Ахмеди ысқАҚов қазіргі қазақ тілі морфология



жүктеу 0.87 Mb.
бет137/184
Дата04.11.2022
өлшемі0.87 Mb.
#23285
түріОқулық
1   ...   133   134   135   136   137   138   139   140   ...   184
АХМЕДИ-ЫСҚАҚОВ-Қазіргі-қазақ-тілі
айтып бер (қызмет ет)

-ді
-се (екен)
-ген (болса...)
-етін (діктен...)
-ер (ме екен...)
-мек (иіығар...)

-in (пе еді...)
-гелі (жүр...)
-гениіе (күте түр)
-гей еді (дағы...)

Аналитикалық етістікке (негізге) тек бұл керсетілген парадигмалық формалар ғана емес, аналитикалық фор- манттардың өздері де бірінен соң бірі, қажетіне карай, бірнешеуі тіркесе береді. Бұл жүйенің ірге тасы да тіркес- тегі компоненттердің орындарына байланысты. Өйткені тек бұл кұбылыста ғана емес, қазақ тілінің грамма- тикалық құрылысында сөздің орнының, оның реті мен тәртібінін заңы ерекше екенін әрі жетекші, әрі кемекші болатынын, етістіктердің тіркестегі орындары ауысуы- на қарай мағыналары мен қызметтерінің езгеретінін де көруге болады (мысалы: қойып қалды жзне қалып қой- ды, бере тұр жзне тура бер, сала қой жзне цоя сал т. б. салыстырыңыз).
Сонымен, аналитикалық етістіктің негіз есебінде қыз- мет ету кабілеті жоғарыдағыдай парадигмалық форма- лардың қосымшаларын кабылдау аясында ғана қалып қоймайды, ол негіз қажетінше, екінші, үшінші... анали- тнкалық форманттарды қабылдап, екінші, үшінші... ана- литикалық негіз де бола алады. Демек, бірінші аналн- тикалық негізге аналитикалық форманттар, жалаң негізге жалғанатын принцип бойынша, бірінен сон бірі, Қажетінше, кезектесіп тіркесе береді. Мысалы: қүла-п кет+е жазда-п бар-ып ңал-ды-м деген аналитикалық етістікті алсақ, жалаң негізге (құла) бірінен соң бірі: •п кет (бірінші), -е жазда (екінші), -п бар (үшінші), 'Ып қал (төртінші) форманттары, олардан кейін еткен Шақ жүрнағы (-ды) және жіктік жалғауы (-м) косыл- ған. Оның бер жағында, парадигмалық формалар бірін- Иі аналитикалық негізге де (құлап кет-ті-м), екінші аналитикалық негізге де (құлап кете жазда+ды+м), іҮШінші аналитикалық негізге де (құлап кете жаздап Ъар-ады екенмін), керегінше, жалғана береді.
293
Екінші нұсқа (модель). Де етістігініц қатысымеп құ. ралған форманттар.
Бұл форманттардыц шығып калыптасуына да «де>. етістігініц тілде ұзак замандар бойы тынбай, жііі колда. нылуы, солардың нәтижесінде орнықкан оның мейлінцд кең өрісі мен нағыз абстракты мағынасы әрі негіз, әр себеп болған. Осы ерекшеліктеріне орай, «де» етістігініғ дәнекерлігі арқасында калыптаскан аналитикалык фор манттардыц мағыналары аса абстракты, формалары өт< күрделі, қызметтері тым төтенше болып келеді.
Бұл нұсқа бойынша қалыптасқан аналитикалық фор манттардың тур-түрінің бәріне -айын де (-ейін, де; -йьи де; -йін де) деген екі компонентті негіз түп казық бол ға.м да, олардыц өзге турлерінің бәрі де осы туп қазық тан тарамдалып өрбіген.
Бұл форманттардың кұрамдарында «де» етістігінй қай түрі, қандайлыкты дәрежеде түрақты компонент бо латынын және әр форманттың мағынасы мен қызмет кандан екенін темендегі үлгіден көруге болады (олаі сызыкша арқылы бөлініп отырған да, соңында, жақшг ішінде тіркестіруге болатын сөздер әдейі көрсетілген)

  1. жел басыл-айын де-ді (білем) жел басыл-айын де-п-ті

жел басыл-айын де-п еді (пе?)
жел басыл-айын де-п келеді (екен)
жел басыл-айын де-й ме? (екен; қалай?)
жел басыл-айын де-гелі тұр (еді; екен)
жел басьіл-айын де-ген еді (екен; көрінеді; болар
шығар; сияқты, секілді, тәрізді)

  1. Ол Москваға жүр-ейін де-п тұр (еді; екен)

Ол Москваға жүр-ейін де-п отыр (еді; екен)
Ол Москваға жүр-ейін де-п жатыр (еді; екен)
Ол Москваға жүр-ейін де-п жүр (еді; екен)
Бұл жоғарыдағы бірінші топтағы мысалдардьщ кай қайсысында болсын етістік негізіне -айын де форманть езінің компоненттерінің әуелгі мағыналарын, мысалЫ «мен келейін» (айтайын, ойланайын...) деп айттым» де- гендегі сиякты тура мағынасын жамап тұрған жок, олардагы екі компонентті — айын де форманты идиома- лаиған тұтас бір күрделі морфема (көрсеткіш) есебінд* кызмет етіп, одан кейін қосылған компоненттер сол тү- рақты форманттың үстіне әр қилы саралайтын реңктер жамап, оның формасын күрделендіре түсіп тұр. ЖалпЫ алғанда, бұл формантар желдін басылуға бет алғандз'
294
fbi я басылуға бет түзеп саябырлай бастағандағы белгілі $р кезеңін (белесін) білдіреді. Ал негізгі (тұрақты) формантқа үстелген жеті түрлі қосымша форма оған сараланған жеті түрлі реңк (мән) жамайды, демек, сон,- ғы қосымша формалардың әрқайсысы «басылуға жа- кындағандағы белестің (кезеңнің)» әр қилы мезетін анғартады. Мысалы, -айын деп келеді (жел басылайын деп келеді) тынуға бет түзеген амалдың даму каркыны мардымды екенін, бірак әлі тынбағанын білдірсе, -йын депті форманты амалдың дамуға бет алғанын, бірақ оның үдеу дәрежесі мардымсыз екенін бағдарлатады.
Ал екінші топтағы мысалдарда тұрақты -ейін де фор- мантының үстіне -п түр, -п отыр, -п жатыр, -п жүр фор- манттары үстеліп, олардыц әрқайсысы өзді-езіне тән ренктерін жамап, аналитикалық күрделі форманттар қүрап түр. Сейте тұра, бұл күрделі форманттар, негізгі (жетекші) етістікке жалғанғанда, субъектінін амалды жүзеге асыруға кіріскенін немесе сол амалды жүзеге асырудың қамында екенін, бірақ сол қам амалды орын- дау жолындағы, анығырак айтқанда, оның алдындағы бір мезетті бағдарлатады («Тұр», «жатыр», «жүр», «отыр» етістіктері деген тадырыпты қараңыз).
Жоғарыдағы аналитикалық форманттарды семанти- калык ынғайына қарай басқа жалаң және курделі етіс- тік негіздеріне жалғай беруге болады (ол Қарағандыға аттанайын деп түр. Ол ертерек бара берейін деп отыр; ат болдырып қалайын деп келеді; Күн суытайын деп ба- рады). Бірақ етістік негізі ауысканымен, күрделенгені- мен, аталған аналитикалык форманттардың езді-өзіне лайық грамматнкалык семантикасы өзгермей, әуелгі қалпында қалады да отырады. Бұл жағдай көрсетілген форманттардың мазмұндары мен формалары тұракты екенін, кызметтері қалыпты екенін дәлелдейді. Ал жал- пы алғанда, бұл форманттар амалдың я әрекеттің жү- зеге асу процесіндегі белгілі бір кезеңін немесе белесін Және сол белестің әр қилы шама-мезетін білдіреді.
Аыалдың белгілі кезеңін білдіретін бұл форманттар, эдеттс, амалдың ету сипаты форманттарынан кейін, бі- Рақ амалдың мезгілге қатысты форманттарынан бұрын ’Үрады. Демек, бір негізге әлденеше аналитикалык фор- ^ант тіркесетіндей жағдайда, тікелей негізге тете амал- Дьің өту сипаты форманттары (жүр-іп кет-е ал-май қал- №ын деген екен т. б.) жатады.
Үшінші нусқа (модель). Есімше, көсемше (кейбір тү-
295
рініа), рай жұрнактары мен толымсыз еді, екен кеіиек- ші етістіктерінен жасалатын форманттар.
Бұл форманттардың элементтері тым арғы замандар- да, шамамен алғанда, ер (қазіргі е) етістігі жетекшілік қызметінен де, дербес баяндауыш болу қабілетінен де айырылмай, әрі жетекші, әрі көмекші болып жүрген шақтарында ақ кұрала басталса керғк. Еді, екен кемек шілері дербес баяндауыш болыл түрған кездерде қазір гі осы аналнтикалық форманттардың бірінші компонент терініц көрсеткіштері, демек, есімше, көсемше, рай ко сымшалары ездерінің осы күнгі семантикалары мен қыз меттерінде емес, етістіктен есім тудыратын функцияла рын атқарған болуға тиіс те, тек субъекті қызметтерінде жұмсалған болса керек. Өйткені -қан еді-м, -ып еді+м, қысы кел + іп еді... тәрізді форманттардың алғашқы бел- гілері қазіргі айтқан менмін; айтқан мен едім дегендер- дің орындарына айтқан мендурмын; айтқан мендүр еді мен деген тәрізді нұсқалар жұмсалган кездерден де әл- деқайда бүрын шыкқанға үк.сайды...
Бүл нұсқа бойынша қалыптасқан форманттар да тө- менде екі бағанада сызықшамен бөлініп беріледі.


  1. жүктеу 0.87 Mb.

    Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   133   134   135   136   137   138   139   140   ...   184




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет