Адамға екі нәрсе тірек тегі



жүктеу 0.87 Mb.

бет1/8
Дата09.09.2017
өлшемі0.87 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

Адамға екі нәрсе тірек тегі:

Бірі  тіл, бірі  ділің жүректегі.

                                   



Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.

   ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 

   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 

       МЕКТЕБІНДЕ 

   Казахский язык и литература 

               в русской школе

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ–ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 

БАСЫЛЫМ

   2001 жылдың



  қаңтар айынан        

6/2014   

МАУСЫМ

 

бастап шығады



РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО–ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   

ИЗДАНИЕ


АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:

  Жаңылхан АДАМБАЕВА, Рақыш ӘМІРОВ, Берікжан 

ӘЛМҰХАМБЕТОВ, Шәмша БЕРКІМБАЕВА, Роза                 

БАТТАЛ, Әлімхан ЖҮНІСБЕК, Қарлығаш ЖҮНІСХАНОВА, 

Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар ҚАДЫРҚҰЛОВ, Ольга                     

МЫРЗАГЕЛДИНОВА, Фаузия ОРАЗБАЕВА, Күлпәш                                     

САРИЕВА, Пиалаш СҮЙІНКИНА. 

 

 



«Білім және 

Ғылым» 

жауапкершілігі 

шектеулі 

серіктестігінің 

ай сайын 

шығатын 

республикалық 

ғылыми - 

педагогикалық 

жұрналы 

 


3

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ

Мұғалімдерге көмек

Базаргүл КӨЛБАЕВА.                   Оқушылардың өзара жеке тұлғалық қарым-

                                                            қатынастарын қалыптастыруда шығармашылық

                                                            дағдыларын жетілдіру............................................3

Зәуреш МАХАДІЛ.                         Коммуникативтік құзыреттілікті 

                                                            қалыптастыру амалдары......................................10



Назгүл МАШКЕЕВА.                     Ұлттық тәрбие арқылы жас тұлғаны

                                                            қалыптастыру мәселелері....................................17



Дәмежан ШАКЕРОВА.                  Қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқытуда – 

                                                            жаңа әдіс-тәсілдер................................................27



Балдырған ЖАЛПАҚОВА.           Оқушылардың шығармашылық әлеуетін 

                                                            дамыту жолдары...................................................30 



В мире педагогики

Раушан КАМЕТОВА.                     Произносительная культура как составная

                                                            часть обучения русскому языку 

                                                            студентов-инофонов.............................................41

Анар ШМАНОВА.                          О воспитательной составляющей обучения

                                                            русскому языку в неязыковых вузах

                                                            Казахстана в условиях диалога культур.............47

Ойын 



 ойдың өрісі



Гүлжазира САБАЗБЕКОВА.         Ойнап өспеген бала ойлап өспейді....................56

Әдістеме әлемінде: қазақ тілі

Құралай ҚОЖАҒАЛИЕВА.          Көмекші есімдерді пысықтау – 

                                                            басты талап............................................................60



Гүлсара ҚОЙШЫБАЕВА.             Қорықшаларда қайталанған есімдік сабағы......66

Гүлнұр БАЙМАХАНОВА.            Қазақстан Республикасының рәміздері және

                                                             ондағы жаңа сөздер.............................................69



Бақшагүл САҒЫНДЫҚОВА.      Қазақ тілі – мемлекеттік тіл.................................74

Гүлназ ШҮЙІНШИНА.                 Оқушылар тілін дамытқан тұңғыш президент..80

Шолпан ҚАНАТҚЫЗЫ.                Отбасындағы тілдік сабақ және дәстүрлер........87

Бақыт ЖҰМАШЕВА.                    Ауызекі сөйлеу тілінде – жыл мезгілдері...........92

Салтанат ИСҚАНОВА.                  Одағай сөздер сыры – Тарихи-мәдени 

                                                             ескерткіштерде.....................................................97



Айжан ИСАБЕКОВА.                     Сын есімнің шырайларын үйреткен

                                                             жабайы аңдар.....................................................102



Гүлнафиса КУЗБАЕВА.                  Салалас құрмалас сөйлемдерге бай

                                                             қазақы дастархан...............................................106



Анар ШУМБАЛОВА.                     Сілтеу, өздік есімдіктері –

                                                             Қоршаған орта қорғаны....................................110



Дидар ЖАСТАЛАПҚЫЗЫ.           Күрделі сөздер – Орал қаласында....................115

Айгүл ТӨЛЕГЕНОВА.                   Тұңғыш ғарышкер сабағы – дұрыс сөйлету....120

Әлия ЖҰБАНЫШЕВА.                  Көнерген және жаңа сөздер – 

                                                             Байтұрсынұлы бақшасында..............................123



Күлбаршын ИСПУЛОВА.              Септік жалғаулары – туған жер қонағы...........131

Білім сынағында

Қарлығаш ҚҰРМАНОВА.             Қазақ тілі пәнінен 6-сыныпқа арналған

                                                             билет сұрақтары.................................................134



Сыныптан тыс шара

Айнұр СҰРАУОВА.                          Өнегелі ойға бай мектеп аруы..........................138

Мұғалімдерге көмек

Базаргүл КӨЛБАЕВА,

Қарағанды облысының

Теміртау қаласындағы

№24 жалпы орта мектебінің

қазақ тілі мен әдебиеті

пәнінің мұғалімі.

ОҚУШЫЛАРДЫң ӨЗАРА 

ЖЕКЕ ТҰЛҒАЛЫҚ 

ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАРЫН 

ҚАЛЫПТАСТЫРУДА 

ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ 

ДАҒДЫЛАРЫН ЖЕТІЛДІРУ

Адамның  бойындағы  қабілетті  жетілдіру,  оның 

өшуіне  жол  бермеу,  яғни,  ол  адамның  рухани 

күшін  нығайту  –    өзін-өзі  танып  білу  деген  сөз. 

Қазақстан  Республикасының  орта  білімді  жетілдіру 

Концепциясында айтылғандай, «Қабілеттілік –  білімге 

ең қажетті мақсат».

Сондықтан да  қазақ тілінің басты мақсаты – оқушы 

қабілетінің жеке дамуы, шығармашылық ойлау қабілеті 

және  рухани  ішкі  дүниесінің  тәрбиесі.  Әр  оқушының 

шығармашылық  қабілетін  қалыптастыруға,  қазақ 

тілі  сабағында  өзіне  ұнаған  тілдік  қызмет  формасын 

таңдауына мүмкіндігі бар. Олар мынадай түрде болып 

келеді:  диалог,  сараптама-әңгімелеу,  сурет  бойынша 

алған әсерлерін әңгімелеп айтып беру.


4

5

Мысалға  алатын  болсақ:  төменгі  сыныптарда 



оқушылар  өздерінің  ойларымен  бөлісуге  немесе 

тақырыпты әңгімелеп беруге тырысады.

Ал,  жоғарғы  сыныптарда  көбінесе  сараптама-

әңгімелеу немесе диалог әдісі қолданылады.

Төменгі  сыныптарда  сергіту  сәтін  жүргізу  үшін 

бірнеше  ойын  түрлерін  қарастырдым.  Ол,  тек  қана 

демалдырып  қоймай,  сонымен  бірге  балаларды  бір-

бірлерімен  жақындастырады  және  шығармашылық 

қабілеттерін де жетілдіреді.

Орта сыныптарда тақырыпты оқытуда және аударуда, 

оқушылардың  қиялында    ұқсастық  негізі  туындайды. 

Олар  мұғалімнің  артынан-ақ  әңгіме  құрастыра 

бастайды.

Ал, жоғарғы сыныптардағы оқушылар өз беттерінше 

естігендеріне  сараптама  жасайды,  бөлім  бойынша 

саралайды және диалогты жиі қолдануға тырысады.

Оқушылар  жұппен  немесе  топпен  жұмыс  істеуге 

тырысады. Олар өздерінің алдына қойылған мақсатқа 

жету үшін оны жұпта талқылауға кіріседі және содан 

негіздемелік шешім шығарады.

Тәжірибеде  көрсеткендей,  қазақ  тілін  оқытудың 

басты мақсаты – ол тілдік ойын болып келеді. Себебі, 

тілдік  ойын  оқушылардың  белсенділігіне  және 

олардың тілдерін жетілдіруге ынталандырады.  Ойын 

түрінде  өткізілген  жұмыс,  оқушыларға  қайталауға 

және  алған  лексикалық  бірліктерді  және  типтік  сөз 

орамдарын,  әр  түрлі  сабақтағы  жұмыстарды  немесе 

оқушылардың  сабаққа  деген  ынталарын,  білімдерін 

бекітуге мүмкіндік береді. Оқушының қызығушылығын 

арттыруда  түрлі  ойындар  тәсілімен  өткізу  қажет. 

Мысалы: лексикалық бірліктердің орынын ауыстыруда 

немесе  лексикалық  бірліктерді  қайталап  қою  арқылы 

бір  ойынды  бірнеше  рет  ойнауға  болады.  Сол  кезде 

оқушының  санасында  алған  білімдері  қалыптасады 

деуге болады.

1.  Жаңа  ойынды  жүргізуші  ретінде  бастап,  одан 

кейін оны жақсы меңгерген оқушыға беремін.

2.  Бірінші  сатыда  оқушыларға  өзінің  ісін  айтып 

отыруға үйретемін.

3. Ойыннан үлкен әсер алу үшін жарыс ойындарын 

жиі өткіземін.

4. Оқушылардың ойынға қызығушылығын арттыру 

үшін  оқулықтармен,  әр  түрлі  қосалқы  заттар  және 

әдістемеліктермен қамтамасыз етемін. 

5.  Қазақ  тілі  сабағында  ойынды  жүргізу  үшін 

келесідей  лексикалық  бірліктерді  және  сөз  оралым-

дарын қолданамын.Тіл дамыту ойындары. 

Тілдік ойындарды бірнеше түрге бөлуге болады:

1. Фонетикалық ойындар.

2. Лексикалық ойындар.

3. Сөйлемдер ойыны.

4. Грамматикалық ойындар.

5. Оқыту ойындар.

6. Тыңдалым ойындары.

7. Сөйлесім ойындары.

8. Аралас ойындар.

9. Коммуникативтік ойындар.

Енді осы ойындардың бірнеше түріне тоқталайық.



I. Лексикалық ойындар.

Бұл    ойын  төменгі  сыныптарда  қалай  қолданылса, 

ортаңғы  сыныптарда  да  солай  жақсы  қолданылады. 

Себебі,  ол  оқушылардың  сөздік  қорын  жандандыруға 



6

7

және  оның  омоним,  синоним,  антонимдерін,  т.б. 



байытуға көмектеседі.  

Мысалы: «Қарлы кесек» ойыны.

Бұл ойында суреттерден кім көп сөз құрастырса, сол 

жеңіп  шыққан  болып  табылады.  «Сөздерді  өзгерту» 

ойыны. Бұл жерде, мысалы, (қыз) сөзін алып, бір әріпін 

өзгертетін болсақ, онда (қыс) деген басқа сөз шығаруға 

болады.  Бір  әріптің  көбеюі  немесе  алынып  тасталуы, 

әлде  бір  әріпін  өзгерту  арқылы  жаңа  сөздер  алуға 

болады.

ІІ. Сөйлемдермен ойын.

Сонымен  қатар,  ойын  ретінде  әр  түрлі  шығарма-

шылық диктанттарды қолдануға болады. 

Мысалы:  оқушыға  сөйлемшені  немесе  берілген 

мысалды айтады, ал оқушы  естігенін суреттеп салады. 

Содан  кейін,  суреттің  астына  қолын  қояды  немесе 

мұғалім  таралмаған  сөйлем,  сөз  тіркесін  айтады, 

ал  оқушылар  толық  таралған  сөйлемді,  сөз  тіркесін 

жазады. Кім ең әдемі сөйлем немесе сөз тіркесін жазса, 

сол жеңімпаз атанады.



III. Грамматикалық ойындар.

Грамматикалық  ойындар  –  жаттықтыруға  арналған 

әр  түрлі  грамматикалық    жағдай.  Мысалы:  етістік 

шақтарының  жалғауларын  толтыру  үшін.  Үлестірмелі 

материал  ретінде  етістіктер  жазылған  кәртішкені 

қолданамын. Оқушылар берілген тапсырмадан тек қана 

етістіктің шақтары көрсетілген сөздерді теріп жазады.

IV. Оқылымды үйрену ойындары.

Бұл ойынды тек қана 7-сыныптарға немесе жоғарғы 

сынып  оқушыларына  лексикалық  материал  ретінде 

қолдануға болады.

Мысалы: оқушылар өтілген материалдарды  қайталай 

отырып,  сол  тақырыпта  реферат  немесе  шығарма 

жазулары тиіс.  

V. Айтылымды үйрену ойындары.

Бұл 


ойында 

мәтін 


тыңдалады, 

тақырып 


анықталады, қажетті деген ақпаратты сұрыптап алады, 

конспектілейді,  керекті  деген  кілт  сөздерін  жазады, 

сызба (схема) жасайды.

Ал, суреттерден мәтін жасау ойыны мынадай:

Бұл  ойынға  қатысатын  ойыншыларға  суреттер 

таратылып беріледі. Яғни, ойынға қатысатын ойыншы 

әр  суреттен  сөйлем  құрастыруы  тиіс.  Содан  кейін 

құрастырылып болған сөйлемдерді жинақтап, тізбектей 

отырып, мәтін жасайды.

VI. Аралас ойын.

Оқыту  барысында  аралас  ойын  барлық  сөйлем 

түрлерінің мәселелерін шешуге көмектеседі. 

VIІ. Коммуникативтік ойындар.

Енді, біз орыс тілді мектептегі қазақ тілі сабағында 

қолданатын  коммуникабельдік  ойынға  тоқталайық. 

Жеке тұлғаның қарым-қатынас ұстанымдары мен оқыту 

материалының рөлдік ұйымдастырылуынан бастайық. 

Ол  әдістемелік  ұстанымдардың  қарқынды  оқытылуы 

болып табылады. Оқыту қызметіндегі коммуникативтік 

ойындардың    басты  формасы  –

 

тыңдалым,  айтылым, 



оқылым емес, оқушының оқытушымен жеке тұлғалық 

қарым-қатынасы  және  оқушылардың  өзара  қарым-

қатынасы    болып  табылады.  Көптеген  оқытушылар 

сабақта  рөлдік  ойындарды  қолданады.  Сонымен, 

рөлдік  қарым-қатынас    сол  ортаның  әлеуметтік  рөлін 

анықтайды.  Яғни,  адамдар  бір-бірімен    жеке  тұлға 



8

9

ретінде  ғана  қарым-қатынас    жасамайды,  керісінше, 



әлеуметтік өрісті белгілі бір түрде тасымалдаушы болып 

табылады.  Мысалға  сатып  алушының  сатушымен  қа-

рым-қатынасын, дәрігермен сырқаттанушының қарым-

қатынасын,  үй  иесінің  қонақпен  қарым-қатынасы 

немесе  екі  жолаушының  қарым-қатынасын  алуға 

болады.


Бұл  жерде  қарым-қатынастың  мазмұны  және  оның 

құралы жеткілікті түрде жүйеленген. 

Бұл – жұмыстың өте жақсы түрі, бірақ бұл коммуни-

кативтік ойын емес. Бұл – тек қана соның сатысы. 

Жеке  тұлғалық  қарым-қатынас  –  қатысушылар-

дың  бір-бірінің  алдында  өздерінің  ниеттерімен, 

мақамдарымен,  құштарлығымен,  жеке  тұлғалық 

ерекшеліктерімен, 

ойларымен 

қарым-қатынас 

ашықтығы. 

Мұғалім  ең  қажетті  ережені  білуі  тиіс:  оқыту-

танымдық қызметін жетілдіру деңгейінде, тапсырманы 

берерде  сыныптың  нақты  психологиялық  сәйкестігі 

қажетті түрде ескерілгені жөн.

Егер де берілетін тапсырма бағдарлама материалынан 

ауытқыса  немесе  асып  түссе,  онда  ондай  жағдайда 

ойыннан  нәтиже  шықпайтыны  анық.  Сондықтан  да 

коммуникативтік  ойында  коммуникативтік  тапсырма 

алдында  болуға тиіс екенін  есте сақтау қажет. Уәждемелі 

тапсырманы  белсендіру  үшін,  оның  субъектік 

тапсырма  ретінде  мәнін  түсіну  үшін,  нәтижесінде  

қарым-қатынас  жасауға  оқушының  жеке  тұлғалық  

белсенділігін  арттыруда, коммуникативтік тапсырманы 

мынадай  жағдайда  құрған  жөн:  берілген  тапсырмада  

ынталандыру  және  шамалау  компоненттері  болуы  қа-

жет. Тек қана осындай жағдайда ғана, коммуникативтік 

тапсырманы  оқушы  тапсырма ретінде, қарым-қатынас 

деңгейіндегі жеке тұлғалық рөлінде, маңызы барлығын 

түсініп қабылдайды деуге болады. Мұғалім тапсырманы 

тұжырымдағанда  оқушының  мақсатын  жоспарлауы 

қажет  деп  білемін.  Сонымен  қатар,  алдыға  қойылған 

мақсатқа жету үшін барлық мүмкін деген варианттарды 

қарастырып, пәндік жағдайын тізімдеу керек. Мысалы: 

«Мектепті  таңдау»  ойыны.  Сіз  жаңа  ықшам  ауданға 

көшіп  келдіңіз.  Онда  үш  мектеп  бар.  Балаларыңызды 

қай  мектепке  беру  керек?  Сіз  көрші  жақсы  мектепті 

таңдау үшін балалармен сөйлесесіз. Сіздің балаларыңыз 

көрші балаларға ұнап қалды, сол себептен әр қайсысы 

оны оқығысы келеді. Ешқайсысын ренжітпеу үшін сіз 

өз таңдауыңызды дәлелдеуіңіз керек. 

Бұл  жерде  әңгімелесушілердің  коммуникативтік 

ниеті әр түрлі: тек қана сұрақ – жауап емес, сонымен 

қатар көндіру, келістіру және келісім немесе келіспеу. 

Келтірілген  мысалдан  пәндік  жағдайды  әр  түрлі 

жағдайда суреттегенін және кең көлемде қамтылғанын 

көруге  болады.  Сондықтан  мұғалім  тапсырманың 

мақсатын    логикалық  дәлелдеу  және  белгілі  бір 

мақсатқа  жетуіне    оқушыға  бағдар  беруіне  мүмкіндік 

туады. Сонымен бірге оқушыны белгілі бір тұрпаттағы 

адамзат  қауымына  немесе  мектептен  бөлек  өмірге 

дайындауға мүмкіндік туғызады.

Өзімнің еңбектену барысымда, қазақ  тілі сабағында 

тек  қана  ойын  технологиясын  қолданып  қоймай, 

сонымен  бірге  Күлпаш  Сариеваның,  М.Жанпейісова-

ның  модульдік  технологиясын  және  Ә.Жүнісбектің 

технологиясын  да  қолданып  жүремін.  Төменгі  сы-

ныптарда сабақ беретін ұстаздарға күнделікті сабақта 

ойын технологияларын көбірек қолдануға тура келеді. 


10

11

Жоғарыда көрсетілген ойын элементтері оқушыларды 



тек қана жаттанды түрде ғана оқып қоймай, сонымен 

бірге  қызығушылықтарын  арттырып,  ынталандырады 

деп ойлаймын. Берілген технологияларды жиі қолданса 

жас жеткіншектерден жақсы нәтижелер көруге болады.

   

   


 

Зәуреш МАХАДІЛ,

«Өрлеу» Біліктілікті арттыру 

ұлттық орталығы  АҚ 

Павлодар облысы бойынша 

педагог қызметкерлердің 

біліктілігін арттыру институтының 

инновациялық технологиялар және

 ғылыми-жаратылыстану (гуманитарлық) 

пәндерді оқыту әдістемесі 

кафедрасының аға оқытушысы.

КОММУНИКАТИВТІК 

ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ 

ҚАЛЫПТАСТЫРУ АМАЛДАРЫ

Мектеп  оқушыларының  функционалдық  сауат-

тылығын  дамыту  жөніндегі  2012-2016  жылдарға 

арналған ұлттық іс-қимыл жоспарында:

«Еліміз  үшін  маңызды  болып  табылатын 

стратегиялық міндет – тұлғаның ең басты функциялық 

сапалары  белсенділік,  шығармашыл  тұрғыда  ойлауға 

және  шешім  қабылдай  алуға,  кәсіби  жолын  таңдай 

алуға  қабілеттілік, өмір бойы білім алуға дайын тұруы 

болып табылады делінген». [1]. 

Сонымен  функционалдық  сауаттылық  –  тұлғаның 

әлеуметтік  бағдарлану  тәсілі,  яғни,  өмір  бойы  білім 

алуына ықпал ететін базалық факторлардың бірі десек 

артық емес.

Функционалдық  сауаттылық  тұжырымдамасына 

негізделген  халықаралық  бағалау  зерттемелерінің  бірі 

– PISA.

Қазақстанның – PISA мен TIMSS-қа қатысу нәтиже-



сі: шәкірттердің жекелеген пәндер бойынша білімдері 

жоғары деңгейде, алайда оқулықтарда өмірлік маңызды 

мағлұматтар ұсынылмай отыр деуге де болады. Жоспар-

да функционалдық сауаттылыққа әсер ететін факторлар 

көрсетілген, солардың бірегейі – оқыту нысандары мен 

әдістері. Сондықтан да оқу үдерісіне коммуникативтік 

құзыреттілікті:  орыс  тілді  мектеп  оқушыларының 

қазақ  тілінде  ауызша,  жазбаша  қарым-қатынас  жасау 

қабілетін  арттырудың  тиімді  технологиясын  енгізу  – 

өзекті де басты мәселе. Оны шешу жолдарының бірі – 

АКТ мүмкіндігін пайдалану екендігін тәжірибе көрсетіп 

отыр. Әсіресе, көп мағыналы сөздер мен омонимдерді 

оқытуда сөз тіркестерінің табиғатын білу қажет. Себебі, 

сөздердің  лексикалық-логикалық  үйлесімі  келіскенде 

ғана  сөз  мағыналы  болатынын  ұғындыру  мұғалімнен 

ізденімпаздықты, жаңашылдықты қажет етеді. Мысалы, 

«мінеді», «шығады» сөздерін қолданып, сөз тіркестерін 

құрастыру  (АКТ  мүмкіндігі  арқылы  көрсетіледі). 

Дегенмен  де,  қазақ  «атқа  шықпайды,  керісінше,   

мінеді», бұдан шығатын қорытынды  тілімізде етістік 

кез келген сөзбен тіркеспейді:


12

13

атқа



төбеге

далаға                                         міну, шығу

мотоциклге

тауға


машинаға

Сонымен, сөздерді жинақтап, дұрыс сөйлем құрауға 

үйрету  үшін  сөздерді  өз  орынымен  қолдану  тәсілі 

туралы білім беріліп қана қоймай, оны тәжірибе арқылы 

меңгерту тиімді. Ақпаратты іріктеуде тұлғаның рухани 

жан дүниесін байыту міндетін, оның өмірлік маңызды 

мәселелерді де қамтуын ескеру қажет.

Мысалы,  1-тапсырма.  Берілген  сөздер  мен  сөз 

тіркестерінен  мәтін  құрастырыңыз.  Қызыл,  дәрілік 

мақсатқа,  түсті,  жемісі,  (өсімдіктің  қабығын,  жемісін, 

гүлін),  бар,  жинайды,  халық  медицинасында, 

құрамында, кеңінен қолданылады, қабығынан алынған 

тұнба  (вибурнин  глюкозиді,  валериан,  шайыр  және 

органикалық  қышқылдар,  ал  жемісінде  –

 

қант)  қан 



тоқтатады,  қан  тамырларын  тарылтады,  жүйкені 

тыныштандырады; 

қабынудан 

қорғайды 

және 

жараларды жазады, жүрекке әсер етеді, жемісі.



2-тапсырма.  Құрастырған  мәтінді  жауаптағы 

мәтінмен салыстырыңыз.

Кәдімгі шәңкіш-обычная калина (жауабы).

Жемісі – қызыл түсті.

Дәрілік мақсатқа өсімдіктің қабығын, жемісін, гүлін 

жинайды.


Құрамында – вибурнин глюкозиді, валериан, шайыр 

және органикалық қышқылдар, ал жемісінде қант бар.

Халық медицинасында кеңінен қолданылады.

Қабығынан  алынған  тұнба  қан  тоқтатады,  қан 

тамырларын  тарылтады,  жүйкені  тыныштандырады. 

Жемісі жүрекке әсер етеді, қабынудан қорғайды және 

жараларды жазады. 

3-тапсырма. 

Сіз не білдіңіз? Өзіңізге пайдалы мағлұмат алдыңыз 

ба? Қандай? Өмірлік маңызы қаншалықты?

Тіл  меңгерту  барысында  қазақ  халқының 

өзіндік  ерекшелігі  –  дыбыстық  үндестік,  ырғақтық 

үйлесімділік, ұйқастылықты келесі тапсырма негізінде 

көрсетуге болады.

4-тапсырма. Өлең-сөздікті толықтырыңыз:

Серебро – күміс                Родня – туыс

Звук –                                  Работа – 

Лицо – бет                           Родник – бұлақ

Мясо –                                 Ухо – 

Маяк – шырақ                   Листок – парақ               

Вопрос –                            Расческа –                   

Освоение – тоқу                   Веко – қабақ

Учение  –                              Урок –                     

Орыс  тілді  мектеп  оқушылары  өз  ойын  жеткізуде, 

сөйлемдерді  дұрыс  құрауда  қиналады,  өйткені  олар 

сөздерді  орынды  жұмсай  алмайды.  Ол  үшін  сөз 

мағыналарын,  мәндес  сыңарларының  ерекшеліктерін, 

оның  еркін  және  тұрақты  тіркес  құрамына  ену 

мүмкіндіктерін саналы меңгеруі және сөйлеу нормалары 

мен сөйлеу мәнерін игеру керек.

Синонимдердің 

қолданылуына 

байланысты 

жаттығулар:  сөйлемдегі  бос  орындарға  синонимдік 



14

15

қатардан  сөз  таңдау,  сөйлемдерді  өзгерту,  толықтыру 



жұмыстары жүргізілсе,  сөйлеу мәдениеті қалыптасады.

Алайда,  оқушылардың  барлығы  сабақта  өз 

ойын  ашық  айта  бермейді,  өйткені  оған  сенімсіздік 

сынды  қасиет  кедергі  келтіруі  мүмкін.  Жағдаяттық 

тапсырмалар  ұсыну,  ойындар  өткізу  –  нәтижеге  жету 

амалының бірі. Мысалы: «Үй жануарларының таласы». 

Шығармашылық  тапсырмалар  бала  қиялының 

шарықтауына, 

айналасына 

деген 


көзқарасын 

айқындауына  көмектесері  сөзсіз.  «Шығармашылық» 

деген сөздің мәніне үңілсек, ол адамның мақсатты ісіне 

жету жолындағы талаптануы мен талпынысынан, жігері 

мен  сабырынан,  сұранысы  мен  ізденісінен  түзіліп, 

ақыл-ойы  мен  сезімінің,  қиялының  ерекше  бітімінен 

көрінеді.  Шығармашылық  –  адамның  танымдық 

қызметі мен өзіндік әрекетінің жоғары формасы.

Шығармашылық  мәселесінің  әрекет  теориясы 

аясында 


қарастырылуы 

белгілі 


ғалымдар 

А.М.Матюшкин мен М.И.Махмутовтың еңбегінде жан-

жақты ашылған. Олар ұсынған проблемалап оқытудың 

негізгі идеясы шығармашылық ойлауды дамыту болып 

табылады.  А.М.Матюшкин  өзінің  соңғы  еңбектерінде 

шығармашылық  әрекет  адамның  өзін-өзі  өзгертуі, 

өзінің ішкі мүмкіндіктерін ашу құралы екендігі жөнінде 

ой білдіреді. [3].

Тұлға  қабілетін  шыңдау  жолы  –  белгілі  тақырып 

бойынша  пікір  алмасуды  ұйымдастыру.  Өйткені 

ұстазға біртекті тәсілдерден арылып, заманауи талапқа 

сай  өзгеру  қажет.  Бүгінгі  мұғалім  –  оқушылардың 

жұмысына  бағыт  беріп,  олардың  таным  белсенділігін 

арттырып,  дидактикалық  материалдармен  қамтамасыз 

ететін жетекші. Әр сабақта топтағы барлық оқушыны 

сөйлетуге  көңіл  бөлінгені  жөн.  Басты  мәселе  –  өз 

пікірі бар, оны дәлелдей алатын және өзінің, басқаның 

кемшілігін түзей алатын ұрпақ тәрбиелеу. 

Әрине,  тапсырмалардың  бала  қызығушылығын 

тудыратындай етіп құрастырылуы ұтымды екені даусыз, 

алайда  бағдарламаны  орындау  –  шарт.  Басты  талап  – 

қиындықты  жеңіп  шығуға  итермелейтін  тапсырмалар 

ұсыну,  оқушының  ішкі  мүмкіндігін  жұмылдыру.  Өз 

күшін  шамалау,  оны  бағалау  –  шәкіртті  өз  әрекетін 

дұрыс ұйымдастыруға бағыттайды.

Дегенмен  де,  сабақ  үстінде  оқушылардың  сөйлеу 

тіліндегі  қателіктерге,  тіл  жұтаңдығына  жеткілікті 

дәрежеде  мән  берілмей  келе  жатқаны  жасырын  емес. 

Мұғалімдер оқушылардың «Ол тауға шықты», «Жазда 

күн  ыстық»  деген  сөйлемдеріне  қарап,  «білімденуші 

тақырыпты  ашты»,-  деп  бағалайды.  Бүгінгі  талап  – 

әдеби  тілді  қалыптастыратын  әдіс  қолдану.  Соның 

ұтымдысы  –  сипаттамалық  мәтін  құрастыру,  өйткені 

сурет  –  ізденіске  жетелеп,  эстетикалық  талғамды 

арттырады.  Тіл  дамыту  жұмыстары  шынайы  өмірмен 

байланыстырыла жүргізілуі тиіс.

Жалпы,  тапсырмалар  түрлендіріліп,  бір-бірімен 

сабақтасып,  ойын  түрлерімен  де  үйлестіріліп 

ұсынылғанда ғана нәтиже бермек. 

Шығармашылық – таныммен, ақиқаттың сәулеленуі, 

оның  дамуы  мен  қызмет  ету  заңдарымен  тікелей 

байланысты,  өйткені  сәулелену  шығармашылықтың 

базасы мен негізі, шығармашылық кезінде адам өзінің 

білімін  кеңейтеді,  тереңдетеді,  сондықтан  ақиқат 

дүниенені тану формасы ретінде танылады. [3]. Демек, 

танымдық  тапсырмалар  –  шығармашылық  әлеуетті 

қалыптастыру амалдарының бірден-бір жолы.


16

17

Өйткені  танымдық  қызмет  адамның  маңыздылық 



деңгейін ғана анықтап қоймайды, мұнымен бірге мәдени 

деңгейінің  түпнұсқалы  тіректерін,  адами  әлемін,  жан 

дүниесін айқындап береді.

Танымдық қызмет – әлем мен субъекті байланысы-

ның түрі. Бұл іс-әрекет қосымша екі үдерістен тұрады: 

субъективті немесе өзінің ішкі құлқымен әлемді өзінше 

жасап алады, ал екіншісі әлемнен нысаналы қорек алу 

өнерін  игереді.  Субъект  және  нысан  үшін  танымдық 

қызмет  алғашқы  болып  есептеледі.  Сөйтіп,  «құлық 

пен  нысан»  немесе  «субъекті  мен  объекті»  танымдық 

қызметте қосылады, біртұтастық жүйе құрып, адамның 

жеке тұлғасын өзгертуге қозғаушы күш болады. [4, 81-

82].



  1   2   3   4   5   6   7   8


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал