Ахмеди ысқАҚов қазіргі қазақ тілі морфология


§ 48. ЕТІСТІКТЕРДЕН ЗАТ ЕСІМ ТУДЫРАТЫН ӨНІМДІ ЖҰРНАҚТАР



жүктеу 0.87 Mb.
бет63/184
Дата04.11.2022
өлшемі0.87 Mb.
#23285
түріОқулық
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   184
АХМЕДИ-ЫСҚАҚОВ-Қазіргі-қазақ-тілі
§ 48. ЕТІСТІКТЕРДЕН ЗАТ ЕСІМ ТУДЫРАТЫН ӨНІМДІ ЖҰРНАҚТАР

  1. -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе омоним қосымшалары зат есімдерде де, сын есімдерде де (қырма сақал, терме бау, елірме күлкі т. б.), етістіктің болымсыз түрінде де, (Keene, көрме, терме т. б.) кездеседі. Бірақ, солай бола түрса да, бүл форма беретін мағынасы жағынан да, фонетика- лық дербестігі (екпін қабылдау я қабылдамау) жағы- нан да сараланып, жіктеліп отырады. Мысалы, бүл жұр- нақ арқылы етістіктерден жасалған туынды зат есімдер мынадай мағыналарды білдіреді:

  1. Сабақты етістіктерден кұрал-саймандардың, бұ- йым-жабдықтардың, мекен-орындардың, түрлі ас-тағам- дардың, кінәрат-аурулардың аттарын білдіретін есімдер тудырады. Мысалы: ілме, іиаппа, суырма, бума, жаппа, бөлме, көмбе, түйме, мінбе, кездеме, саптама, кеспе, салма, қатырма, жарма, сүзбе, баспа т. б.

  2. Әр қилы салт, сабақты етістіктерден сырт қара- ғанда конкретті болып көрінгенімен, ішкі мазмүны әрқашан абстракт үғымдардың атауларын тудырады. Мысалы: тапсырма, ескертпе, кіріспе, сілтеме, шығарма, түсіндірме, сипаттама, жолдама, баяндама, мазмүнда- ма, көіиірме т. б.

  1. -м, -ым, -ім — зат есім жасайтын өнімді жұрнақ- тардың бірі. Бүл жүрнақ арқылы салт және сабақты етістіктерден, біріншіден, әр түрлі абстракт заттык үғымдардың атаулары туады. Мысалы: алым, білім, се- нім, тойым, тыным, төзім, келісім, байлам, тыйым, үғым, кеіиірім, түсім, төзім, тоңтам т. б., екіншіден, мекендік үғымды білдіретін зат атаулары және конкретті заттар- дың атаулары туады. Мысалы: күзем, бөлім, жайылым, қүрылым, соғым, алым, өнім, үйым, киім, тізім, иірім т. б.

Бүл форма арқылы жасалған туынды зат есімдер стильдік мақсат үшін қосарланып та еркін қолданыла береді. Мысалы: өрім-өрім, тарам-тарам, күлім-күлім, шөкім-шөкім т. б.
Осы жүрнақ (-ым, -ім...) арқылы кейбір етістіктерден туған сөздер ікейбір зат есімдермен (ет, сүт, шай, ат, бие, тай т. б.) және кішілік сандармен (бір, екі, бір-екі, ғкі-үш, үш-төрт т. б.) дәйім тіркесіп, қазақтың бұрынғы емірінде өлшем, мөлшер атаулары есебінде халық тер- Миндері ретінде жұмсалған. Мысалы: бір асым ет; екі-
153
yui қайнатым шай; сүт пісірім уақыт; ат шаптырым жер; аяқ аттам...; таяқ тастам...; бие сауым...; көз көрім...; бес-алты урттам... т. б.


  1. жүктеу 0.87 Mb.

    Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   59   60   61   62   63   64   65   66   ...   184




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет