Ахмеди ысқАҚов қазіргі қазақ тілі морфология


өздік етіс. !) Н е г і з г і е т і с т і н



жүктеу 0.87 Mb.
бет132/184
Дата04.11.2022
өлшемі0.87 Mb.
#23285
түріОқулық
1   ...   128   129   130   131   132   133   134   135   ...   184
АХМЕДИ-ЫСҚАҚОВ-Қазіргі-қазақ-тілі
өздік етіс.

!) Н е г і з г і е т і с т і н арнаулы көрсеткіші болмай- ды. Огаи әрбір түбір я туынды етістіктердің де, күрделі етістіктердіц де негіздері жатады. Әдетте, етістік негізі- нің субъскті мен объектіге катысы я субъекті мен объек- тініц етістік негізіне (амалға) қатысы сол негіздің бас- тапқы лексикалық семантикасына карай анықталатын- дықтан, опың семантикалық ерекшелігі, грамматикалық (сннтаксистік) кызметі туралы да арнай снпаттама беру қажет болмайды, өйткені тілдегі әрбір етістік негізі езіне лайықты формалары мен функцияларында жүмсала береді (олар оқыды, біз келдік; тақтайды шегелеп қой- дық. инені сабақтадым т. б.). Сөйтіп, негізгі етіс деп өзге етіс формаларына таянышнегіз болатын, со- лардың түрлерін, мағыналарын, қызметтерін салыстырьіп айқындайтын форманы — айтамыз (бар, кел, сөйле, іиөл- де, ақта, арала, ңарайла, құрсаула, оян, қуан, қүшақта, ермек ет, еңбек сіңір, эн сал, түсініп ал, сүрап қой т. б.).

  1. Ортақ етіс -с (-ыс, -іс) жүрнағы арқылы не- гізгі стіс формасынан (етістік негізінен) жасалады. Бұл жүркақ негізгі етістікке амалды (істі) кемі екі я онан да аса субъекті қатысып жүзеге асыратындықты білді-

283
ретін мән үстейді, демек, бірнеше субъектінің катыс^ арқылы жүзеге асатын амалды білдіреді. Мысалы: ац. тыс, әкеліс, апарыс, артыс, көріс, келіс, қарас, таныс, /сө. мек көрсетіс, іздеу салыс, ат салыс т. т.
Ескерту: -ла+с формаларынан біріккен қүранды -лас (-лес, -дас, -дес, -тас, -тес) жұрнағы аркылы есім- дерден жасалған туынды етістіктер ортак етіс семантц. касын да білдіреді (ақыл-дас, араз-дас, мұң-дас, ңощ- тас, тату-лас, тіл-дес, пікір-лес, сыр-лас т. б.).

  1. Ө з г е л і к е т і с -т; -тыр, (-тір, -дыр, -дір); -қыз (-кіз, ғыз, -гіз) жұрнақтары арқылы және сол жүрнақ- тардың кабаттаса жалғануы аркылы негізгі етіс (етіс- тік негізі) формасынан жасалады. Бұл жұрнактар етіс-і тік негізінің мағынасына аыалды (істі) басқа бір бегде адам (субъекті) арқылы істелуін білдіретіндей мән үс- тейді. Әр жүрнақтың жалғану нұскалары мынадай:

а) жұрнағы кебінесе дауысты я сонор дыбыска бі- тетін негіздерге жалғанады. Мысалы: азай-т, көбей-т, көтер-т, күре-т, оңы-т, төле-т, ойна-т, жугір-т, жөнел-т, жалын-т (қорық-қорңыт, үрік-үркіт), қуан-т т. б.
ә) -тыр (-тір, -дыр, -дір) жұрнағы көбінесе катаң я сонор дыбыска біткен етістік негіздеріне жалғанады. Мысалы: ал-дыр, біл-дір, айт-тьір, кел-тір, кеп-тір, жап- тыр, сат-тыр, сеп-тір, ас-тыр, тол-тыр, қой-дыр, көн-дір, жақ-тыр, жек-тір, ңыз-дыр, без-дір т. б.
б) -қыз (-кіз, -ғыз, -гіз) жұрнағы дауыссыз дыбыска біткен етістік негіздеріне жалғанады. Мысалы: ал-ғыз, бер-гіз, аш-қыз, іш-кіз, жап-ңыз, сеп-кіз, қой-ғыз, айт- ңыз, ек-кіз, жек-кіз, біл-гіз т. б.
в) -т, -тыр, -ғыз жұрнақтарының бірінен соң бірі ка- баттасып келеді де, әркайсысы өзінше тиісті үстеме ма- ғына жамайды. Мысалы: сөйле-т-тір, сөйле-т-кіз, сөйле- т-тір-т-кіз; жи-на-т-тыр-т-қыз; ал-дыр-т-қыз, ал-ғыз-дыр- т, уял-т-қьіз; ңайна-т-тыр-т-қыз, қайна-т-қьіз т. б.


  1. жүктеу 0.87 Mb.

    Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   128   129   130   131   132   133   134   135   ...   184




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет