Al-Farabi Kazakh National University Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2012



жүктеу 5.23 Kb.

бет8/39
Дата26.01.2017
өлшемі5.23 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   39

Зияткерлік меншікті қорғау
Мақалада зияткерлік меншік құқығының елдің экономикалық жəне мəдени дамуына тигізетін əсері жан-
жақты  сарапталған.  Автор  бүгінгі  күні  авторлық  құқық  жүйесінің  негізгі  мақсаты – қоғамдағы  билікті 
белгілі компанияларға ұстату екендігін, ал ол билік компанияларының жеке пайдасы үшін қолданылып 
жатқандығын,  əдебиет,  өнер  салаларындағы  авторлық  құқықты  копирайт  қорғайтынын  айтады. 
Американдық  экономисттер  Мишель  Болдрин  мен  Дэвид  Ливайнның  «Зияткерлік  монополияға  қарсы» 
атты кітабынан зияткерлік меншік құқығына байланысты нақты мысалдар келтіреді. 
Түйін сөздер: авторлық құқық жүйесі, копирайт, зияткерлік меншік.
Introduction
С самого своего возникновения интеллекту-
альные права подвергались критике, со стороны, 
как  отдельных  лиц,  так  и  организаций.  Причем 
критике подвергались как сами исключительные 
права, так и объединение их в единое понятие.
Выступления против интеллектуальных прав 

47
ISSN 1563-0242                                   KazNU Bulletin. Journalism series. №1 (35). 2014                  
Ж.А. Ергалиева
особенно  усилились  в 1980—1990 годах,  с  рас-
пространением  цифровых  технологий  и  Ин-
тернета. «Фонд  свободного  программного  обе-
спечения»  выступает  за  права  пользователей 
компьютерных программ, и против чрезмерного 
(с его позиции) ограничения их авторскими пра-
вами и патентами. Electronic Frontier Foundation 
борется  против  нарушений  различных  прав  и 
свобод, т.е. нарушений, связанных, среди проче-
го,  с  реализацией  исключительных  прав  интел-
лектуальной  собственности,  либо  совершаемых 
под ее предлогом. С 2005 года в Европе появля-
ются  «Пиратские  партии»,  борющиеся  против 
интеллектуальной  собственности  на  общеполи-
тическом уровне [1].
Далеко не впервые авторы выступают против 
интеллектуальной собственности в ее нынешнем 
понимании. К примеру, несколько лет назад аме-
риканский юрист Стефан Кинселла опубликовал 
книгу  «Против  интеллектуальной  собственно-
сти» [2]. Его рассуждения сводятся к следующе-
му:  каждый  житель  планеты  из  своего  кармана 
оплачивает  принадлежащие  кому-то  патенты  и 
авторские  права.  К  примеру,  соответствующая 
доля заложена в стоимость подавляющего боль-
шинства товаров – от компьютерных программ, 
до лекарств и вин. Однако эта доля неоправданно 
велика и идет не в карман творцов новых идей и 
изобретателей,  а  структур,  которые  занимаются 
защитой интеллектуальной собственности. Ска-
жем, распространение Интернета и информаци-
онных технологий привело к массовым хищени-
ям музыки и фильмов, поэтому кинокомпании и 
компании  грамзаписи  тратят  миллиарды  долла-
ров на охрану своих произведений, что приводит 
к удорожанию их легально продаваемой продук-
ции [3]. 
Main body
Основная цель сегодняшней системы автор-
ского  права — дать  определенным  компаниям 
несправедливую власть над обществом, которой 
они пользуются для обогащения. Сегодня копи-
райт дает побочный эффект содействия литера-
туре и искусству, то есть цели, ради которой он 
был  установлен,  но  делает  он  это  с  высокими 
издержками, за которые мы платим своей свобо-
дой  как  и  своими  деньгами.  Цель  по-прежнему 
желанна, но мы должны добиться ее при другой 
системе [4]. 
Может быть, самые убедительные аргументы 
против  прав  интеллектуальной  собственности 
приводятся в недавно вышедшей книге «Против 
интеллектуальной монополии» Мишеля Болдри-
на  и  Дэвида  Ливайна [5] – двух  американских 
экономистов c респектабельным академическим 
рейтингом (первые 5% экономистов мира). Пол-
ный текст книги, в соответствии c убеждениями 
авторов,  был  размещен  в  Интернете  до  публи-
кации Cambridge University Press в июле 2008 г. 
(Boldrin, Levine, 2008) [5]. Они приходят к выво-
ду, что в большинстве случаев защита интеллек-
туальной  собственности  приносит  больше  эко-
номического вреда, чем пользы, и должна быть 
устранена [6]. 
Мишель  Болдрин,  профессор  экономики 
из  Вашингтонского  Университета,  и  Дэвид  Ли-
вайн  из  Калифорнийского  Университета  в  Лос-
Анжелесе,  доказали,  что  авторское  право — не 
двигатель  прогресса,  а  его  тормоз,  что,  защита 
интеллектуальной  собственности  стимулирует 
человеческую  лень.  Закрепив  за  собой  научное 
открытие  или  художественный  образ,  правооб-
ладатель и сам перестает заниматься его разви-
тием, и другим не дает [7]. 
Болдрин и Ливайн ([8] 2008, глава 8) иссле-
дуют  интенсивность  создания  произведений 
классической музыки до и после внедрения ев-
ропейских законов об авторском праве (пример-
но в конце 18 века сначала в Англии, а затем в 
странах континентальной Европы). Авторы счи-
тают, что «число композиторов на миллион жи-
телей снизилось везде, но значительно быстрее 
в  Великобритании  после  введения  авторского 
права, чем в Германии или Австрии, и примерно 
c той же скоростью, как и в Италии. Так что нет 
никаких  доказательств  того,  что  авторское  пра-
во  способствовало  творческому  музыкальному 
подъему. Если и был механизм, создавший сти-
мулы для композиторов, защита авторских прав 
не была его важной составной частью» [9]. 
Суть их рассуждений следующая: копирайты 
и  патенты  не  являются  составной  частью  есте-
ственного  механизма  конкуренции.  Они – про-
дукт законодательный и появились в результате 
действий  лидеров  рынка,  заинтересованных  в 
сокращении конкуренции. Как известно, резуль-
татом действий любой монополии является рост 
цен,  экономическая  стагнация,  торможение  ин-
новаций  и  удовлетворение  интересов  не  всего 
общества,  а  лишь  некоторых  групп  населения. 
Поэтому,  чтобы  человечество  могло  успешно 
развиваться, требуется если не тотальный отказ 

48
Вестник КазНУ. Серия журналистика. №1 (35). 2014
Защита интеллектуальной собственности (об отмене авторского права)
от защиты интеллектуальной собственности, то 
масштабная и кардинальная реформа [10].
Эту  теорию  авторы  подкрепляют  рядом  по-
казательных  примеров.  К  примеру,  великие  но-
ваторы прошлого, такие как изобретатель паро-
вой  машины  Джеймс  Ватт  и  создатели  первого 
самолета братья Орвилл и Уилбур Райт просла-
вились не только своими достижениями на науч-
ном поприще, но и как успешные коммерсанты, 
которые активно мешали другим улучшать изго-
товленные ими продукты и делать их более деше-
выми. Таким образом, охрана интеллектуальной 
собственности приводила не к распространению 
новых идей и росту прибылей, а наоборот, к тех-
нологическому  застою  и  финансовым  пертур-
бациям  (в  ряде  случаев  изобретатели  серьезно 
страдали сами). 
Аналогичная история отмечается и в области 
культуры. К примеру, в 19 веке английская лите-
ратура стала очень популярной в США и вошла 
во все школьные программы, хотя в те времена 
успешно  творили  блестящие  авторы  из  Фран-
ции,  Испании,  Германии,  России,  чьи  произве-
дения  оперативно  переводились  на  английский 
язык.  Причиной  этого  было  «пиратство»:  аме-
риканские издатели, которые не беспокоились о 
защите авторских прав своих британских коллег 
и британских литераторов, буквально наводнили 
США общедоступными книгами. 
По мнению Болдрина и Ливайна, каждый пе-
риод истории, ознаменованный технологически-
ми прорывами, происходил тогда, когда защита 
интеллектуальной собственности отсутствовала. 
Последний раз это наблюдалось в процессе соз-
дания  Интернета.  По  сей  день,  наиболее  удач-
ные технологические новинки выводят на рынок 
компаний, которые не занимаются охраной сво-
их авторских прав. 
Индустрия  копирайта  играет  колоссальную 
роль в экономике США. По оценкам Министер-
ства  торговли  США,  отрасли  экономики  США, 
которые защищают права на свои изделия с по-
мощью  копирайта,  обеспечивают 5% валового 
внутреннего  продукта  Соединенных  Штатов. 
Они  являются  одной  из  самых  успешных  экс-
портных  статей  США  и  приносят  больше  вы-
ручки  за  счет  продаж  за  пределами  США,  чем 
сельское хозяйство, автомобиле- или авиастрое-
ние Америки. Более того, темпы создания новых 
рабочих мест в индустрии копирайта в три раза 
превышают темпы роста в остальной экономике 
США.  Некоторые  эксперты  считают,  что  нару-
шения копирайта ежегодно наносят кинопроиз-
водителям  США  ущерб,  составляющий,  по  са-
мым скромным оценкам, 3 млрд. долларов [11]. 
Джеймс  Глассман,  научный  сотрудник  Ин-
ститута  американского  предпринимательства, 
считает, что проблема защиты интеллектуальной 
собственности стала одной из причин того, что 
технологическая революция превращается из до-
роги к свободе – в дорогу к рабству. Число про-
изведений, патентов и торговых марок, которые 
будут  нуждаться  в  защите,  увеличивается  каж-
дый день. Ныне похитители чужой интеллекту-
альной собственности не связаны государствен-
ными границами и могут действовать в разных 
странах и континентах. Следовательно, затраты 
владельцев авторских прав на отслеживание по-
добных нарушений будут неизбежно многократ-
но  возрастать.  В  конечном  итоге,  собственники 
копирайта могут стать рабами своей собственно-
сти, значительная часть их усилий будет уходить 
не на создание нового, а на защиту старого. 
Роберт Бойнтон опубликовал статью с крас-
норечивым  названием  «Тирания  копирайта»  в 
журнале The New York Times Magazine. Он при-
шел к выводу, что единственным подлинно сво-
бодным  пространством,  где  законы  по  защите 
копирайта не действуют в полной мере, являет-
ся  Интернет.  Однако  эра  тотальной  свободы  во 
Всемирной Сети подходит к концу. Кинопроиз-
водители и компании звукозаписи за последние 
два  года  используют  программы,  позволяющие 
обнаруживать в Сети пользователей, нелегально 
скачивающих кино или музыку. Также разработа-
но программное обеспечение, которое позволяет 
находить в Сети куски текста, скопированные из 
того  или  иного  источника.  Юридические  фир-
мы,  которые  защищают  интересы  писателей  и 
журналистов, используют подобные программы 
(например, WCopyfi nder или iThenticate). Также 
сами  средства  массовой  информации  пользова-
лись  ими  (по  сообщению  агентства Associated 
Press,  газета USA Today применяла  их,  чтобы 
доказать,  что  один  из  ее  журналистов  занимал-
ся  плагиатом).  Уже  существуют  сайты,  где  лю-
бой создатель текста, вывешенного в Интернете, 
может зарегистрировать его и в будущем отсле-
живать – не  похитили  ли  другие  пользователи 
Интернета принадлежащие ему слова и предло-
жения [11]. 

49
ISSN 1563-0242                                   KazNU Bulletin. Journalism series. №1 (35). 2014                  
Ж.А. Ергалиева
Литература

Интеллектуальная собственность Материал из Википедии — свободной энциклопедии http://ru.wikipedia.org/
wiki 

Stephan Kinsella Against Intellectual Property. Ludwig von Mises Institute, 2008. ISBN 978-1-933550-32-9

Против  Интеллектуальной  Монополии (http://www.mignews. com/news/culture/ world/230109_171454_97112.
html)

Интеллектуальная собственность Материал из Википедии — свободной энциклопедии http://ru.wikipedia.org/
wiki 

Michele Boldrin, David K. Levine Against intellectual monopoly /.— Cambridge: Cambridge University Press, 2008. 
— viii, 298 p. ISBN 978-0-511-41084-0 

Popov V. (2011). Do We Need to Protect Intellectual Property Rights? CEFIR and NES working paper № 161. February. 

Дмитрий Лисицин «Биотехнологические компании мало отличаются от порностудий»_ http://www.kommersant.
ru/doc/1150588 

Michele Boldrin, David K. Levine Against intellectual monopoly /.— Cambridge: Cambridge University Press, 2008. 
— viii, 298 p. ISBN 978-0-511-41084-0

Popov V. (2011). Do We Need to Protect Intellectual Property Rights? CEFIR and NES working paper № 161. February. 
10  Против  Интеллектуальной  Монополии (http://www.mignews. com/news/culture/ world/230109_171454_97112.
html)
11  Диктатура © (http://online.zakon.kz/Document/? docid=30374296)
12  Монополия интеллекта (http://online.zakon.kz/Document/? docid=30374296)
References

Intellektualnaya sobstvenost Material is Vikipedi — svobodnoi entsiklopedi http://ru.wikipedia.org/wiki

Stephan Kinsella Against Intellectual Property. Ludwig von Mises Institute, 2008. ISBN 978-1-933550-32-9

Protiv Intellektualnoi Monopoli (http://www.mignews. com/news/culture/ world/230109_171454_97112.html)

Intellektualnaya sobstvenost Material is Vikipedi — svobodnoi entsiklopedi http://ru.wikipedia.org/wiki 

Michele Boldrin, David K. Levine Against intellectual monopoly /.— Cambridge: Cambridge University Press, 2008. 
— viii, 298 p. ISBN 978-0-511-41084-0 

Popov V. (2011). Do We Need to Protect Intellectual Property Rights? CEFIR and NES working paper № 161. February. 
7  Dmitry Lisitsin « Biotekhnologicheskie Kompany malo otlischajutsya ot pornostudi»_ http://www.kommersant.ru/
doc/1150588

Michele Boldrin, David K. Levine Against intellectual monopoly /.— Cambridge: Cambridge University Press, 2008. 
— viii, 298 p. ISBN 978-0-511-41084-0

Popov V. (2011). Do We Need to Protect Intellectual Property Rights? CEFIR and NES working paper № 161. February.
10  Protiv Intellektualnoi Monopoli (http://www.mignews. com/news/culture/ world/230109_171454_97112.html)
11  Diktatura © (http://online.zakon.kz/Document/? docid=30374296)
12  Monopoliya intellekta (http://online.zakon.kz/Document/? docid=30374296)
Resuits 
Право  на  интеллектуальную  собственность 
является основой основ современной экономики. 
Однако  появляется  все  больше  признаков  того, 
что  практика  защиты  авторских  прав  на  произ-
ведения  (копирайт)  вступает  в  противоречие  с 
иными правами – например, правом, на свободу 
слова.  Более  того,  тотальная  защита  интеллек-
туальной собственности начинает серьезно тор-
мозить  развитие  науки  и  культуры.  Последней 
«территорией свободы» остается Интернет [12] . 

50
ҚазҰУ хабаршысы. Журналистика сериясы. №1 (35). 2014
Экология тақырыбына негізделген Мағжан өлеңдерінің басты идеясы
ƏОЖ 821. 512. 122 (091)
К. Абдихалык
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті, Қазақстан Республикасы, Алматы қ. 
E-mail: kun_jan.16@mail.ru
Экология тақырыбына негізделген Мағжан өлеңдерінің басты идеясы
Бұл  мақалада  қазіргі  экология  тақырыбына  жатқызылып  жүрген  М.Жұмабаевтың  «Айда  атыңды, 
Сəрсембай», «Шойын жол», «Жазды күні қалада» деген өлеңдері сөз етіледі. Бұл өлеңдерінен Мағжанның 
айтпақ ойының негізгі түйіні шешіліп, астарлап берген сөздерінің мəнісі ашылады. Экологиядан бұрын, 
елінің  саяси-əлеуметтік  жағдайы  басым  жатқандығы  анықталып,  ақынның  негізгі  идеясы  жан-жақты 
зерделенеді.  Тарихи  деректер  мен  мағжантанушылардың  пікірлері  негізге  алынып,  өлеңнің  идеялық 
мазмұны жүйелі талданады. Мұнда ашаршылық тауқыметінен айыға қоймаған қазақ жұртының бейнесінің 
сомдалғаны да алғаш қарастырылады.
Түйін сөздері: мидай дала, экология, тұспалды, замана, рухани, бейнелі, болжау, саясат, əлеуметтік мəселе, 
астарлы сөз.
K.Abdixalik 
Ecological theme is that reasonable main idea in poetries of Magjan
TIn this article are considered M.Zhumabayev’s poems « Aida atyndy , Sarsenbay», «Shoyyn Jol», «Zhazdy 
kүnі kalada» which was written on environmental issues. In this article is opened hidden subtext of these works. 
Revealed that the socio-political position of people more important than environmental issues. The main idea is 
comprehensively analyzed. The ideological content of the poems are analyzed with the help of taking historical 
information and opinions investigators of Magzhan Zhumabaev. Also considered the creation of people’s image, 
still reeling from hunger.
Keywords: wide steppes, ecology, hidden text, period, spiritual, imaginative, suggestion, politics, a social problem
an ambiguous word.
К. Абдихалык
Экологическая тема как главная идея поэзии Магжана Жумабаева
В  статье  рассматриваются  написанные  на  экологическую  тему  стихотворения  М.Жумабаева  «Айда 
атыңды,  Сəрсенбай», «Шойын  жол», «Жазды  күні  қалада».  Раскрывается  скрытый  подтекст  названных 
произведений. Выявлено, что на первый план выходит не экологическая тематика, а социально-политиче-
ское положение народа. Всесторонне анализируется основная идея автора. Взяв за основу исторические 
сведения  и  мнения  магжановедов,  системно  анализируется  идейное  содержание  стихотворений.  Также 
впервые рассматривается вопрос о создании образа народа, еще не оправившегося от голода. 
Ключевые слова: широкая степь, экология, скрытый текст, эпоха, духовный, образный, предположение, 
политика, социальная проблема, двусмысленное слово.
Мағжан Жұмабаевтың сары даласын сағына 
жырлаған  өлеңдерінен  сыр  ұққанда,  оның  өз 
ұлтының қамын жеген ақындық тұлғасының да 
биіктей түсетініне көз жеткіземіз. Қазақ даласын 
жырға  қосқан  шығармаларының  ішінен  «Жаз-
ды  күні  қалада», «Айда  атыңды,  Сəрсембай» 
сияқты  өлеңдері  қазіргі  уақытта  экология 
тақырыбына  жатқызылып  жүр.  Мəселен, 
мағжантанушы  Ш.Елеукенов  «Тақырыптық 
жағынан  Мағжанның  əдебиетімізге,  қала  берді 
əлем  поэзиясына  енгізген  жаңалығы – эколо-
гия  тақырыбы.  Бұны  өмір  жыры  етіп  алғаш 
жырлағандардың  бірі  осы  өзіміздің  қазақ 
ақыны («Жазды  күні  қалада», «Айда  атыңды, 
Сəрсембай», «Шойын  жол») – Мағжанның 
поэзиялық  бағынан  философиялық  лириканың 

51
ISSN 1563-0242                                   KazNU Bulletin. Journalism series. №1 (35). 2014                  
К. Абдихалык
шоң  шынарын  кезіктіреміз» [1,6 б.]  деген  пікір 
айтады.  Олай  болса,  М.Жұмабаевтың  «Жаз-
ды  күні  қалада», «Айда  атыңды,  Сəрсембай», 
«Шойын  жол»  өлеңдерінің  басты  идеясына  на-
зар аударайық.
Ақынның  «Жазды  күні  қалада», «Айда 
атыңды,  Сəрсембай»  өлеңі  туралы  алғаш 
Ж.Аймауытовтың  «Мағжанның  ақындығы  ту-
ралы»  мақаласында  сөз  етіледі. «Мағжан  қала 
тұрмысынан  жиренедi,  қалаға  қанағат  ете  ал-
майды,  табиғатты,  даланы  жақтайды. «Қала 
өнер-бiлiм  қайнаған  жер,  жемiсi  қызыл  гүлi 
жайнаған  жер»  болса  да,  ақынның  «тəнi  рақат, 
жаны  шат»  болып  жүре  алмайды.  Өйткенi 
«қаланың жыбырлаған жаны, дем ала алмайтын 
шаңы,  еркiндiкпен  жүргiзбейтiн  заңы»  бойын 
жаздырмайды. «Кең  далада,  қалың  орман,  ну 
тоғай, шалқар көл, самал жел, сары қымыз, сұлу 
қыз»  есiне  түседi.  Өмiрдiң  сұлуы – «дүниенiң 
ұжмағы»  дала  сияқты  көрiнедi»  деп  алдымен 
ақынның «Жазды күні қалада» өлеңін осылайша 
талдаса,  одан  əрі  «Сəрсенбайға  атты  айдатып, 
шу-шулеп қаладан шыққанша асығады.
Қала бiр жатқан дəу перi.
Айналасы тұман, түн,
Дем алысы от-түтiн.
Жарқ-жұрқ етер көздерi.
Қаланың əйелдерi күнде сүйгiш опасыз:
Жүздерiнiң қаны жоқ,
Көздерiнiң жаны жоқ,
Еркектерi перiлер.
Оларда отты жүрек жоқ.
Тамақтан басқа тiлек жоқ.
Сəрсенбай-ау, сен неге
Шырқап бiр əн салмайсың? –
деп кеңдiкке, еркiндiкке шығып жаны сая таба-
ды...»  дей  келе, «Қаладан  жиренiп  дала  қашса 
да, Мағжан қаланың мəдениетiнен қаш деп айта 
алмайды.  Жек  көрген  қала – мəдениет  ошағы, 
жақсы көрген елi – надандықтың ұясы...» [2] деп 
ой  түйеді  Ж.Аймауытов.  М.Жұмабаевтың  осы 
екі өлеңі де идеялық мазмұны жағынан бір-біріне 
сабақтасып жатыр. Алғашқы өлеңінде қала мен 
даланы  салыстырып,  аңсаған  даласын  мақтаса, 
екінші өлеңінде қаладан не үшін безетіндігін ай-
тып қана қоймай, сағынған даласына асыққанын 
жырға қосады.
Ақынның  «Жазды  күні  қалада»  өлеңінде 
жаздыгүнгі  қаланы  емес,  даланы  суреттеу  ба-
сым. «Қала,  рас,  өнер-бiлiм  қайнаған  жер, 
Тұтқын  ғып  надандықты  байлаған  жер» [3,40 
б.] деп қаланың артықшылығын асыра бағаласа 
да,  сол  қаланың  «жыбырлаған  жанын»  да, 
«қолайсыз  тар  заңын»  да  ұнатпай,  қысқасы, 
еркін  жүре  алмайтындығын  мəлімдейді.  Ал 
даланың  артықшылығын  «Шалқар  көл,  қалың 
орман,  ну  тоғайлар,  Жайнаған  түрлі  гүлмен 
кең-кең сала...» деп жіпке тізгендей баяндайды. 
«Білмеймін, дала естен шығар ма екен, Даласыз 
көңіл  шіркін  тынар  ма  екен?!»  деген  ақынның 
енді  «Айда  атыңды,  Сəрсембай»  өлеңінде  бір 
сəтте болса есінен шығармаған ауылына асығып 
бара жатқанын байқаймыз. 
Сарыарқамның топырағы –
Менің жаным шырағы,
Кеудемді тосып жатамын... 
деген  өлең  жолдарынан  елінің  «жібек  желі,  ка-
усар  көліне»  дейін  сағынғаны  соншалықты 
мауқын басуға асығып бара жатқан сар даланың 
перзенті көз алдыңа елестейді.
Қалаға келіп қаңғырдым,
Сар даламды сағындым,
Айда атыңды, Сəрсенбай! 
Мағжанның  бұл  өлеңіндегі  айтпақ  ойының 
негізгі түйіні де осы. Яғни, сар даласын сағыну. 
Сол сар даласына деген құрмет ақынды қаладан 
безіндіреді  де.  Даласын  қалай  сағынғанын 
жеткізуде  ақын  қаланың  кемшіліктерін  де 
тізбектеп өтеді. Алдымен «Əттең ғана бұл оқу! 
Келмес едім қалаға» деп алдыңғы өлеңіндегідей 
қаланың несімен артық, яғни, «Жек көрген қала 
– мəдениет ошағы» екендігін естен шығармайды. 
Содан соң қаланы «дəу періге» теңеп, оның эко-
логиясы  туралы  «Айналасы – тұман,  түн,  Дем 
алысы – от-түтiн...  Сасық  иіс  ауыр  тым»  деп 
сипаттап,  тіпті  одан  тұншығатынын  айтады. 
Қаланың табиғатымен қоса, тұрғындырының іс-
əрекеті де ақынға ұнамайды.
Оларда отты жүрек жоқ.
Тамақтан басқа тiлек жоқ.
Қорсылдаған «доңыздар», –
деп  ащы  мысқылмен  түйреп  өткенде,  қаладағы 
өзге ұлттың «қорсылдаған «доңыздарын» айтып 
отырғаны бəрімізге аян.
«Шойын  жол»  өлеңіне  келсек,  алдымен 
бұл  шығарма  туралы  ақынның  көзі  тірісінде 
айтылған  пікірлерге  тоқтала  өткен  жөн. 
С.Мұқановтың  «ХХ  ғасырдағы  қазақ  əдебиеті» 

52
ҚазҰУ хабаршысы. Журналистика сериясы. №1 (35). 2014
Экология тақырыбына негізделген Мағжан өлеңдерінің басты идеясы
(1932)  деген  еңбегінен  М.Жұмабаевтың  «Шой-
ын  жолы»  Түріксіб  пен  Ақмола  темір  жолына 
байланысты  шыққанын  аңғарамыз.  Сондай-ақ 
өлеңге  қарсы  пікір  білдірген  мəліметті,  яғни, 
«Бұл  туралы  жолдас  Бухарин  комсомолдардың 
сегізінші одақтық съезінде былай деген: 
«Қазақ  ақыны  Жұмабаев  көркем  сөзбен 
Қазақстанда шойын жол жүргізуге қарсы болды. 
Ондағы дəлелі шойын жол даласына бұзықтық, 
жаңа  жұқпалы  аурулар  əкелді  дейді.  Шойын 
жолдың  бұлай  істеген  уақыты  болды.  Бірақ, 
қазір  шойын  жол  ауруы  көп  Қазақстан  сияқты 
көшпелі,  мəдениетсіз  елге  ауру  апармайды, 
ауруға  дəрі  апарады» [4,216-217 бб.]  дегенді 
кездестіреміз. Сондай-ақ бұл өлеңнің кезінде са-
яси қуғын-сүргінге көп түскенін мағжантанушы 
Ш.Елеукеновтің: «Мағжан  темір  жолға  қарсы 
деп,  Бухаринге  жамандатып  жүрген  де  осы  Го-
лощекин  бе  деп  ойлайсың.  Өйткені  Қызылорда 
қаласында өткен партия активі жиналысында Фи-
липп Исаевич Мағжанның «Шойын жол» өлеңі 
туралы мынадай пікір айтты: «Мен бұған дейін 
қазақтардың арасында Түркістан-Сібір темір жо-
лына қарсыласар бар дегенге сенбей келіп едім. 
Міне,  енді  өлеңді  оқығанда  ондайлардың  бар 
екеніне  анық  көз  жеткіздім,  бұл  олардың  «бур-
жуазияшыл»  теріс  түсінігі  шырмауынан  шыға 
алмай  отыруларынан  деп  есептеймін» (Алма-
ты ақшамы газеті, 1990 жыл, 17 тамыз). Əрине, 
Мағжанның  «Шойын  жолын»  Филипп  Исаевич 
атанған  Шая  теріс  оқыды.  Мағжанның  алысты 
болжайтыны, парасаты неше Голощекинді орап 
алатыны  осы  өлеңі  арқылы  тағы  да  көрінеді. 
Мағжанның  темір  жол  тигізетін  зардаптардың 
алдын  алу  керектігіне  назар  салып  отырғанына 
білімі  шала-шарпы  Голощекин  байғұс  қалай 
көз жеткізе алсын...» [5,80 б.] деген пікірінен де 
білуге болады.  
 
Жалпы, ақынның 1924 жылы жазылған осы 
«Шойын  жол»  өлеңі  экология  тақырыбындағы 
өлеңдер  қатарына  жатқызылып  жүр.  Алайда, 
бұл  өлеңде  экологиядан  бұрын,  елінің  саяси-
əлеуметтік жағдайы басым жатқаны байқалады. 
Тіпті, мұнда табиғаттың, ауаның ластануы тура-
лы түсініктің ұшқыны да жоқ. Өлеңнің өн бой-
ынан  ел  өміріне  жаңадан  енген  тосын  жайтқа 
қазақтардың  қалай  қарайтынына  жəне  ауыл 
тіршілігіне алаңдаған ақын мұңын аңғарамыз. 
Өлеңде  ең  алдымен  ауыл  мен  қала  арасын 
жалғау үшін салына бастаған шойын жолдың та-
лай жыл қаржы болмай тоқтап қалғандығы, оған 
елеңдеген ақынның елге баратын інісінен соның 
жайын білгісі келетіні сөз етіледі. Одан əрі
Басқан анау жол жайын,
Басылған анау ел жайын,
Əдейі көріп қайтқайсың [3,75 б.],−
деп  ел  тағдырын  күйттеген  ақын  сырына  куə 
боламыз.  Осы  екінші  шумақта  кездесетін  жол-
дарды  өлеңнің  соңғы  он  төртінші  шумағында 
қайталап беруінің мəнісі де тегін емес. Өйткені 
«басқан  жол», «басылған  ел»  жайы  ақынды 
қатты толғандырады.
Қара айғыры ырсылдап,
Қара табан қорсылдап,
Елді басып өтіп пе? −
деп  шойын  жол  арқылы  өтетін  паравоз,  вагон-
дарды  ырсылдаған  қара  айғырға  балайды.  Ал 
«қорсылдаған  қара  табандардың»  табиғатқа 
əсерін  «Солқылдатып  белдерін,  Толқындатып 
көлдерін, Ұшқын бүркіп кетіп пе?» деп суреттей 
келе: 
Бұла қырдың бұланы,
Қазағымның құланы,
Жылқы үркіп кетіп пе? –
деп  əрі  қарай  сиыр  мен  қойдың  тұрысын  си-
паттап,  тыныштық  мүлгіген  далада  арсыл-
күрсіл  даусымен  азан-қазан  күйге  түсірген 
поезға  адам  түгіл  жан-жануарлардың  да 
үрке  қарайтынын  жасырмайды.  Сондай-ақ 
қарапайым ауыл адамдарының да осы өзгеріске 
қалай қарайтынын молынан бейнелеп өтеді. «Өзі 
ыржыңдап,  айқайлап,  Көк  шолағын  борбайлап, 
Қойшы қатар шауып па? Шапқан күйде ыржиып, 
Ат-матымен  тырқиып  Топырақты  қауып  па?» 
деп қой баққан қойшының да, «Азан-қазан ауыл 
жақ, Қыз-қатыны дабырлап, Бірін-бірі түртіп пе? 
«Сұмдық  екен,  ойбай-ау,  Ойбай,  көтек,  бетім-
ау!» Деп беттерін жыртып па?» деп үйдегі қыз-
келіншектердің  де  тосырқай  қарайтынын  əдемі 
де шынайы жеткізеді. 
Одан  əрі  ақын  сол  шойын  жолға  үйренісе 
бастаған  елдің  күйін  көз  алдына  елестетіп, 
«Қолында  мал  бар  ма  екен? ...Қабы  толған 
дəн  бе  екен?»  деп  ел-жұртының  жағдайына 
алаңдаушылық танытады. 
Екеуінің бірі жоқ,
Қалың қайғы, ойға тоқ...
Қайран ел тозып жүр ме екен? 

53
ISSN 1563-0242                                   KazNU Bulletin. Journalism series. №1 (35). 2014                  
К. Абдихалык
Кемпір, шал, бала, азамат,
Станция біткенді аралап,
Көзін сүзіп жүр ме екен?–
деп ең сорақы күдігін де жасыра алмайды.
Сұр кетіп жұрттың жүзінен,
Сары қымыз көзінен,
Бір-бір ұшып жүр ме екен?
«Қымызды жасық су ғой...» – деп,
Ендігі жас жеткіншек
Ащы су ішіп жүр ме екен? 
Жастардың  қымыз  орнына  ащы  су  ішіп 
кетпеуін,  өз  ұлтының  бойындағы  асыл  қасите-
тінен  алыстамауын  қалаған  ақынның  рухани 
болмысынан да хабардар боламыз.
Кешегі маңғаз бəйбіше,
Қолында құрттай бір кесе,
Қатық сатып жүр ме екен?
Сорлының жанын жаралап,
Саудалап тұрған бір сары ит
Қалжыңдап, шатып жүр ме екен?!
Осы өлең туралы Батырхан Дəрімбет «Өзінің 
ұлттық  қасиетінен  айырыла  бастаған  қазақтың 
шойын  жолды  жағалап  қатық  сатып,  көзін 
əркімге сүзіп жүрген суреті де көз алдыңа келеді. 
«Еділдің  сағасында»  орыспен  араласа  бастаған 
батыс қазақтарының сүреңсіз кейпі келеді» [6,10 
б.]  деген  өз  пікірін  білдіреді.  Алайда,  бұл  ара-
да  ақын  не  себепті  кешегі  маңғаз  бəйбешенің 
бүгінгі  сорлы  кейпін,  жанын  жаралайтындай 
оған  қалжың  айтып  тұрған  «сары  итті»  көз  ал-
дына елестетеді екен? Өлеңнің соңғы жолдарына 
назар аударайық.
Алпыстағы аналық
Сатарына заты жоқ,
Көзін сатып жүр ме екен?
Көзін сатса, дариға,
Жанында бір қыз бала...
Қызын сатып жүр ме екен? 
Мінекей,  осы  өлең  жолдарының  бəрі  де 
«басылған елдің» жайынан хабардар етілгендей. 
Ал  елді  «басқан  анау  жол»  деп  ақын  нені 
меңзегендей  еді?  Голщекиннің  «Кіші  Қазан» 
саясатының  кесірінен 1921-1922 жылдары 
аралығында қазақ даласына ауыр зобалаң, естен 
кетпес  қайғылы  оқиға  ашаршылық  келгенін 
тарихтан  білеміз.  Осы  аштық  та  асау  елді  ба-
сатын  бірден-бір  жол  еді.  Бұл  жылдардағы 
қолдан  туғызылған  аштықтың  зардаптары 
ақынның  есінен  кете  қоймағаны  осы  өлеңінде 
аңғарылғандай. «Сатарына  заты  жоқ»  адамның 
қалай күнелтетінін айтқанда, «Қызын сатып жүр 
ме екен?» деп ауыр да болса ащы шындықты жа-
сырып қала алмайды. Ашаршылық тауқыметінен 
айыға  қоймаған  қазақ  жұртының  бұл  бейнесі 
бүкпесіз  шынайы  берілген.  Жалпы,  ақын  бұл 
өлеңінде  шойын  жолды  суреттеген  болып 
қазақтың ауыр халін бедерлеуге ұмтылады.
Қорыта  келгенде,  ел  дегенде  еміренетін 
ақындарымыздың  бірі  Мағжан  Жұмабаев  қай 
тақырыпты  сөз  етсе  де  ұлтының  тағдырын  бір 
сəтте  болса  есінен  шығарған  емес.  Сондықтан 
болар  сары  даласын,  ауыл  өмірін  жырлағанда 
ерекше  күйге  бөленіп,  одан  асқан  əсемдік 
пен  тазалық  жоқтай  көркем  суреттейді.  Бұл 
тақырыптағы  өлеңдерінен  тұспалды  ойларды 
ашуға бет бұрғанда ең алдымен ұлт қамын көп ой-
лайтын адал қасиетімен айрықша бағаланатыны 
да сөзсіз.

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   39


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал