Ахмеди ысқАҚов қазіргі қазақ тілі морфология


§ 15. ЖАИ ЖӘНЕ ТӘУЕЛДІ СЕПТЕУ



жүктеу 0.87 Mb.
бет22/184
Дата04.11.2022
өлшемі0.87 Mb.
#23285
түріОқулық
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   184
АХМЕДИ-ЫСҚАҚОВ-Қазіргі-қазақ-тілі
§ 15. ЖАИ ЖӘНЕ ТӘУЕЛДІ СЕПТЕУ
Жай септеу бойынйіа өзгеретін жекеше түрдегі сві дердің соңғы буыны мен соңғы дыбысына жалғанатй қосымшалар мынадай болады:
Е с к е р т у: Е Сөз аяғында б, в, г, д әріптері жазылі тын сездер қатан. дауыссыздарға біткен сөздердің үлгіср мен септеледі (клуб, Асанов, псдагог, "Ленинград). і

  1. 3, ж дыбыстарынан баска ұяңдарға (мысалы: ғ, И біткен есім сәздер тілімізде тіпті жок. |

  2. У, и дыбыстарына біткен сөздерге жалғанатын к| сымшалар ауыз жолды үнділерге жалғанатын қосым«Ч лармен бірдей болуы бүл дыбыстардың жалаң дыбысті

58

Сөздін соңғы дыбы- сыма қараіі

Атау

Ілік

Барыс

Табыс

Жатыс

Шығыс

Көмек-
тес

1. У, и дыбыста- > рынан баска да- уыстыларға біт-

ОО

-нын

~га

~ны

-да

-•дан

-мен

кен сөздер

00

-нщ

-ге



-де

-ден

-менен

2. Дауысты у, и дыбыстарына,
ауыз жолды

00

-дың

-ға

-ды

-да

-дан

-мен

р, л, й (сай), у (бау) сонарла- рына біткен сөздер

оо

-дің

-ге

-ді

-де

-ден

-менен

3. Мұрын жолды м, н, ң сонар- ларына біткен

оо

-ныц

-ға

-ды

-да

-иан

-мен

сөздер

оо

нщ

-ге

-ді

-де

-нен

-менен

4. Қатаң дауыс- сыздарға және ұяң о, в, г, д дауыссыздарына

оо

-тың

~қа

-7Ы

-7а

-7 an

-пен

біткен сөздер

оо

-тің

-ке

-71

-7е

-7ен

-пен

5. Ұяң з, ж ды- быстарына біт-

00

-дың

-ға

-ды

-да

-ды

-бен

кен сөздер

оо

-дің

-ге

-ді

-де

-ді

-бенен

Қөпше формадағы сөздерге жалғанатын қосымшалар:

Атау

Ілік

Барыс

Табыс

Жатыс

Шығыс

Көмектес

оо

-дын

-га

-ды

-да

-дан

-мен( менен )

Оо

-дің

-ге

-ді

-де

-ден

еМес, дифтонг (қосарлама дыбыстар) (ұ қысқа у; ү і^бгт^ Қа У; ы + й; і + й) екендігіне айғақ.
Ескерту: Ортақ тәуелдеудің I жағы (апамыз, ше- е#із) оңаша тәуелдеудің сыпайы түрінің II жағының
59
Тәуелдеулі свздерге жалғанатын септіктердің қосымшалары:

ТәуелдІктің жақта- рына қарай

Атау

Ілік

Барыс

Табыс

Жатыс

Шығыс

Кемек-
тес

ж

I жак

ОО 00

-ның
-нің




-ды -ді

<3 0)
і і

-нан
-нен

-ман
-мен

е
к

II жақ

00

-ның



-ды

-да

-кин

мен

е

а) анайыша

00

-мң



-ді

-де

-нен

мен

ш




00

-дың

-га

-ды

~да

-дан

бен

е
т

-бенен

00

-дің

-ге

-ді

~де

-ден

бен

V

























P

III жақ

00

НЫҢ

-на



-нда

-нан

мен







00

-НІҢ

-не

-п

-нде

-нен

мен

Көп-

I жақ жекешенің I жағыныи қосымшалары сияқты

ше

II жақ жекешенін. II жағының қосымшалары сиякты і1

турі

III жақ жекешенік III жағынын косымшалары сияқты

(мысалы: апаңыз, шешеңіз\ апаларыңыз, шешелеріңщ үлгісі бойынша септеледі. Септік жалғаулары субстав тивтенген басқа сөз таптарына, мысалы, сын есімге. есі* шеге, үстеулерге және басқа сөздерге жалғанғандай жағ дайда, ондай сөздер өздерінің негізгі мағыналарынығ* үстіне заттық ұғым жамап алады. Мысалы: үлкенді сый- ла дегендегі үлкенді деген сөз үлкен адамды деген мағы нада қолданылады. Сол сияқты, Білек сүріндіре алмо- ғандьі білім сүріндіреді (мақал) дегендегі сүріндіре at мағанды деген табыс септік формасындағы есімше білеі сүріндіре алмаған адамды дегён мағынада жұмсалы тұр.
§ 16. СЕПТІК ЖАЛ-ҒАУЛАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ ЖӘНЕ МАҒЫНАЛАРЫ
Септік жалғауларынын беретін мағыналары мен атка ратын қызметтерін қеңінен сипаттау үшін сөз тіркестері нін, олардыц белгілі бір алуан түрлерінің, сөйлем мүше лерінін, олардың қандай формалардан жасалуы мен ят қаратын қызметтерін(ң сөйлем мүшелерінің байланыЯ тәсілдерінін, сөздердің^еңгеру мен меңгерілуінің мәсел*1 лерін талдау қажет болар еді. Бірақ, әдетте, бұлар сй®
СО
хаксисте қаралатын мәселелер. Сол себептен төменде тек 0р септікке қысқаша ғана сипаттама беріледі.
І.Атау септік. Жай септеуде де, тәуелді септеуде атау септіктің өзіне тән арнаулы қосымшасы болмай- ды. Атау септік формасы, бір жағынан, басқа септіктер- дің формалары мен мағыналарын салыстырып ажырату үшін қабылданған негізгі форма болса, екінші жағынан, 0л тек белгілі бір затты атау үшін ғана емес, онан әлде- қайда кең грамматикалық қызмет атқаратындықтан, ар- най талдайтын негізгі форма ретінде қаралады. Осыған орай, ол негізгі септік деп аталады.
Атау формадағы сөз кім? кімдер? не? нелер?* деген сүрауларға жауап береді де^жекеше, көпше және тәуелді түрлерде де қолданыла береді*.
Атау септіктегі сөз сөйлемде бастауыш та болады (мысалы: Еңбектен ецбек туады дегендегі еңбек деген
сөз—бастауыш), тұрған «орнына қарай жіктік жалғау жалғанып та (біз мұғалімбіз), жалғанбай да (олмұ- ғалім) баяндауыш болады. Ал, изафет үлгісі бойынша басқа бір есімнен ешбір қосымшасыз тіркессе, атау сеп- тіктегі сөз анықтауыш та болады (мысалы: мен қол са- ғат сатып алдым).
Атау септікті сырттай, формасы жағынан, өзіне тән қосымшасы болмайтындықтан, іштей мазмүн жағынан ^заттың белгісіздігін білдіретіндіктен, белгісіздік септік деп танып, солайша талдап келе жатқан да салт бар. Мысалы: Мен кітапты оқыдым дегеннен тыңдаушы біл- мейтін, әйтеуір бір кітапты оқығандық бағдарланады. Сондай-ақ, қала көркі дегеннен жалпы, қала атаулының (әрбір қаланың) көркі деген белгісіздік үғым пайда бо- лады. Бірақ қазақ тіл білімінде бүл категориялар табыс және ілік септіктердің косымшаларының ашық және жа- сырын болуымен байланысты қаралып жүр.
Атау септік формасындағы сөздер, әдеттс, септеулік шылаулармен де жұмсала береді. Ондай жағдайда атау формадағы есімнің мағынасына да, қызметіне де елеулі езгерістер енеді. Атау формалы сөзге тіркесіп колданы- датын шылаулар (септеуліктер) мыналар: үшін (сен Үшін, ел үшін), арқылы (хат арңылы, кісі арңылы);
. 1 Тәуелдіктін кай жағында тұруына карай кімім? кімің? кімі- ^13- кімі? нем? нең? несі? деген сүрауларға да жауап беретінін жо- аРыдағы кестеден қараныз.
61
туралы (әдебиет туралы, грамматика туралы) сияқтьі, секілді, тәрізді, іспетті (өлең сияңты, келген секілді), сайын (үй сайын, ай сайын), жөнінде (оку жөнінде, мал жөнінде), жайында (өнерпаздық жайында, балық жайында), бойы (жыл бойы, күні бойы), бойынша (ау- дан бойынша, облыс бойынша), қүрльім (ол ғүрлым, кісі ғүрлым), түгіл (сіз түгіл, қала түгіл) т. б.

  1. I л і к с е п т і к. Бүл септік менгеру я меңгерілу жағынан тікелей етістікке қатыспайды, әрқашан соііғы тәуелдеулі есім сөзбен я субстантивтенгеи сөзбен байла- нысты болады (колхоздыц малы, совхоздың директоры). Осыған орай, атау формадағы әрбір сөзге жалғанатын ілік септіктін қосымшасы я меншікті (иелікті), я басқа бір қилы қатынасты білдіреді. Мысалы: оңушының дәпте- рі дегеннен дәптер оқушының меншігі екені білінсе, кір- піш заводы дегеннен тек катыстық қана мағына білінеді.

Ілік сепітк жалғауы жалғанып та, жалғанбай да тұ- рады Онын солайша я ашық, я жасырын қолданылған- дағы мағыналары, әрине, дәл бірдей емес, өзара айыр- машылык болады. Дегенмен, жалғауы жалғанып ашық түрса да, жалғанбай жасырын тұрса да, ілік септіктегі сөз әрқашан аиықтауыш болады. Мысалы: Ердің атын еңбек шығарады (мақал); Таласа, жарыса білінген изен, жусан, жас бетеге иістері де күн іиуақты салңын сәске- нің қош лебіндей (М. Әуезов) т. б.
Ілік септіктегі сөз өзінен соңғы тәуелдеулі сөзбен тір- кесіп барып бір күрделі мүше болып та қызмет атқара- тыны жиі ұшырайды (мысалы: Абай көиіесіАлматы- дағы көркем көшенің бірі; Үй ішінің әңгімесі осымеп аяқталды (М. Әуезов); Ауылдыц алды айдын көл, Ай- дын көлде шағала (I. Жансүгіров) т. б.
Е с к е р т у: Лексикаланған кейбір тіркестерде ілік септік жалғаудын соііғы ң дыбысы түсіп қалып, бірік- кен сөзге айналуға бейімделу бағыты да бар. Мысалы: Қысты күні (іқыстыц күні), жазды күні (жаздың күні), күзді күні (күздің. күні). Сол себептен де олар қазіргі орфография ережесі бойынша қыстыгүні, жаздыгүні, күздігүні болып жазылып жүр.

  1. Барыс септік. Бүл септіктегі сөз әрқашан етістік мүшемен (сөзбен) тікелей де, жанай да байла- нысып, негізінде, қимылдың бағытын, мақсатын білді' реді (Ол ертең Москваға жүреді; Оқушы кітапханағй

62
кітап алуға кетті т. б.). Барыс септіктегі сөз мағынасы- на қарай сөйлемде толықтауыш та, пысықтауыш та бо- лады. Мысалы: Білгенге маржан, Білмеске арзан, На- дандар баһра ала алмас. (Абай); Өткір пыіиақ қынға 'қас, өтірік сөз жанға қас (мақал).
Барыс септіктегі сөздер сөйлемнін бірыңғай мүшелері болғанда, олардың қосымшалары жай септеуде де, тәуел- ді септеуде де я бәріне де бірдей жалғанып, я тек соңғы- сына ғана жалғанып та қолданылады. Мысалы: Мен бул сұрауды бүкіл ауылға, оның адамдарына, далаға, жерге, көкке, қысқасы, бүкіл дүниеге қойғандай жан-жағыма қарадым (С. Мүқанов); Үлкен ақ үйдің терме баулары барқьіт пен жібекке, кесте мен оюға, бояу мен сырға орап қойғандай (Ғ. Мүсірепов); Сен үшін күн-түні қайғырып, Ақ кірді сақал, мұрт, шашыма (Б. Майлин) т. б.

  1. Табыс септік. Бүл септіктегі сөз етістікпен байланысып, сөйлемде тура толықтауыш болып қызмет атқарады. Мысалы: Түзетпек едім заманды, өзімді тым- аң зор тутып (Абай); Ссірыарқаның әр қырқасына бір қазық щғып, көмірді темірге, темірді мысқа, мысты қор- ғасынға қосақтап, арқандап тастады (Ғ. Мүсірепов) т. б. Әрине, мұнда да көмекші есімдермен тіркескен күрделі табыс жалғаулы кейбір сөздер мен идиомалык тіркестер күрделі мүше болатыны даусыз (мысалы: Ел үшін қыз- . мет қыл; құлақ қой; көз сүзбе т. б.)

Табыс септіктің жалғауы да бірде ашық, бірде жасы- рын түрде қолданыла береді. Бірак жалғауы айтылмай, жасырын түратын табыс жалғаулы сөз сыртқы форма жағынан атау септіктегі сезбен түрлес болғанымен, әр- қашан сабақты етістікпен тіркесіп, сөйлемде тура толық- тауыш болады я, жоғарыда айтылғандай, күрделі мүше- нің қүрамына енеді. Мысалы: Мал жер емеді, адам мал емеді (Ғ. Мүсірепов); Маңсатымтіл үстартып, өнер шаіипаң (Абай); Қаланың іші жер қазып жатңан, кірпіш тасып жащан, ағаш жонып жатқан, балиіьщ илеп жат- Қан адамдарға толы (С. Ерубаев).
Табыс септіктегі сөздер сөйлемде бірьщғай мүше бол- ранда, олардың қосымшалары жай септеуде, тәуелді сеп- теуде я бәріне бірдей қосылады, я басқаларынан түсірі- ліп, тек соңғысына ғана жалғанып айтьілады. Мысалы: *еҢ даланы, таза самалды, орманды, суды сағынатын жҰрт ылғи бір мұңды әндер салатын (Ғ. Мүсірепов); Қа- Рчман мен Қобыланның аяқ, қолын тұсады («Қобылан- Дьі батыр» поэмасы) т. б.
63


  1. жүктеу 0.87 Mb.

    Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   184




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет