Аға оқытушысы Шулгаубаева Г. С. және аға оқытушысы Савченко Н. К



жүктеу 0.9 Mb.

бет1/6
Дата22.04.2017
өлшемі0.9 Mb.
  1   2   3   4   5   6

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі 

 

Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті 



 

 

 



                                                                                                               «БЕКІТЕМІН»               

                                                                         ҚарМТУ-дың бірінші проректоры 

                                                                         ____________   Исағулов А. З.  

                                                              

«___»  _________    200_ ж. 

 

 

 

ОҚЫТУШЫ  ПӘНІНІҢ  ОҚУ- ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ  

 

 «Операциялық жүйелер»  пәні бойынша 

 

 

050704 – «Есептеу техника және пограммалық қамтамасыз ету» 



                                     мамандығының студенттері үшін 

 

 



 

 

 



 

Ақпараттық технологиялар факультеті 

 

 

 



  Автоматтандырылған ақпараттық жүйелер кафедрасы 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



200_ 

 

 



 

Оқытушы пәнінің оқу-әдістемелік кешенін әзірлеген: 

аға оқытушысы Шулгаубаева Г.С. және аға оқытушысы Савченко Н.К. 

кафедра отырысында талқыланған ААЖ 

 

№ _____ хаттама    «____» _______________ 200_ ж. 



Кафедра меңгерушісі ________________ «____» ___________ 200_ ж. 

 

Ақпараттық технологиялар  факультеттің оқу-әдістемелік бюросымен 



мақұлданған 

№ _____ хаттама    «____» _______________ 200_ ж. 

Төрағасы __________________ «____» ____________ 200_ж. 

 

2



1 Оқу жұмыс бағдарламасы 

 

1.1 Оқытушы туралы мәліметтер және байланыстық ақпарат 

Шулгаубаева Гульназит Сагиндыковна, аға оқытушы Савченко Н.К. 

ААЖ кафедрасы ҚарМТУ-дың (Бейбітшілік бульвары, 56) бас 

корпусында, 300 аудиторияда орналасқан, байланыс телефоны 56-75-95 

қосымша 254. 

 

1.2 Пәннің еңбек сыйымдылығы 



 

Сабақтар түрі 

Байланыс сағаттарының саны 

Семестр


 

Кредиттер

 

саны


 

Дәрістер 

Практика-

лық 


сабақтар

Зертханалық

сабақтар 

ОСӨЖ 


сағатта- 

рының 


саны 

Сағат-


тардың 

барлы-


ғы 

СӨЖ 


сағат-

тары-


ның 

саны 


Жалпы 

сағаттар 

саны 

Бақылау 


түрі 

4 3  30  - 

15 

45  90 45 135 



емтихан

 

1.3 Пәннің сипаттамасы 

«Операциялық  жүйелер»  пәні 050704 – «Есептеу  техника  және 

программалық  қамтамасыз  ету»  және 050703 – «Ақпараттық  жүйелер» 

мамандықтары  бойынша  білім  алатын  студенттердің  негізгі  пәні  болып 

табылады. 

 

1.4 Пәннің мақсаты 

«Операциялық жүйелер» пәнінің негізгі мақсаттары:   

 



ОС құралдарын пайдалана отырып, процесстер мен ағындарды тудыру, 

оларды басқару; 

 

Процесстер  арасында  ақпарат  алмасуды  жүзеге  асыратын  ОС 



құралдарын оқытып үйрету; 

 



жадты басқаруды үйрету; 

 



ОС  файлдық  жүйесін  басқаруға  қабілетті Win32 функциясын  

қолдануға бағыт беру. 

 

1.5 Пәннің міндеттері 

Пәннің міндеттері келесідей: 

 

Операциялық  жүйелерде  қолданылатын  маңызды  түсініктер  мен 



концепциялармен танысу; 

 



ОС  процесстері  мен  ағындарын  тудыру  мен  басқарудағы  негізгі 

принциптерін меңгеру; 

 

ОС-тің файлдық жүйе мен жадты басқару, ақпарат алмасу 



құралдарымен танысу. 

 

 



 

 

3



1.6 Айрықша деректемелер 

Берілген 

пәнді 

зерделеу 



үшін 

келесі 


пәндерді 

(бөлімдердің 

(тақырыптарды) көрсету арқылы) меңгеру қажет:  

 

Пән 



Бөлімдердің (тақырыптардың) атауы 

1. Ақпараттану 

Операциялық жүйелер туралы мәліметтері 

2. Алгоритмдік және 

бағдарламалау 

технологиясы 

Объектті-бағытталған бағдарламалау                    

 

1.7 Тұрақты деректемелер 

«Операциялық  жүйелер»  пәнін  оқудан  жиналған  білім  «Ақпараттық 

жүйелерді  проектілеу», «Телекоммуникациялық  технология  мен  желілер» 

сияқты пәндерді мейілінше меңгеруге септігін тигізеді.  

 

1.8 Пәннің мазмұны 

1.8.1 Сабақтардың түрлері бойынша пәннің мазмұны және олардың еңбек 

сыйымдылығы  

Сабақтардың түрлері бойынша еңбек 

сыйымдылығы, сағ. 

Бөлімнің (тақырыптың) атауы 

дәріс-


тер 

Прак-


тикалық

зертха-


налық 

ОСӨЖ СӨЖ


1.Операциялық жүйелер. Бағытталуы, 

функциясы,классификациясы  

3    4 



2. Желілік операциялық жүйенің 



құрылымы 

2    2 


3.

 



Айқындалған серверлі және 

біррангілі желілік ОС. 

3    4 



4.



 

Процесстер және жіптер 4 

 

 



5.

 



Процесстердің өзара әрекет етуі 

мен синхронділігіне қадағалайтын 

құралдар  

4    6 


6. Оперативті жадты басқаратын 

қосалқы жүйе 

6   4 6 


7. Енгізу-баспаға шығару құралдары 2 

 

  6  6 


8. ОС файлдық жүйесі 2 

 

 



9. файлды ұйымдастырудың 



логикалық және физикалық түрлері 

4    6 


10. Процесстер мен ағындарды 

диспетчерлеуді зерттеу 

   4   


11.

 

Қосымша бағдарламалар



 

арасындағы ақпарат алмасуына 

бағытталған құралдар

 

 

   4   

 

4



12.

 

Реестр және онымен жұмыс істеу 

құралдары 

   3   


Барлығы: 30 

 

15 



45 

45 


 

1.9. Негізгі әдебиеттер тізімі 

 

1.

 



Макарова Н.В. Информатика: Учебник. – М.: Финансы и статистика, 

1999. – 768 с. 

2.

 

Новиков Ф., Яценко А. Microsoft Office 97 в целом. – СПб.: BHV. – 



Санкт-Петербург. – 1998. – 624 с 

3.

 



Фокс Дж.Программное обеспечение и его разработка.–М.: Мир, 1985–356 

с. 


4.

 

Тюкачев Н .А ., Свиридов Ю .Т . Проектирование баз данных в Delphi.-



Воронеж: Биомик, 1998.-190с . 

5.

 



Брябрин В.М., «Программное обеспечение персональных ЭВМ»; Hаука 

- М, 2002 – 286с. 

6.

 

Тихомиров Ю.В. Microsoft SQL Server 7.0. – СПб.: BHV. – Санкт-



Петербург, 1999. – 720 с. 

7.

 



Брукшир Д.Г. Введение в компьютерные науки. – М.: Издательский 

дом «Вильямс», 2001, – 688 с. 

8.

 

Зубанов Ф. Windows NT-выбор «профи».- 2-е изд., испр.и дополн. – М: 



Русская редакция, 1997. 

9.

 



Рихтер Джеффри  “Windows для профессионалов”, С-П. Русская 

редакция 2000. 

10.

 

Тихомиров Ю.В. Microsoft SQL Server 7.0. – СПб.: BHV. – Санкт-



Петербург, 1999. – 720 с. 

11.


 

 В.Г. Олифер, Н.А. Олифер. Сетевые операционные системы. М.: Спб; 

Нижний Новгород; Питер, 2003 

12.


 

 П.В. Румянцев. Работа с файлами в Win 32 API. М.: Горячая линия- 

Телеком, 2000 

13.


 

А.В. Гордеев Операционные системы. М.: Нижний Новгород, Питер, 

2004 

14.


 

А.Фролов, Г.Фролов. Операционная система Microsoft Windows для 

программиста М., Диалог-МИФИ, 1994 

15.


 

Э.Клифорс. Архитектура ОС Unix, 1995 



 

1.10 Қосымша әдебиеттер тізімі 

16.


 

Ивановский С. ОС Unix. Серия книг «Справочное руководство 

пользователя персонального компьютера» - М.: Познавательная книга, 

2000 

17.

 

Бэнжел Д. Использование Linux. Пер с англ. – М.: Издательский дом 



«Вильямс», 2003 

18.


 

В.Е. Карпов, К.А Коньков, В.П. Иванников Введение в операционные 

системы.- РАН, 2001-2002 

 

5



19.

 

И.О. Одинцов. Профессиональное программирование. Системный 



подход. СПб.: БХВ – Петербург, 2002 

20.


 

Грибанов В.П. Операционные системы: учеб. пособие для вузов. - М.: 

Финансы и статистика, 1990. 

21.


 

Лихачева  Г.Н.  Операционные системы: учеб. пособие для вузов. - М.: 

Статистика, 1980. 

22.


 

Королев Л.Н. Операционные системы. - М.: Знание, 1977. 

23.

 

Цикритзис Д. Операционные системы. - М.: Мир, 1977. 



24.

 

Мэдник С. Операционные системы. - М.: Мир, 1978.  



 

1.11 Студенттердің білімдерін бағалау критерийлері 

Пән бойынша емтихан бағасы межелік бақылау бойынша үлгерімнің 

барынша үлкен көрсеткіштерінің (60% дейін) және қорытынды 

аттестацияның (емтиханның) (40% дейін) қосындысы ретінде анықталады 

және кестеге сәйкес 100% дейінгі мәнді құрайды.   

 

Әріптік жүйе бойынша  



бағалау 

Балл-


дар 

%-тық 


құрамы 

Дәстүрлі жүйе бойынша 

бағалау 

А цифрлық балама 

4,0 

95-100 


А- 

3,67 


90-94 

Өте жақсы 

В+ 

3,33 


85-89 

В 

3,0 



80-84 

В- 


2,67 

75-89 


Жақсы 

С+ 


2,33 

70-74 


С 

2,0 


65-69 

С- 


1,67 

60-64 


D+ 

1,33 


55-59 

1,0 



50-54 

Қанағаттанарлық 



0-49 



Қанағаттанарлықсыз 

 



 

Сабаққа қатыспаған 

 

Аралық бақылау оқытудың 7-ші, 14-шы



  

апталарында жүргізіледі және 

бақылаудың келесі түрлерінен алғанда калыптасады: 

 

 



 

6


Оқытудың академиялық кезеңі, апта 

Бақылау


 түрі

 

%-



тік

 құрамы


 

1 2 3 4 5

6

7

8  9 10



11 12 13  14 15

Барлығы


, % 

2  3 4 5 6 7



8

9

10



11

12

13 14 15  16 17



18 

Қатысу  0,2 * 

* * 


*

*

*



* * * * * *  * * 2,8

Дәрістер 

конспек 

тісі 


0,7 * 

 

*  



*

 

*



 *  *  * *  5,6

Зерт.жұ 


мыстарды 

қорғау 


3,0  

 * 



 

*

*



 *  *  * *  

24,0


Үй 

тапсырм. 

0,6   *  *

 *

  *   *    *     3,6



Реферат 1,0       

*

           *  2,0



Модуль 

дер 


5,0       *

            *   10,0

СӨЖ 

0,6 * 


* * 


*

*

*



* * * * * *  * * 8,4

Тест 0,6 

 

 



 

*

 



*

 



 

 



 

 



3,6

Емтихан    

 

  

 



 

          

40 

Барлығы 


(аттеста 

ция 


бойынша) 

  

 



 

 

 



 

30

      



 

30 


 

 60 


Барлығы   

 

 



 

 

 



          

100


 

 

 

1.12 Саясаты және процедуралары 

«Операциялық  жүйелер»  пәнін  зерделеу  кезінде  келесі  ережелерді 

сақтауды сұраймың:  

1. Сабаққа кешікпеу. 

2  Сабақты  орынды  себепсіз  босатпау,  ауырған  жағдайда – анықтаманы, 

басқа жағдайларда түсіндірме хатты ұсынуды сұраймың.   

3. Оқу процессіне белсене қатысу.  

4.Зертханалық  жұмыстарды,  тәжірибелік  сабақтар  бойынша  отчеттерді 

уақытында дайындап, қорғау.  

5.  Курстастармен  және  оқытушылармен  шыдамды,  ашық,  қалтқысыз 

және тілектес болу. 

 

 

 

 

 

 

 

 

7



 

1.13 Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыз етілгендігі 

Даналар  

саны 

Автордың 



аты-жөні 

Оқу-әдістемелік 

әдебиеттердің 

атауы 


Баспасы,  

шыққан жылы 

Кітапха-

нада 


Кафед-

рада 


Негізгі әдебиеттер 

Макарова 

Н.В. 

 Информатика: 



Учебник 

М.: Финансы и 

ститистика, 

1999. 


3 2 

Новиков Ф., 

Яценко А. 

Microsoft Office 97 

в целом 

СПб.: BHV. – 

Санкт-

Петербург, 



1998 

1 1 


Фокс Дж 

Программное 

обеспечение и его 

разработка 

М.: Мир, 1985

 



Брябрин 

В.М. 


Программное 

обеспечение 

персональных 

ЭВМ  


 

Hаука - М, 

2002  

11 2 


Тихомиров 

Ю.В. 


Microsoft SQL 

Server 7.0.  

 

СПб.: BHV. – 



Санкт-

Петербург, 

1999.  

3 1 


Брукшир 

Д.Г. 


Введение в 

компьютерные 

науки 

М.: 


Издательский 

дом 


«Вильямс», 

2001 


1  

Қосымша әдебиет 

Ивановский 

С. 


ОС Unix. Серия 

книг «Справочное 

руководство 

пользователя 

персонального 

компьютера» 

М.: Познава-

тельная книга, 

2000 

 

1  



Бэнжел Д. 

Использование 

Linux 

М.: 


Издательский 

дом 


«Вильямс», 

2003 


1 1 

 

8



В.Е. Карпов, 

К.А Коньков, 

В.П. 

Иванников 



Введение в 

операционные 

системы.  

РАН, 2001 

 



И.О. 



Одинцов

 

Профессиональное 



программирование

Системный подход

СПб.: БХВ – 

Петербург, 

2002

 

 1 



 

 

 



2 Пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру кестесі 

 

Бақылау  

түрі 

Тапсырманың 



мақсаты  

мен мазмұны

Ұсынылатын 

әдебиеттер 

Орындау 

ұзақтығы 

Бақылау 

түрі 


Тапсы-

ру 


мерзімі

ОСӨЖ 


сабақтарын 

да есептер 

шығару 

ОСӨЖ сабақ-



тарының жос-

парларымен 

сәйкес 

[1, 2,3,4,5], 



лекциялар 

конспектісі 

1-6 апталарда 

Ағым 


дағы 

7 апта


1 зерт. 

Жұмыс-тың 

отчетін 

қорғау 


Зертханалық 

жұмыс 


тапсырма-

сымен сәйкес 

[1,2,3,4,5,6,7,8

,9 ] 


1-6 апталарда 

Ағым 


дағы 

7 апта


2 зерт. 

Жұмыс-тың 

отчетін 

қорғау 


Зертханалық 

жұмыс 


тапсырма-

сымен сәйкес 

[1,2,3,4,5,6,7,8

,9 ] 


1-6 апталарда 

Ағым 


дағы 

7 апта


Модуль 

Білімді 


бақылау 

Бүкіл тізім  

5 біріккен 

сағаттар 

Ара 

лық 


7 апта

ОСӨЖ 


сабақтарынд

а есептер 

шығару 

ОСӨЖ сабақ-



тарының жос-

парларымен 

сәйкес 

[1, 2,3,4,5], 



лекциялар 

конспектісі 

8-13 апталарда 

Ағым 


дағы 

14 апта


3 зерт. 

Жұмыс-тың 

отчетін 

қорғау 


Зертханалық 

жұмыс 


тапсырма-

сымен сәйкес 

[1,2,3,4,5,6,7,8

,9 ] 


8-13 апталарда 

Ағым 


дағы 

14 апта


4 зерт. 

Жұмыс-тың 

отчетін 

қорғау 


Зертханалық 

жұмыс 


тапсырма-

сымен сәйкес 

[1,2,3,4,5,6,7,8

,9 ] 


8-13 апталарда 

Ағым 


дағы 

 

14 апта



Модуль 

Білімді 


бақылау 

Бүкіл тізім  

5 біріккен 

сағаттар 

Ара 

лық 


14 апта

 

9



Емти 

хан 


Пән 

материалыны

ң  меңгерілу 

деңгейін 

тексеру 

Негізгі және 

қосымша 

әдебиеттің 

жалпы тізімі 

2 біріккен 

сағаттар 

Қоры 


тынды 

Сессия 


кезеңін

де 


 

3 Дәрістердің қысқаша жасбасы 

 

Тақырып 1. Операциялық жүйелер. 

Бағытталуы,функциялары,классификациялары. 

Дәріс жоспары: 

1.

 



Функционалдық белгі бойынша бағдарламаларды классификациялау. 

2.

 



Операциялық жүйелер функциялары 

3.

 



ОС классификациясы 

4.

 



Аппаратты платформалардың ерекшеліктері 

5.

 



Қолдану шекарасынң ерекшеліктері 

6.

 



Құрастыру тәсілдерінің ерекшеліктері 

7.

 



Функционалдық белгі бойынша бағдарламаларды классификациялау. 

Бағдарламалық 

қамтама 

деп 


бағдарламалар 

мен 


олардың 

құжаттамаларының  қосалқы  тапсырмаларды  шешуге  арналған  есептеу 

машинасын  қолдануға  мүмкіндік  беретін  байланысын  айтады.  БҚ 

жүйелік(жалпы)  және  қосалқы  (арнайы)  болып  екіге  бөлінеді.  Қосалқы  БҚ  

құрамына  нақты  тапсырма  немесе  тапсырмалар  жиынтығын  шешуге 

бейімделген  бағдарламалар  кіреді.  Жүйелік  БҚ  есептеу  жүргізгендегі 

жұмыстың  үйлесімдігін  және  жаңа  бағдарламалар  шығаруды  қамтамасыз 

етуге қажетті  бағдарламалар жиынтығы болып табылады. Оған төмендегілер 

жатады: 

1)  Операциялық  жүйе – есептеу  жүйесінің  барлық  ресурстарын 

неғұрлым 

нәтижелі 

қолданылуына 

және 


онымен 

жұмыс 


істеу 

ылғайлылығына  бағытталған  жүйелік  және  басқару  бағдарламаларының 

жиыны. Ресурс түсінігіне ЭЕМ-нің кез-келген логикалық немесе физикалық 

компоненті  және  оның  ұсынатын  мүмкіндіктері  алынады. (Негізгі 

ресурстарға  процессорлық  уақыт,  жад  және  басу-шығару  құрылғылары 

жатады).   

Бүгінгі  күнгі  ОЖ – кең  таралған  жүйелер – көп  жағдайда  бір-біріне 

ұқсас.  Бірінші  кезекте  ол  бағдаралмалық  қамтаманың  тасымалдау 

талаптарымен  анықталады.  Бұл  тасымалдауды  қамтамасыз  етуді  жүзеге 

асыруда POSIX (Portable OS Interface based on uniX) стандарты қабылданған, 

ол  файлдарды  басқарудағы  қарапайым  функцияларды,  процессаралық  өзара 

іс-әрекетті  қадағалауға  арналған.  Осымен  ғана  шектелетін  ОС-тер  де  бар. 

Көпшілікке танымал мұндай ОС-тердің бірі - MS DOS дискілік операциондық 

жүйесі.  

Неғұрлым дамыған ОС-тердің ұсынатын мүмкіндіктері:  

 



Бірнеше тапсырмаларды бір мезгілде орындау. 

 



Тапсырмалар арасына компьютер ресурстарын тарату.  

 

10



 

Тапсырмалардың бір-бірімен өзара әрекеттесуін ұйымдастыру.  



 

Қолданбалы  бағдарламалардың  стандартсыз  сыртқы  құрылғыларымен 



байланысы.  

 



Машинааралық іс-әрекет пен ресурстарды таратуды ұйымдастыру.  

 



Жүйелік ресурстардың, ақпараттың және қолданушы бағдарламасының  

, орындалу үстіндегі процесстердің зиянды әрекеттерден сақтандыру.  

Операциялық  жүйе  тұтынушы  мен  ЕЖ  арасындағы  өзіндік  интерфейс 

ролін  атқарады,  яғни  ОЖ  тұтынушыға  виртуальдық  ЕЖ-ны  ұсынады. 

Әртүрлі  ОЖ  бірыңғай  техникалық  құралдар  арқылы    тұтынушыға  есептеу 

процессін  жүргізу  немесе  ақпараты  автоматты  түрде  өңдеу  үшін  әртүрлі 

мүмкіндіктер  береді.  ЕЖ-нің  бағдарламалық  қамтамасында  операциялық 

жүйе негізгі  орында  тұрады, себебі  ол барлық есептеу процессін жоспарлау 

мен  бақылауды  жүзеге  асырады.  Бағдарламалық  қамтаманың  кез-келген 

компоненті міндетті түрде ОЖ-нің басқаруымен жұмыс істейді.  

Операциялық  жүйе  аппараттық  бағдарламалық  қамтама  мен  қосалқы 

программаларды  байланыстырады.  Әртүрлі  программалардың  қасиеттері 

ұқсас,  және  операциялық  жүйе  әдетте  осы  жалпы  сервисті  ұсынады. 

Мысалы,  барлығына  дерлік  программалар  информацияны  дискке  жазып, 

сақтай  алады  немесе  оны  дисплейде  көрсетеді.Осы  қайталанатын 

процесстерді  әр  программа  орындай  алса  да,  бұл  масатта  операциялық 

жүйені  қолдану  ыңғайлы.  Қосалқы  программист  ПК-да  болуы  мүмкін 

көптеген  дискілерге  ақпаратты  жазу  үшін  арнайы  кодтың  жазылуы  жайлы 

ойланбауы  тиіс.  Программист  тек  операциялық  жүйені  құжаттарды  дискіге 

жазуын  сұрайды,  ал  ОЖ  аппаратураға  тәуелді  информациямен 

айналысады.Операциялық жүйені қолдану бағдарламалық қамтаманы жалпы 

түрге  келтіреді:бағдарламалар  осы  операциялық  жүйеге  қосылатын  кез-

келген  компьютерлерде  жұмыс  істей  алады,  себебі  бағдарламалар 

аппаратурамен  емес,  операциялық  жүйемен  байланысты. DOS, Windows, 

UNIX  сияқты  неғұрлым  көп  қолданылатын  ОЖ-лер  сонымен  қоса 

қолданбалы  интерфейс  ұсынады:  қолданушы  командаларды  жүйелі 

шақыруда  тере  алады.  ОЖ  бұл  нұсқауларды  командалық  интерпретатор 

немесе процессор деп аталатын құрылғымен өңдейді. 

2)  Дәрежесін  жоғарылату  мен  қосымша  мүмкіндіктер  ұсыну  арқылы 

қолданбалы  интерфейсті  модификациялайтын  ОЖ  сыртқы  жабыны(shell), 

Мысалы: Norton Commander, PcTools, Tree, Shell.... ОЖ  сыртқы  жабындары 

сапалы  жаңа  интерфейс  ұсынады,осы  арқылы  тәжірибесіз  қолданушыны 

ОЖ-ны түпкілікті білуден босатады.  

3)  Утилиттер (utility) – қызмет  көрсету  бағдарламалары  ,олар 

қолданушыға  сервистік  қызметтер  көрсетеді,басқаша  айтқанда,  қолданбалы 

интерфейсті  айтарлықтай  байытады.  Мысалы: Norton Utilit, архиваторлар, 

ақпаратты  шифрлеушілер,  компьютерлік  вирустардан  сақтандыру  т.б. 

Екеуінің  арасындағы  өзгешелік  сыртқы  жабынның  әмбебап  қабілеті  мен 

утилиттердің арнайылығында.  

4) Интерфейсті жүйелер (interface), ол бағдарламалық және қолданбалы 

интерфейсті бірдей модификациялайды, кей жағдайда ЭЕМ-нің ресурстарды 

 

11



таратудағы  қосымша  мүмкіндіктерін  жүзеге  асырады.  Мысалы: - Windows 

Microsoft 

Операциялық  жүйе  белгілі  дәрежеде  есептеу  жүйесінің  жалпы  бет-

пердесін  анықтайды.  ОЖ  бір-бірімен  аз  байланысқан  екі  функцияны 

орындайды:  кеңейтілген  машина  ұсыну  арқылы  қолданушыға  ыңғайлылық 

қамтамасыз  етеді  және  компьютердің  ресурстарын  рационалды  басқару 

арқылы  қолданудың  нәтижелігін  жоғарылату.  Ресурстарды  басқару  деп 

ресурстың түріне тәуелсіз екі ортақ тапсырманы орындауды айтады:  

 

Ресурсты  жоспарлау – берілген  ресурсты  кімге,  қашан,  ал 



бөлінетін  ресурстар  жағдайында  қандай  көлемде  үлестіруін 

анықтайды;  

 

Ресурс  жағдайын  бақылау – берілген  ресурстың  бос  немесе 



бос  еместігін,  ал  ал  бөлінетін  ресурстар  жағдайында  –оның  қандай 

көлемі  бөлінген  немесе  бос  екенін  анықтайды.  Осындай  ортақ 

тапсырмаларды орындау үшін ОЖ түрлі алгоритмдерді қолданады, бұл 

өндірістің түрін, қолдану аумағын және қолданбалы интерфейсті  қоса 

жүйенің жалпы сипатын анықтайды. ОЖ классификациясы 

Төменде  негізгі  белгілерге  байланысты  ОЖ  классифкациясы 

келтірілген: 

Ресурстарды басқару алгоритмдерінің ерекшеліктері 

Көптапсырмалылықты  қолдау.  Бір  мезетте  бірдей  орындалатын 

тапсырмалар санына байланысты жүйелер екі классқа бөлінеді:  

 



біртапсырмалы (мысалы, MS-DOS, MSX) и  

 



көптапсырмалы (OC EC, OS/2, UNIX, Windows 95,98, NT).  

Біртапсырмалы  ОЖ  қолданушы  мен  машина  арасындағы  өзара 

байланысты  ыңғайластыра отырып, көбінесе оған виртуалды машина ұсыну 

функциясын  атқарады.  Құрамына  периферийлі  құрылғыларды  басқару, 

файлдарды басқару, қолданушымен қарым-қатынас құралдары енеді.  

Көптапсырмалы  ОЖ  процессор,  оперативті  жад,  сыртқы  құрылғылар 

және файлдар жұмысын басқарады. 

 Көптапсырмалы режимді қолдау. Бір мезетте бірдей жұмыс атқаратын 

қолданушылар санына байланысты ОЖ екіге бөлінеді:  

 



бірқолданбалы (MS-DOS, Windows 3.x, ранние версии OS/2);  

 



көпқолданбалы (UNIX, Windows NT).  

Екуінің арасындағы бастапқы ерекшелік - әрқайсысындағы сақтандыру 

құрылғылары.  

Ығыстыратын  және  ығыстырмайтын  көптапсырмалылық.  Маңызды 

бөлетін ресурс – процессорлы уақыт болып табылады. Жүйедгі процессорлар 

расындағы  процессорлық  уақытты  үлестіру  ОЖ  спецификасын  білдіреді. 

Көптапсырмалылықты ұйымдастыруда екі алгоритм түрін белгілеуге болады:  

 



ығыстырмайтын көптапсырмалылық (NetWare, Windows 3.x);  

 



ығыстыратын көптапсырмалылық (Windows NT, OS/2, UNIX).  

Олардың  бір-бірінен  айырмашылығы – процесстерді  жоспарлаудағы 

механизмнің  орталықтандыру  дәрежесі.  Бірінші  жағдайда  процесстерді 

 

12



жоспарлау толығымен операциялық жүйеде орындалады, ал екінші жағдайда 

жүйе  мен  қосалқы  бағдарламалар  арсында  орындалады.  Ығыстырмайтын 

көптапсырмалылық  кезінде  процесс  өз  қалауы  бойынша  келесі  орындалуға 

дайын  тұрған  процессті  таңдау  мүмкіндігін  операциялық  жүйеге 

тапсырғанша  орындалады.  Ығыстыратын  көптапсырмалылық  жағдайында 

процесстің  бір  процессордан  екіншіге  ауысу  шешімін  операциялық  жүйе 

қабылдайды.  

Көпжіптілікті  қолдау.  Оперциялық  жүйелердің  маңызды  қасиеті – бір 

тапсырма  аясында  есептеуді  параллель  жағдайға  келтіру  мүмкіншілігі. 

Көпжіпті  ОЖ  процессорлі  уақытты  тапсырма  арасында  емес,  оның  бөлек 

жіптері арасында бөледі.  

Көппроцессорлы  өңдеу.  ОЖ-ның  келесі  маңызды  қасиеті – ондағы 

көппроцессорлы  өңдеуді  қолдаудың  құралы – мультипроцессированиенің 

болуы. Ондай функциялар Solaris 2.x фирмы Sun, Open Server 3.x компании 

Santa Crus Operations, OS/2 фирмы IBM, Windows NT фирмы Microsoft и 

NetWare 4.1 сияқты ОЖ-ларда кездеседі.  

Көппроцессорлы  ОЖ  ассиметриялы  және  симметриялы  болып 

бөлінеді.  Асимметриялы  ОЖ  толығымен  қосалқы  бағдарламаларды  басқа 

процессорлерге  бөлетін  жалғыз  процессорде  жұмыс  істейді.  Симметриялы 

ОЖ жүйедегі барлық процессорларды қамтиды.  



Аппаратты платформалар ерекшеліктері 

Операциялық жүйелердің қасиеттеріне аппаратты құрылғылар септігін 

тигізеді.Типі  бойынша  аппараттар  персоналды  компьютерлердің,  мини-

компьютерлердің,мейнфреймдердің,  кластерлердің  және  ЭЕМ  желілерінің 

ОЖ-лері болып ажыратылады.  

Үлкен  машинаның  ОЖ-сі  персоналды  компьютер  ОЖ-не  қарағанда 

қиынырақ  және  функцианалды  екені  айқын.  Желілік  ОЖ-нің  құрамында 

байланыс 

желілері 

арқылы 


компьютерлер 

арасында 

хабарлама 

тасымалдайтын құрылғылар бар, және олар автономды ОЖ-нде қажет емес. 

Осы  хабарламалар  негізінде  желілік  ОЖ  желіге  қосылған,  ажыратылған 

тұтынушылар  арасында  компьютер  ресурстарының  бөлінуін  қамтамасыз 

етеді.Хабарламаларды  тасымалдау  функциясының  тұрақты  болуы  үшін 

желілік  ОЖ-ның  құрамында IP, IPX, Ethernet,т.б.  сияқты  арнайы 

бағдарламалық  компоненттер  бар.  Көппроцессорлы  жүйелер  операциялық 

жүйеден  жақсы  ұйымдасушылықты  талап  етеді,  сол  арқылы  операциялық 

жүйенің  өзі,  және  оның  қосымшалары  жүйенің  жеке  процессорларымен  

параллель  жұмыс  атқаруына  болады.  ОЖ  бөліктерінің  параллель  жұмыс 

істеуі  ОЖ-ні  құраушыларға  бірқатар  қиыншылық  тудырады,  себебі  бұл 

жағдайда жеке процесстерді ортақ жүйелік кестелерге үйлесімді жеткізілуін 

қамтамасыз  ету,  жарысу  эффектісін,  және  тағы  басқа  қажетсіз  нәтижелерді 

болдырмау  қиынға  түседі.  Кластерлер  операциялық  жүйелерге  басқа 

талаптар  қойылады.  Кластер  –ортақ  қосымшаларды  орындау  үшін  бірге 

жұмыс  істейтін,  тұтынушыға  жалпы  жүйе  болып  көрінетін  есептеу 

жүйелерінің  әлсіз  байланысқан  жиыны.Кластер  жүйелерінің  функциялануы 

үшін  арнайы  аппаратурамен  қатар  операциялық  жүйеден  бағдарламалық 

 

13


көмек  қажет,  бұл  көмек  ажыратылатын  ресурстарға  жеткізілудің 

үйлесімділігі,  келіспеушілік  пен  жүйенің  динамикалық  реконфигурациясын  

байқауда  көрінеді.  Кластерлі  технологиялар  аумағындағы  бірінші 

өндірулердің  бірі – Digital Equipment компаниясының  VAX компьютерлері 

негізінде жасалған шешімдері болды.  Аппаратты платформаның анықталған 

түріне  бағытталған  ОЖ-мен  қатар,  ұялы  деп  аталатын,  бір  типті 

компьютерден  басқа  типті  компьютерге  оңай  орнатылатын  операциялық 

жүйелер  бар.Осындай  ОЖ-нің  көрнекті  өкілі  –атақты  UNIX жүйесі.Бұл 

жүйелерде  аппаратты-тәуелді  орындар  локалданған,  сондықтан  жүйенің 

жаңа  платформаға  тсымалдануы  кезінде  солар  ғана  көшіріледі.  ОЖ-нің 

қалған  бөлігінің  тасымалдануын  оның  машиналық-тәуелсіз  тілде  жазылуы 

жеңілдетеді.Мысалы,  операциялық  жүйелерді  бағдарламалау  үшін  арнайы 

жасалған С-да.   

Қолдану аймақтарының ерекшеліктері  

Көптапсырмалы  ОЖ  оларды  өндіруде  қолданылған  эффективтілік 

критерияларына сәйкес үш түрге бөлінеді:   

 



пакеттік өңдеу жүйелері (мысалы, OC EC),  

 



уақытты бөлу жүйелері (UNIX, VMS),  

 



шынайы уақыт жүйелері (QNX, RT/11).  

Пакеттік  өңдеу  жүйелері  нәтижелерінің  тез  шығуын  талап  етпейтін, 

негізінен  есептеуге  арналған  тапсырмаларды  орындауға  арналған.  Пакеттік 

өңдеу  жүйелерінің  басты  мақсаты  және  эффективтілік  критерийі  –оның 

максималды  өткізу  қасиеті,  яғни  максимал  санды  тапсырманы  бірлік  уақыт 

ішінде шығару қасиеті. Пакеттік өңдеу жүйелерінде бұл мақсатқа жету үшін 

фнкцияланудың  келесі  сызбасы  қолданылады:  жұмыстың  басында 

тапсырмалар пакеті құрылады, әр тапсырманың жүйелік ресурстарға талабы 

бар;  осы  тапсырмалар  пакетінен  мультибағдарламалық  қосылыс  жасалады, 

яғни бір уақытта орындалатын көптеген тапсырмалар. Бір уақытта орындалу 

үшін  ресурстарға  айрықша  талаптары  бар  тапсырмалар  таңдап  алынады. 

Осылайша,  тапсырмалар  пакетінен  жаңа  тапсырма  таңдап  алу  жүйеде 

орныққан  ішкі  оқиғаға  тәуелді.  Бұдан  шығатыны,  мұндай  ОЖ-де 

тапсырманың  белгілі  уақыт  аралығында  орындалуына  кепіл  беру  мүмкін 

емес.  Пакеттік  өңдеу  жүйелерінде  бір  тапсырманы  орындаудан  басқасын 

орындауға  ауысу  тек  тапсырманың  өзі  процессордан  бас  тарса  ғана 

орындалады,  мысалы,  енгізу-шығару  операциясын  орындаудың  қажеттілігі 

кезінде.  Сондықтан  бір  тапсырма  процессорды  көп  уақытқа  ұстап  тұруы 

мүмкін, бұл жағдай интерактивті тапсырмаларының орындалуына мүмкіндік 

бермейді.Тұтынушының  пакеттік  өңдеу  жүйесі  орнатылған  есептеу 

машинасымен  қарым-қатынасы  мынадай  түрде:  тұтынушы  тапсырманы 

әкеледі, оны диспетчер-операторға береді, ал күн аяғында нәтижесін алады.  

Мұндай тәртіп тұтынушы еңбегінің өнімділігін кемітетіні көрініп тұр. 

 Уақытты бөлу жүйелері пакеттік өңдеу жүйелерінің негізгі кемшілігі –

тұтынушы-программисттің тапсырмаларды орындаудан аластатылуын жоюға 

арналған. Уақытты бөлу жүйесінің әр тұтынушысына терминал табысталады, 

сол арқылы ол өз бағдарламасымен диалог жүргізуіне болады. Уақытты бөлу 

 

14



жүйелерінде  әр  тапсырмаға  тек  квант  процессорлық  уақыт  берілетіндектен, 

ешқандай  тапсырма  процессорды  көп  уақыт  пайдаланбайды,  және  жауап 

уақыты да ыңғайлы. Егер квант аса үлкен емес болып таңдалса,бір машинада 

бір  уақытта  жұмыс  істеп  отырған  тұтынушыларға  олардың  әрқайсысы 

машинаны  бөлек  пайдаланып  отырғандай  болып  көрінеді.  Уақытты  бөлу 

жүйелерінде өткізу қасиеті азырақ, себебі орындауға тұтынушы жіберген әр 

тапсырма  қабылданады,  және  процессордың  тапсырмадан  тапсырмаға  жиі 

ауысуына  көп  шығындалады.  Уақытты  бөлу  жүйелерінің  эффективтілік  

критерийі  –максималды  өткізу  қасиеті  емес,тұтынушы  жұмысының 

ыңғайлылығы мен нәтижелігі болып табылады.  

Шынайы  уақыт  жүйелері  станок,  спутник  сияқты  техникалық 

объектілерді  немесе  гальваникалық  сызық,  доменды  процесс  сияқты 

техникалық  процесстерді  басқару  үшін  қолданылады.   Осы  жағдайлардың 

бәрінде шектеулі уақыт беріледі, осы уақыт аралығында объекіні басқаратын 

бағдарлама  орындалуы  тиіс,  олай  болмаған  жағдайда  авария  болуы  мүмкін: 

спутник  көріну  зонасынан  шығып  кетеді,  датчиктардан  келетін  тәжірибелік 

ақпараттар  жоғалады,  гальваникалық  жамылғының  қалыңдығы  дұрыс 

болмайды. Осылайша, шынайы уақыт жүйелерінң эффективтілік критерийі – 

бағдарламаны қосу мен нәтижені алу арасындағы  алдын-ала тағайындалаған 

уақыт интервалдарына төзу . Бұл уақыт жүйенің әсер уақыты деп талады, ал 

сәйкес қасиет –әсер етушілік.  

Кейбір  операциондық  жүйелер  қасиеті  жағынан  әр  түрлі  типті  ОЖ 

болуы  мүмкін.  Тапсырма  жартысы  пакеттік  өңдеу  режимінде  орындалса, 

жартысы  реалды  уақыт  немесе  уақыт  бөлу  режимінде  орындалуы  мүмкін. 

Осындай жағдайда пакеттік өңдеу режимін фондық режим деп атайды.  

Құрастыру тәсілдерінің ерекшеліктері. 

Базалық концепцияларға жатады:  

 

Жүйенің  ядро  құрылымының  тәсілі – монолиттік  ядро  немесе 



микроядролық  тәсіл.  Кейбір  ОЖ-лер  монолиттік  ядроны  қолданады,  себебі 

ол нақтылы режимде жұмыс істеп, бір процедурадан екіншіге тез өтеді.ОЖ-

ның  микроядро  тәсілімен  құрылуы  белгіленген  режимде  жұмыс  атқарып, 

аппаратураны  басқару  функцияларының  аз  мөлшерде  қолданылуына 

негізделген.Дегенмен,  жоғары  дәрежедегі  ОЖ  функцияларын  арнайы 

компоненттері  атқарады  –қолданбалы  режимді  серверлер.Мұндай  тәсілмен 

жұмыс  істеу  белгіленген  режим  мен  қолданбалы  режим  арасындағы 

алмасулар  жиі    болып  тұруына  байланысты  өте  баяу  жүреді,  әйтсе  де  жүйе 

өзгермелі  күйге  енеді – оның  функцияларын  қолданбалы  режимдегі 

серверлерді  қосып-алу  арқылы    өсіруге,  сығуға  мүмкіндік  пайда  болады. 

Сонымен  қоса,  серверлер  кез-келген  қолданбалы  процесстер  сияқты  бір-

бірінен сенімді қорғалған.  

 

ОЖ-нің  объектілі-бағдарлы  базада  құрылуы  ОЖ  ішіндегі  барлық 



жетістіктерін  қолдануға  мүмкіндік  береді.  Нақты  айтқанда:стандартты 

объектілер  формасындағы  сәтті  шешімдердің  аккумуляцисы,  мұралық 

механизм  көмегімен  жаңа  объектілер  тудыру,  объектінің  ішкі  құрылымына 

ену  есебінен  пайда  болған  мәлімет  қорғау  қасиеті,  ол  өз  кезегінде  өзге 

 

15


қолданушылардың  заңсыз  түрде  қол  сұғуына  жол  бермейді,  жақсы 

белгіленген объектілер жиынынан тұратын жүйенің құрастырылуы.  

 

Бірнеше  қосалқы аймақтардың болуы жалғыз ОЖ шегінде бірнеше 



ОЖ-лерге арналған қосымша бағдарламаларды орындауға мүмкіндік береді. 

Қазіргі заманғы операционды жүйелер бір мезгілде MS-DOS, Windows, UNIX 

(POSIX), OS/2 сияқты  қосалқы  аумақтарды  қабылдайды,  ол  микроядро 

тәсілімен  жүзеге  асады.  ОЖ  ұйымдасуының  бөліктенуі  бағдарламашылар 

мен  қолданушылардың  желілі  аймақтарда  жұмыс  атқаруын  мейілінше 

жеңілдетеді.  

 

Бөліктенген 



ОЖ 

құрамына 

қолданушыға 

желіні 


кәдімгі 

бірпроцессорлы  компьютер  ретінде  қабылдауға  мүмкіндік  беретін 

механизмдер  жинақталған.  ОЖ-нің  таратылған  ұйымдасуының  өзіне  тән 

белгілері:таратылатын  ресурстардың  бірыңғай  анықтама  қызметінің, 

бірыңғай  уақыт  қызметінің  болуы,  жойылған  мәліметтерді  қайтару 

механизмін қолдану (RPC).  

Ұсынылатын әдебиет 1,2,3,4,5,6,7,8,13 

  

СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары  



1.

 

Бағдарламалар классификациясы, ОЖ түсінігі 



2.

 

ОЖ классификациясы 



3.

 

Пакетті өңдеу жүйесі 



4.

 

Уақыт бөлу жүйесі 



5.

 

Реалды уақыт жүйесі 



6.

 

ОЖ-нің құрылымдық ұйымдасуы 



 



  1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал