Ахмеди ысқАҚов қазіргі қазақ тілі морфология



жүктеу 0.87 Mb.
бет78/184
Дата04.11.2022
өлшемі0.87 Mb.
#23285
түріОқулық
1   ...   74   75   76   77   78   79   80   81   ...   184
АХМЕДИ-ЫСҚАҚОВ-Қазіргі-қазақ-тілі
-қыш, -кіш, -ғыш, -гіш қосымшалары етістіктерге жалғанып, олардан лексикалық мағынасына қатысты әр түрлі сындық атаулар жасайды. Мысалы: білгіш, оңғыш, сезгіш, күлдіргіш, тапқыш, сенгіш, болжағыш, сөйлегіш, ренжігіш, байқағыш, ашуланғыш т. б.

  • -шақ (-шек) жұрнағы өздік етіс формаларына жалғанып, олардың мағыналарына қатысты іс-әрекетті істеушінің (іс иесінің) сындық қасиетін білдіреді. Мы- салы: аяншақ, мақтаншақ, үрыншак,, жасқаншақ, ерін- шек, тартыншак,, қызғаншақ, қорғаніиақ, аиіулсіншаң т. б.

  • -ымды (-імді, -мды, -мді). Бұл — бастапқы -ым ' және -ды компоненттерінен туған құранды жұрнақ. Оның құрамындағы -ым және -ды компоненттері бірде бөл- шектеніп сараланса, бірде іштей жеке-жеке бөлуді кө- термейді. -ымды (-імді...) жұрнағы етістіктерге жалға- нып, өзі қосылатын сезінін мағынасына байланысты ка- тыстық сын есім жасайды. Мысалы: жағымды, үтымды, үнамды, орамды, үйлесімді, тартымды, қонымды, шы- дамды, устамды, жарасымды т. б.

  • -улы, -улі. Әуелгі және -лы қосымшаларынак кұралған күрделі -улы (-улі) жұрнағы етістіктерге жал- ғанып, олардың мағынасына байланысты заттың белгілі бір қалпын, керінісін, жағдайын білдіретін туынды сын есім жасайды. Мысалы: жинаулы, ерттеулі, жиюлы, ою- лы, үюлі, түрулі, санаулы, бүктеулі т. б..

  • -қақ, -кек, -ғақ, -гек жұрнақтары әрі зат есім, әрі сын есім тудыратын омонимдес қосымшалар болғанЫ- мен, бұлардьщ зат есімнен гөрі сын есім тудыру кабіле- ті басым. Өйткені бүл жұрнақтар қосылған формалар- дың көпшілігі сын есім есебінде жұмсалады, оныц бер

    178
    жағында, етістіктерден бұл косымшалар арқылы туатын сын есімдер, өзінің негігзі (түбірінің) лексикалық ма- ғыналарына орай адамның кейбір мінез-құлқыньщ, та- биғаттың кейбір көріністерінің бейне-сипаттарын білді- реді. Мысалы: асқақ, тоңғақ, жабысқақ, оңғақ, тайғақ, майысқақ, қатқақ, урысқақ, т. б.


    1. жүктеу 0.87 Mb.

      Поделитесь с Вашими друзьями:
  • 1   ...   74   75   76   77   78   79   80   81   ...   184




    ©emirb.org 2022
    әкімшілігінің қараңыз

        Басты бет