік саясатта міндетті түрде еңбек 

пен  халықты  жұмыспен  қамту  бағытын  қамтиды.  Мемлекеттік  еңбек  нарығы  тек  құқықты 

мамандық таңдау еркіндігіне кепілдік беруі тиіс. Ол үшін орта және жоғарғы білім беру жүйелері 

бар  минималды  жалақы  деңгейі  белгіленіп,  жұмыс  аптасының  ұзақтығы  демалыс  уақыты  заңды 

түрде  келісім  арқылы  белгіленеді.  Сондай-ақ  жұмыссыздықпен  күресу  шаралары  қолданылады. 

Мұндай бағдарламалармен еңбек биржалары айналысады. Олардың қызметтеріне сонымен қатар 

тӛмендегілер жатады:  

- кӛші-қон үрдістерін реттеу;  

- зейнетақы жүйесін жетілдіру;  



 

42 


 

-  Мемлекеттің  денсаулық  сақтау  мен  әлеуметтік  медициналық  сақтандыру  саласындағы  рӛлі.Бұл 

бағыт  мемлекет  тарапынан  тегін  медициналық  кӛмек  берілуін  қамтамассыз  етуді  кӛздеуді.  

 Әдебиеттер: 

1. Абалкин Л.И. Государственное регулирование рыночной экономики. М.,2007 

2. Бибатырова И.А. Государственное регулирование национальной экономики. Алматы,  

    Қазақ университеті, 2004г. 

3. Басовский Л.Е. «Прогнозирование и планирование в условиях рынка».  М.,2005 

4. Бабашкина А. Государственное регулирование национальной экономики :  

    Учеб.пособие.-М,.2004 

5. Владимирова Л.П. Прогнозирование и планирование в условиях рынка. Москва,      

    «Дашков и К», 2000г. 

6. Государственная экономическая политика. Учебное пособие /Под редакцией  

    Т.Г.Морозовой. М., ЮНИТИ, 2006.    

 

 

     13 тақырып. Экологиялық реттеу бойынша мемлекеттік шаралар жҥйесі 



Табиғатты  пайдалануды  реттеуде  мемлекеттің  рӛлі.  Экологиялық  реттеу  қағидалары.  Табиғи 

ресурстарды  қолдануда  әкономикалық  және  әкімшілік  реттеулер.  Мемлекеттің  табиғатты  қорғай 

қызметі. Қоршаған ортаны қорғаудағы халықаралық және ұлттық бағдарламалар.Елдің әлеуметтік-

экономикалық  дамуының  ұзақ  мерзімге  арналған  стратегиясы  табиғи,  әлеуметтік-экономикалық 

және  т.б.  аумақтық  факторлары  толықтай  ескеріп,  оларды  мемелекеттік  саясаттың  барлық 

бағыттарында нақтылағанда ғана ғылми тұрғыдан негізделген және жүзеге асу мүмкіндігі жоғары 

болады.  

Қазіргі уақытта ресрублика кеңістігіндегі әлеуметтік-экономикалық даму жағдайларының біркелкі 

болмауы  мемелект  тарапынан  жүргізілетін  аймақтық  саясат  ерекшеліктерін  анықтайды.  Соған 

орай  мемелекеттің  аймақтық  саясатының  мақсаттары  мен  міндеттері,  оларды  жүзеге  асыру 

механизімдері 

анықталады.  

    Мемелекет  нарықтық  қатынастардың  дамуы  барысында  кәсіпорындарға  толықтай  дербестік 

бере  отырып,  олардың  шаруашылық  қызыметіне  тікелей  араласпағанымен  де,  жанама  түрде 

(салықтар,  экологиялық,  монополияға  қарсы  шектеулер  т.б,)  арласады.  Бұл  нарық  жағдайында 

кәсіпорындардың тимді қызымет етуінің бір шарты деуге болады. Ал егер мемелекет аймақтармен 

дұрыс  ӛзара  қарым-қатынас  орнатпаған  болса,  немесе  халықтың  ӛмір  сүруін  қамтамасыз  ететін 

ортасы болып табылатын мемелекеттің барлық аумақтарының дамуы үшін жауапкершіліктен бас 

тартатын болса, онда жүргізіліп жатқан реформалардың оң нәтижеге жеткізбейтіндігі анық. Демек, 

аймақтардың 

дамуын 

мемелекеттік 



реттеу 

олардың 


дамуының 

қажетті 


шарты.  

Экономиканы  мемелекеттік  реттеудің  ерекше  бағытты  ретінде  қарастырылатын  аймақтық 

саясаттың қазіргі ерекшеліктерін қарастыру оның тимді жүзеге асуына ықпалын тигізетін негізгі 

мәселердің бірі болып табылады. Сондықтан да аймақтар дамуындағы қазіргі қалыптасып отырған 

жағдайды  саралау  және  соған  орай  аймақтық  саясаттың  бағыттарын  айқындау  ӛзекті  мәселеге 

айналды.  

Республиканың  қазіргі  экономикалық  кеңістігі  әлеуметтік,  экономикалық,  экологиялық  ерекше 

мәселелермен  сипатталатын  әр  түрлі  аумақтарды  қамтиды.  Осы  тұрғыдан  алғанда  және 

аймақтардың  мамандандырылу  қағидасына  сәйкес  республика  аймақтарын  тӛрт  топқа  бӛлуге 

болады.  

- шаруашылықтарының құрылымы экспортқа бағытталған;  

-индустриялық дамыған; 

агроӛнеркәсіптік; - дағдарыстық.  

Бірінші топ – стратегиялық сипаттағы минералды ресурстардың айтарлықтай қорларын иеленетін 

және  ғылми-ӛндірістік  әлеуетінің  қарқынды  дамуына  жеткілікті  мүмкіндігі  бар,  бірақ  ауылдық 

аумақтарының  экономикалық  -  әлеуметтік  артта  қалуымен,  экологиялық  жағдайларының  нашар 

болуымен  ерекшеленетін  аймақтар.  Бұл  аймақтарға  Қазақстанның  экономикасын  дағдарыстан 

шығару  және  тұрақтандырудың  рӛлі  беріледі.  Осы  аймақ  топтары  үшін  тӛмендегідей  мәселелер 

кешенін 

шешу 


қажет 

деп 


атап 

кӛрсетуге 

болады:  

-  минералдық  шикізат  және  кӛмірсутек  шикізаттарын  кешенді  ӛндірумен  ӛңдеудің  жаңа 

технологияларын енгізу негізінде стратегиялық щикізат түрлеріне бай жерлерді интенсипті игеру;  


 

43 


 

-  отандық  және  шетелдік  инвесторлар  үшін  қолайлы  инвестициялық  климатты  анықтайтын  және 

әлемдік  стандартқа  жауап  беретін  жоғары  дамыған  ӛндірістік,  әлеуметтік  және  нарықтық 

инфрақұрлымдарды 

құру;  

-  ауылдық  аумақтарының  дамуындағы  «жинақталған»  күрделі  мәселелерді  (әлеуметтік, 



экономикалық, 

экологиялық, 

т.б.) 

шешу.  


Екінші  топқа-  ауыр  индустрия  салаларына  нақты  маманданған,  жоғары  техногиялық  ғылыми 

жетістіктер қажетсінетін ӛнріс құру үшн қолайлы экономикалық жағайлары және жоғары ғылми-

ӛндісті әлеуеті бар, негізінен қаржылық ресурыстармен ӛзін-ӛзі қамтамасыз ете алатын аймақтар 

жатады.  

Бұл  аймақтарды  дамытуда  шешуді  талап  ететін  мәселелер  қатарына  тӛмендегілерді  жатқызуға 

болады:  

шетел 


инвестицияларын 

тарту 


жолымен 

экспорттық 

әлеуетті 

қалыптастыру;  

-  жаңа  ғылымды  қажетсінетін  ӛнімдер  шығаруды  ұйымдастыру,  жаңа  технологиялар  негізінде 

құрал-жабдықтар  мен  машиналар,  элоктроника  құралдары,  автомобиль  құрлысы  жаңа 

материялдар, 

лазер 


технологиясын 

дамыту;  

нарықтық 



инфрақұрлымды 

дамытуды 

жеделдету.  

Үшінші топ- ауыл шаруашылығына маманданған агроӛнеркәсіптік кешенді аймақтар. Бұл топтағы 

аймақтар  үшін  халықтың  жұмысбастылығын  қамтамасыз  ету  және  жаңа  жұмыс  орындарын  ашу 

мақсатында ауыл шаруашылығы мен оған сабақтаса дамитын салаларда шағын және орта бизнесті 

дамыту 

қажет.  


Олардың  әлеуметтік-экономикалық  дамуын  тұрақтандыру  үшін  келесідей  мәселелер  ӛз  шешімін 

табуы 


тиіс:  

-  ауыл  шаруашылық  ӛнімдерін  ӛндіру  үшін  тимді  мамандандыруды  жүзеге  асыру;  

- ауыл шаруашылық ӛнімінің жоғары сапалылығын және экспорттық әлеуетінің ӛсуін қамтамасыз 

ететіндей  ӛндірістік  үрдістерге  жаңа  технология  мен  техникаларды  енгізу  және  пайдалану,  

-  тұтыну  нарығын  тепе-тең  түрде  дамыту  мақсатында,  тұтыну  заттарын  ӛндіретін  ауыл 

шаруашылығының  және  ӛнеркәсіп  салаларының  материялдық-техникалық  базасын  нығайту, 

міндетті 

түрде 


ӛндірістік 

және 


әлеуметтік 

инфрақұрылымдарды 

құру.  

Тӛртінші  топқа-  қысылшаң  (экстремльный)  табиғи-климаттық,  әлеуметтік  -  экономикалық  және 



техника  -  технологиялық  жағдайдағы,  шаруашылықтың  салалық  құрлымы  ұтымды  емес 

дағдарыстық аймақтар, сонымен қатар экологиялық дағдарысқа ұшыраған аудандар жатады. Бұл 

аймақтарда  жинақталған  мәселелерден  «арылу»  үшін  мемелекеттік  реттеудің  нақты  шаралары 

қажет.  Сонымен  бірге  осы  топтағы  аймақтардың  дамуы  үшін  шешілуі  тиіс  мәселелер  келесідей:  

экологиялық 



дағдарыстың 

тереңдеу 

үрдісінің 

алдын 


алу;  

-  осы  аймақтарда  тұратын  халықтардың  ӛмір  сүру  сапасын  және  деңгейін  кӛтеру  үшін 

материялдық 

негіз 


құру 

жӛнінде 


нақты 

шаралар 


қабылдау;  

- қоршаған табиғи ортасы адамдардың денсаулығына ӛте қауіпті ауылдық аймақтардан, кіші және 

шағын  қалалардан  және  басқада  тұрғылықты  жерлерден  республикамыздың  басқа  аймақтарына 

орын 


ауыстырғысы 

келетін 


халықтар 

үшін 


қажет 

жағдайлар 

жасау;  

-  шетелдік  техникалық  және  гуманитарлық  кӛмектерді  тарту  және  оларды  тиімді  пайдалану.  

Аймақтағы 

дағдарыстың 

нақты 

белгілері 



мынадай:  

ӛндіріс 



қарқынының 

тӛмендеуі;  

-  халықтың  ӛмір  сүру  деңгейінің  тӛмендеуі  (жан  басына  шаққандағы  табыстың  тӛмендігі);  

-  жұмысбастылыққа  қатысты  жағымсыз  тенденциялардың  етек  алуы  (жұмыссыздықтың  жоғары 

деңгейі);  

- демографиялық, экологиялық, әлеуметтік қызыметтер кӛрсету саласындағы мәселелердің күшеюі 

және 

т.б. 


Аймақтар 

дамуның  (дамымауының) 

негізгі 

себептері 

мен 

міндеттері.  



Мемлекеттегі  әрбір  аймақ  ӛзімен-  ӛзі  жеке  дами  алмайды,  ӛйткені  басқа  аймақтардың  дамуына 

зиянын  тигізбес  үшін  оның  ерекшеліктері  де  ескерілуі  керек.  Сондықтан  да  экономиканы 

мемлекеттік реттеу жүйесіндегі аймақтық саясаттың маңызы ерекше. Мемлекет әрбір аймақ үшін 

бағдарлама дайындап, сол бойынша әрбір аймақ ӛзінің даму бағытын жүзеге асырады. Мемлекет 

аймақтық  саясатты  қалыптастыру  үшін  еліміздің  территориясы  бойынша  себептерді  кӛрсету 

қажет. 


Оларға 

тӛмендегілерді 

жатқызуға 

болады:  

еліміз 


аймақтарының 

табиғи 


климаттық 

жағдайының 

айырмашылығы;  

- аймақтың ӛнімділігін анықтайтын табиғи ресурстарды пайдалану бағыты, саласы және ауқымы. 

Бұл  тек  ауылшаруашылық,  пайдалы  қазбаларды  игеру  ғана  емес,  ӛнеркәсіпті  орналастыру 



 

44 


 

жағдайын  жағдайына  және  халықтың  ӛмір  сүру  жағдайын  ұйымдастыруға  да  әсер  етеді;  

-  аймақтың  орналасуының  «күрделі»  жағдайы,  соның  әсерінен  шығындар  артып,  бағаның  ӛсіуі 

байқалады.  Бұл  аймақтың  кӛлік  және  байланс  қызметтерінің  дұрыс  дамымауына,  оның 

экономикалық 

дамуына 


ықпал 

етеді;  


инновация 

енгізу 

жағынан 


артта 

қалуы, 


ӛндірістің 

ескі 


құрылымы;  

елдің 



экономикалық 

даму 


тенденциясы;  

тауар 



ӛндірісіне 

әсер 


ететін 

технологиялық 

даму 

сатысы;  



-  институционалдық  факторлар:  жалпы  және  аймақтық  саясаттың  нысандары,  саяси  жағдайды, 

аймақтың 

даму 

тарихы 


т.б. 

;  


-орналастырудың  физикалық  факторлары:  аэропорт,  кӛлік  жүйесі,  ӛндірістік  алаңдардың  бар 

болуы  немесе  жоқ  болуы,  байланыс  жүйелерімен  қамтамасыз  етілуі,  ӛндірістік  инфроқұрылым;  

-  әлеуметтік  мәдени  факторлар.  Урбанизация  деңгейі,  халықтың  білім  деңгейі,  ғылыми 

орталықтардың 

бар 

болуы 


және 

т.б.;  


-  орталықпен  жүргізілетін  макроэкономикалық  саясатта  аймақтық  ерекшеліктердің  есепке 

алынбауы;  

-  орталық  пен  аймақтар  арасындағы  ӛкілеттіліктер  мен  міндеттерді  жіктеу  үрдісінің  толықтай 

аяқталмауы.  

Аймақтар  экономикасын  мемлекеттік  реттеу  -  еліміздің  және  оның  жекеленген  аймақтарының 

экономикалық  жағдайын  қамтамасыз  етуге  қойлған  мақсаттарға  жетуді  кӛздейтін  мәселелерді 

шешуге бағытталуы керек. Ал, аймақтық саясаттың мәні  - жалпы ұлттық мақсаттарға жету үшін 

аймақтық 

дамуды 

тиімді 


басқару 

болып 


табылады.  

Қазақстан  үшін  аймақтық  даму  мақсаттары  ретінде  тӛмендегілерді  атауға  болады:  

1. 

Әрбір 


аймақтағы 

халықтың 

тұрмыс-жағдайының 

деңгейін 

теңестіру.  

2. Дағдарыстық аймақтарды құрлымдық қайта құру. Бірінші мақсаттан айырмашылығы теңестіру 

саясаты  жалпы  барлық  мемелекет  үшін  жүргізілетіндігімен  ерекшелінеді.  Дағдарыстық 

аймақтарды  құрлымдық  қайта  құру  тек  ірі,  жалпы  мемелекттік  бағдарлама  кӛмегімен  жүзеге 

асырылады,  кейбір  аймақтарда  аталмыш  міндетті  орындау  үшін  қажет  ресурыстардың 

жетіспеушілігі болады. Мемелекеттің негізгі функциясы, артта қалған аумақтарды  - даму деңгейі 

жоғары  аймақтардың  қатарына  жеткізу,  бірақ  мүндай  жағдайлар  халыққа  ӛз  зардабын  тигізбеуі 

тиіс.  


3. 

Аймақтардың 

кешенді 

дамуын 


жеке 

аймақтық 

мақсаттармен 

ұштастыру.  

4. Тұрақты экономикалық ӛсуді қамтамасыз ету.

 



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал