Қайсар ақЫН, тынымсыз ғалым бүркіт ысқАҚТЫҢ 70 жылдығына



жүктеу 77.26 Kb.

Дата08.01.2017
өлшемі77.26 Kb.

ҚАЙСАР АҚЫН, 

ТЫНЫМСЫЗ ҒАЛЫМ 

БҮРКІТ ЫСҚАҚТЫҢ 70 ЖЫЛДЫҒЫНА 

Табиғитта әр құстың өзіне 

тән сайрауы,  қ и қ у ы болатыны 

сияқты, әр ақын-жазушының 

да оз үні болады.  А д а м н ы ң 

ішкі ой дүниесінің  к ө р і н с і 

көңіл-күйіне орайлы, ал көңіл-

күйі  ө м і р тіршілігімен сабақ-

тас қой, сол тұрғыдан қара-

ғанда, Бүркіт Ысқақтың шы-

ғармсшылығының сарыны сан 

алуан, — қызықты, қуанышты, 

қайғылы,  м ұ ң д ы , жанры да әр 

түрлі — өлең, поэма, драма, 

очерк, зерттеу, бағахат, мақа-

ла, ғылыми монография.  А қ ы н -

ның  ө м і р і н і ң өзі қым-қиғаш, 

шырғалаң уақиғаға толы — 

ж о қ ш ы л ы қ т а өткен балалық 

шақ,  ж а с т ы қ шақ, әр сағаты, 

ор күні қауіп-қатерлі майдан 

уақиғалары, оқу-іздену,  ғ ы л ы -

ми-зерттеу  к е з е ң д е р і , жанын 

жеген абақты азабы, жеті қат 

ж е р астынан кен қаздырған 

бас  е р к і н е н айырған, жан 

жары, бала-шағасынан айыр-

ған қазармалық сұрқия жыл-

дар... Санай берсе,  е р т е г і н і ң 

адам айтса нанғысыз желісін-

дей  ғ ұ м ы р кешті  ғ о й бұл 

ақын.  М е н онымен Қараған-

дының Жамбыл атындағы  о р -

та мектебінде тоғызыншы 

класқа дейін  о қ ы д ы м да, май-

дандағы, лагерьдегі жылдар-

дан басқа, жарты ғасырдан 

астам  ө м і р тіршілігін бірге 

ө т к і з д і м . Ол 1924  ж ы л ы Нұра 

ауданының  К ө к м ө л д і р деген 

ж е р і н д е туып, 1992  ж ы п ы 22 

қаңтар күні кенет қайтыс 

болды. 

Бүркіт Ысқақтың өмірбаяны-



ның қысқаша  д е р е г і : СССР 

Жазушылар одағының мүшесі, 

филология  ғ ы л ы м ы н ы ң кан-

дидаты, Қарағанды мұғалімдер 

институтын бітірген, 1942 — 

1946  ж ы л д а р ы  Ұ л ы Отан со-

ғысына  қ а т ы с қ а н . Шығармала-

ры 1938 жылдан  ж а р ы қ көре 

бастады. Тұңғыш өлеңдер  ж и -

нағы — «Сенің Отаның» 1958 

жылы шықты. Қарағандылық-

тардың еңбектегі ерлігін  ж ы р -

лайтын «Москваны тыңдай-

мын», және «Жылдар жырлай-

ды», «Шабыт шуағы», «Өлең-

ді жылдар»,  « Ш ы н д ы қ дауы-

сы» атты  ж ы р кітаптары, «Әлім-

нің әлегі» шағын пьесалар  ж и -

нағы, «Татар-қазақ әдеби бай-

ланысы» деген  м о н о г р а ф и я -

сы басылып шықты. 

Бұлардан басқа, ақын «Қа-

зыналы Қарағанды»,  « А р қ а н ы ң 

алып  ж ү р е г і » , «Нұрлы Нұра 

бойында» деген  к ө р к е м очерк-

т е р д і ң авторы. 

Бүркіт Ысқақ 2-дәрежелі 

Отан соғысы  о р д е н і м е н , ме-

дальдармен сыйланған, 1951 

жылы қуғын.-сүргінге ұшырап, 

1956 жылы ақталған. Міне, осы 

қысқаша өмірбаянда  а қ ы н н ы ң 

ө м і р үшін азапты арпалысы, 

тынымсыз  е ң б е г і ,  ж ү р е к лү-

пілі, бал махаббаты —  ж а р 

сүю, бала  с ү ю ,  ш ы ғ а р м а ш ы -

лық қуанышы, туған-туыс, дос-

жарандарға деген адамшы-

лық  м е й і р і м і бар.  А қ ы н н ы ң 

атқарған қаламгерлік қызметі 

«Советтік Қарағанды», «Пио-

нер» журналы, «Лениншіл жас» 

(«Жас алаш») газеттерінде абы-

ройлы  ж ү р і п жатқанда, реп-

рессияға ұшырап, бес  ж ы л -

дан кейін қайтып оралғанда 

«Білім және еңбек» («Зерде») 

журналында жалғасады да 

Ұлттық академияның әдебиет, 

өнер институтында тұрақтала-

ды, осында ол  ө м і р і н і ң  а қ ы -

рына дейін  ұ з а қ жылдар  ғ ы -

лыми қызмет  ж ү р г і з е д і .  Д о к -

т о р л ы қ диссертациясы ғылы-

ми кеңесте мақұлданып, 22 

ақпанда  қ о р ғ а м а қ болып  ж ү р -

генде,  т і р ш і л і к тынысы үзіліп 

кетті. Аянышты! Бүркіт Ыс-

қақтың ғылыми-зерттеу  ж ұ м ы -

сының атап айтарлық бір са-

ласы - әдеби,  ғ ы л ы м и кітап-

тар құрастыру, бағахаттар 

ж а з ы п ,  ү з д і к с і з насихаттау, 

ғылыми энциклопедияға та-

н ы м д ы қ мақалалар, анықтама-

лар жазу болды. Осындай  ғ ы -

лыми  е ң б е к т е р і н і ң жалпы са-

ны екі  ж ү з г е  ж у ы қ . 

Бүркітті көбіне балалар  ж а -

зушысы деп атайды.  О н ы ң 

мәні «Сенің Отаның» кітабы, 

«Кішкене театр»,  « Ә л і м н і ң 

әлегі» шағын пьесалар жина-

ғ ы , «Қарлығаштың  қ ұ й р ы ғ ы 

неге айыр» мультфильмі тү-

гелдей баллларға арналған. 

Бұл саладағы өлеңдері нақыл 

сөзді немесе ақыл, өнеге маз-

мұнды болып келеді. 

Отан — сенің ата-анаң, 

Отан—досың, бауырың. 

Отан — өлкең, астанаң, 

Отан—аудан,  а у ы л ы ң . 

Отан—тарих, Отан—тіл, 

Жасаған елің, өз халқың, 

Отан—Өлең, Отан—Жер, 

Көтерген  к ө к к е ел даңқын. 

А қ ы н н ы ң өлеңдерінде Отан, 

туған  ж е р тақырыбы, ерлік, 

еңбек тақырыбымен ұштас, 

сабақтас келеді. «Майдангер 

монологы», Мәлік Ғабдуллин-

ге арналған «Абзал  Ұ л ы Отан-

ның», «Дар алдында», «Батыр 

қыз» өлеңдерінде патриоттық 

әуені, адамның сертіне берік-

т і г і , қайсар-қайраты айқын 

сипат алған. Бүркіттің тұстаста-

р ы н ы ң шығармаларында бей-

бітшілік, достық ұраны  ә р қ и -

лы тәсілмен пәрменді әрі  к ө п 

жырланған, лирикадан гөрі 

азаматтық әуен басым келеді. 

Бүркіт ақынның поэзиясында 

да осы әуен басым,  о н ы ң  ө з -

індік үні: 

Дүниеде, бірлік, достық 

деген  к ү ш бар, 

О қ өтпес, 

бомба бұзбас, 

атом аямас! — деген 

өлең жолдарынан-ақ айқын 

к ө р і н е д і . 

Д о с т ы қ тақырыбы «Украина 

даласында» деген поэмасында 

да  ж а р а с ы м д ы сипагталады. 

Жырақта  ж ү р і п жараланған 

қазақ  ж і г і т і н украин қызын 

ажалдан құтқарған, паналатқан, 

күткен.  А қ ы р ы осы жігіт Ок-

сана қызға  ғ а ш ы қ болып, оған 

көңілін білдіреді. 

Алтын табақ ай астында, 

Алма бағы аясында, 

Отыр әне екі жас жан. 

М і н е ,  қ ы з ы қ жай осында! 

«Сүйсе таза, адал сүйген, 

күйсе тағы —  а ш ы қ күйген» 

балғын жастар соғыстың лаң-

дарына қарамастан  ж ү р е к т е р і 

жарастық табады, ең жақсысы 

«тәтті қылық»,  ж а н н ы ң назы 

табиғи болмысымен беріліп, 

о қ ы р м а н ы н  с ү й с і н д і р і п оты-

рады.  А қ ы н н ы ң бұл шығарма-

сы — он екі бөлімнен тұратын, 

ең үлкен эпикалық туындысы. 

Бүркіттің арнау өлеңдері 

«Жылқышы»,  « А г р о н о м » ,  « Ш о -

пан», «Мұғалім» деп аталып, 

сол мамандықтардың, ел дәу-

летін молайтуға  ж і г е р  ж ұ м с а п 

ж ү р г е н  м а м а н д а р д ы ң  ж а қ с ы 

қасиетін жырлайды. «Ол  к і р -

генде лаваға» деген өлеңін 

Әбдіраман Бөкеевке арнайды. 

Ал бұл  к е н ш і м е н мен Бүркіт 

айдауда  ж ү р г е н д е «Алмаара-

сан» демалыс үйінде таныс 

болдым. Бүркіт соның қарама-

ғындағы учаскеде кен қазады 

екен, сенің атыңды атап, «тірі 

е к е н і м д і білдіріп, сәлем ай-

тыңыз», — деп еді.  К е з і к к е н і -

м і з қандай  ж а қ с ы  б о л д ы ! 

«Шахтадағы тұтқындардың 

жағдайы ауыр: Бүркітке үйден 

қойныма тығып, тамақ әкеліп 

беріп  ж ү р е м і н » , —  д е д і .  С ө й -

тіп, сырлас болдық. Бүркіт -

ақталып келгеннен кейін Әб-

діраман  с ө з і н і ң растығын,  т і п - ' 

ті Алматыдан оралған соң, ол 

лагерь бастығынан бір күнге 

рұқсат алып, үйіне апарып  қ о -

нақ қылғанына дейін әңгіме-

леп  б е р д і . «Сондай да қазақ-

тың ер азаматы болады!» — 

деп таң қалып  ж ү р д і . Бірақ 

осы кенші көп ұзамай қайтыс 

болды.  Ж о ғ а р ы д а ғ ы өлең  қ и -

ын күндерде  ж а н а ш ы р л ы қ 

білдірген, нағыз азаматқа ес-

к е р т к і ш і іспетті. Өлеңнің «Ол 

к і р г е н д е лаваға, шахта ішіне 

жан біткен», деп басталуында 

осындай сыр бар. 

Бүркіт ақынның әнге айнал-

ған өлеңдерінің көбі жастар-

ға арналған:  « Д о с т ы қ вальсі», 

«Қазақстан қыздары»,, «Қазақ-

стан фестивалінің әні», «Кос-

монавтар маршы»,  « Д е м о к р а -

тияшыл жастар гимні». Бәріне 

тән ортақ мазмұн — достық, 

бейбітшілік,  ж а с т ы қ  ж і г е р д і ң 

жалыны. 

Бүркіт Ысқақтың ұзақ жыл-

дар зерттеген татар-қазақ әде-

би байланысы қақында жаз-

ған монографиясы 1976  ж ы -

лы басылып шықты. Автор екі 

халықтың тарихи байланысын, 

өркендеу-даму  к е з е ң д е р і н 

анықтай, айқындай зерттеген, 

мәдени байланыс әр  д ә у і р д і ң 

көкейкесті мәселесі бола бер-

мек деп біледі. Октябрь төң-

керісінен  б е р г і уақытта осы 

игілікті іске ат салысқан қазақ 

жазушылары Б. Майлин, М. 

Әуезов, С. Мұқанов, Ж. Сызды-

қов, 3. Кедрина, Ж. Молдаға-

лиев, Е. Лизунова, 3. Ахметов, 

С. Қирабаев, Р. Бердібаевтар-

д ы ң нақтылы еңбектерін  ж о -

ғары бағалайды. Ал  ж и ы р м а -

сыншы  ғ а с ы р д ы ң басындағы 

татар мәдениет қайраткерлері 

С. Гаспринский, Ғабдолла То-

қай, Ғалымжан Ибрагимов, Сәй-

фи Құдаш, Ақмола, тағы бас-

қаларының қазақ әдебиеті мен 

мәдениетін өркендетуге тигіз-

ген әсерлерін байыпты зерт-

теп, дәлелдеген. Монография-

ның «Түбі  б і р туыстық» деген 

бөлімі түркі тілдерінің негі-

зін барлай келіп, лингвисти-

калық тұрғыдан саралайды, 

қысқасы, ақынның бұл еңбегі 

ғылымға қосқан қомақты үлес 

деп бағалауымызға әбден бо-

лады. Бүркіт он  т о м д ы қ «Қазақ 

энциклопедиясы», «Қарағанды 

облысы энциклопедиясының» 

көптеген мақалаларының авто-

р ы 

Бүркіт Ысқақтың саяси  к ө з -

қарасы және соған байланыс-

ты қудалауға ұшырауы қақын-

да  б і р е р сөз. Ол жасынан 

өзінше ойлап, көзқарасын ашық 

айтып  ж ү р е т і н .  О н ы ң дүние 

ж ү з і л і к картаның алдында тұ-

р ы п , алтыншы класта айтқан: 

«О,  А з и я , Ұлысың,  Ұ л ы л ы ғ ы ң 

қ ұ р ы с ы н , Құрысын  д е м е й , не 

дейін, Европаның құлысың!»— 

дегені әлі есімізде. 

Соғыс уақытында Сталин  т у 

ралы бір ауыз өлең шығарып 

айтып  ж ү р д і . 

Жастарды айдап ұрысқа, 

Қарттарды айдап  ж ұ м ы с қ а , 

Қан қақсатты халықты, 

Осынысы дұрыс па?! 

Ол кезде мұндай өлең үшін 

жазалау орындарына түссе, 

соттап  ж і б е р е д і . Бүркіт кешік-

пей  ә с к е р г е кетіп барып құ-

тылды. Құтылды  д е г е н і м уа-

қытша, кейін 1951  ж ы л ы 25 

жылға сотталғанда, бұл өлең 

басқа да «қылмысына» қосыл-

ды  ғ о й . Пәленің басы  б і з д і ң 

институтта  ж ү р г е н д е қазақ та-

рихы мен әдебиетін зерттей 

о қ у ретінде, «ұлтшыл, байшыл» 

алаш ақын  ж а з у ш ы л а р ы н ы ң 

қолға түскен кітаптарын оқу-

ымыздан басталды. Соның  ө з і -

не бола жазалап  ж і б е р е т і н і н 

білмеппіз... 1944  ж ы л ы «Елін 

сүйген Ерлер партиясы» деген 

ұйым аштыңдар деп. Зейнолла 

Әбділдин, Бейсенбай Жақсы-

лықов, Асығат Рүстемовтермен 

бірге мені де тұтқынға алып, 

алты-жеті ай бойы қатты тер-

геді. Сөйтсе, Рүстемовке Бүр-

кіт Ысқақтың айтуы бойын-

ша,  ж о ғ а р ы д а ғ ы  ұ й ы м н ы ң 

басшылығында мен де болып-

пын. Зейнолла Әбділдин бас-

таған жас  ж і г і т т е р д і бір-екі 

ай бұрын түрмеге отырғызып, 

солардың сөздерін дәлел  ғ ы п 

мені ұстапты.  М е н  о қ ы ғ а н 

кітаптарымыздан басқасын біл-

меймін. Қанша азаптап терге-

се де, беттестірсе де  м е н і ң 

бұл ұйымға қатысқанымды заң-

ды түрде дәлелдей алмады

Он  б і р ай отырғызып, Ішкі 

істер министрлігінің Ерекше 

м ә ж і л і с і н і ң  ш е ш і м і м е н жазасы 

уақытша отырғанымен өтелсін 

деп қаулы шығарып барып 

Рүстемов  е к е у і м і з д і босатты. 

Бірақ мен партия билетімді, 

1956  ж ы л ы мүлде ақталғаннан 

кейін ғана алдым. 1948 жылы 

Қазақстан орткомына апелля-

ция  б е р г е н і м д е , «Ұлтшылдар-

д ы ң төртінші буыны» (Ж. Ша-

яхметовтың сөзі) деп, өтінішім-

ді қанағаттандырмады. Әрине, 

ұлтшыл атанып қуғын-сүргінді 

он  е к і  ж ы л ішінде аз  к ө р м е -

д і м . 

Кейін, 1956 жылы, шет тіл-

дер институтының жанынан  қ ұ р -

ған ұйымына қатысқандармен 

бірге, Бүркіт Нәрешев Айтбай, 

Нәрешев Рамазандармен бір-

ге оралғанда, Қазақ ССР-ы. 

Ж о ғ а р ғ ы сотының  ү к і м і  ж о й -

ылғаны белгілі болды. Бұл не 

ұ й ы м екенін бірнеше рет сұ-

рағанымда, «оны білмей-ақ 

қойыңыз» деп айтпады. Бірақ 

біз оқыған кітаптарды Нәрешев 

Айтбайдан емес, Рамазаннан 

алыпты.  М ұ н ы ң  б ә р і н  ж а з ы п 

отырғаным, сол  к е з д і ң қияна-

ты «дейді, депті» деген «дә-

лелдермен» соттап, атып-аса 

б е р г е н і н өз басымыздан өткен 

уақиғалар арқылы білдік. Бір 

ақиқаты — Бүркіттің «ЕСЕП» 

ұйымына  м е н і мүше болды 

деп» айтқаны рас болып шық-

ты. Себебін өзінше түсіндірді: 

« Ұ й ы м  қ ұ р у үшін, Айтбай 

е к е у і ң н і ң имяларың керек бол-

ды. Ол кезде мен жай ғана сту-

дент  е д і м ғой... Түбі насырға 

шабатынын байыптап жатпап-

пын». Бұл да албырт жастықтың 

бір мысалы. 

Ал Бүркіттің саяси көзқара-

сы неге осынша ерте жетілген? 

Неге ұлтжанды бола қалды? 

Бұған жауапты  ө з і былай ту-

сіндіретін: Сәкен Сейфуллин, 

Алтыбармақ (А. Асылбеков), 

Нығмет  Н ұ р м а қ о в т а р д ы ң ұлт-

шылдық қылмысы  ж о қ , демек, 

1937 жылы атылып-асылған-

дардың бәрі нақақтан құрбан 

болды... Тіпті сонау  қ ы р қ ы н ш ы 

ж ы л д а р д ы ң басында, сталин-

дік  ж а у ы з д ы қ т ы ң сырын Бүр-

кіт ақын  б ә р і м і з д е н бұрын тү-

сінген. 


Бүркіт Қарағандының оқыту-

шылар институтында  о қ ы п  ж ү р -

генде, қазақ тілі, қазақ әліп-

песі туралы, адамның аты-жө-

нін шығыс үлгісімен қысқаша 

атау қақында ойларын айтып 

ж ү р д і . Мәселен,  Ф и р д а у с и , 

Новаи, Низами сияқты фами-

лия қысқаша түрде болса, «ов», 

«ев», «вна»  ж ә н е «вичтен» 

құтылар едік дейтін. «Ал әй-

елдің аты-жөні қалай жазылу 

керек?»  д е г е н і м і з д е : «әйел 

екені өз атынан белгілі бола-

ды. Күйеуінің фамилиясына 

к ө ш у міндетті емес. Мысалы: 

«Әмина Жанұзақи» десек, әй-

ел екені түсінікті. Әйтпесе. 

үкімет қаулысымен аяғында 

«у» қабылданса, «Жанұзақу» 

болып қалыптасады» деп өз 

ойын дәлелдейтін, Бүркіттің 

сол  к е з д е г і ойын  қ а з і р қазақ 

тілінің кейбір мамандары қош-

тауда. Бірқатар зиялылар фа-

милияларын шығыс үлгісімен 

ж а з ы п та  ж ү р . 

1957—58  ж ы л д а р ы Ғафу Қай-

ы р б е к о в  е к е у і м і з , Еркеш Ебі-

кенов пен Оразақын Тупеевтің 

фамилияларын өзгертіп, «Ер-

кеш Ибрагим», «Оразақын Ас-

қар» деп жинақтарын шығар-

д ы қ . Өйткені, олардың фами-

лиялары орысша әбес естіле-

тін еді. Соны сылтау  ғ ы п , бұ-

ны біз  е ш к і м г е дабыра қыл-

май,  а қ ы н д а р д ы ң  ө з д е р і м е н 

келісіп жасадық.  М е н і ң  о й ы м 

осы үлгіні ұсыну еді. Қазақ-

тың аты-жөнін шығыс үлгісімен 

жазу, дәлірек айтсам, Әлкей 

Марғұланнан басталды  ғ о й . 

М е н білетін Бүркіт Ысқақ 

кейбіреулердей көсемсіген, қы-

зыл сөзді әсіре ұлтшыл емес, 

ұлтжанды азамат, сталиндік 

ж а у ы з д ы қ қ а қарсы болған кү-

р е с к е р л е р д і ң бәрін ұлтшыл 

деуге келмейді, халықтар дос-

тығын шынайы жырлап өткені 

көптеген шығармаларынан 

ашық-айқын көрінеді. 

Бүркіт Ысқақтың саяси көз-

қарасын шын болмысымен 

анықтай түссем, ол — ұлтжан-

ды, интернационалист, адам 

тіршілігін жақсарту үшін үн-

деп, қалам қайратымен қызмет 

еткен отаншыл ақын тынды-

р ы м д ы ғалым еді. Сол қыруар 

еңбегі ұмыт бола қоймас, қас-

терленері, өз бағасын алары 

хақ. 


Өмірбектің ЖАППАРЫ. 

Орталық Қазақстан.-1994.-10 желтоқсан 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал