Адамға екі нәрсе тірек тегі



жүктеу 0.83 Mb.

бет1/7
Дата08.09.2017
өлшемі0.83 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

Адамға екі нәрсе тірек тегі:

Бірі  тіл, бірі  ділің жүректегі.

                                   



Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.

   ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 

   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 

       МЕКТЕБІНДЕ 

   Казахский язык и литература 

               в русской школе

РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ–ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 

БАСЫЛЫМ

   2001 жылдың



  қаңтар айынан       

2/2015    

АҚПАН

 

бастап шығады



РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО–ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   

ИЗДАНИЕ


АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:

  Жаңылхан АДАМБАЕВА, Рақыш ӘМІРОВ, Берікжан 

ӘЛМҰХАМБЕТОВ, Шәмша БЕРКІМБАЕВА, Роза                 

БАТТАЛ, Әлімхан ЖҮНІСБЕК, Қарлығаш ЖҮНІСХАНОВА, 

Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар ҚАДЫРҚҰЛОВ, Ольга                     

МЫРЗАГЕЛДИНОВА, Фаузия ОРАЗБАЕВА, Күлпәш                                     

САРИЕВА, Пиалаш СҮЙІНКИНА. 

 

 



«Білім және 

Ғылым» 

жауапкершілігі 

шектеулі 

серіктестігінің 

ай сайын 

шығатын 

республикалық 

ғылыми - 

педагогикалық 

жұрналы 

 


3

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ

Ғылыми ойлар отауы

Тамара ТАШЕВА.                              Оңтүстік өңірі диалект сөздерінің 

                                                               этнолингвистикалық сипаты.............................3



Раушан РЫСҚҰЛОВА.                     Тіл дамыту жұмыстарының

                                                               тиімділігі............................................................10



Тиімді әдіс  баршаға ортақ

Айтжан АҚШАЛОВА.                      Оқытудың жекелей бағдарлау жүйесі

                                                               арқылы сабақ құрылымын құру......................17



Анар ЗЕЙТОВА.                                 Оқушылардың сабаққа қызығушылықтарын

                                                                арттыру жолдары.............................................24



Әсел ИБРАЕВА.                                  Құзыреттілік тапсырмалар арқылы бастауыш

                                                                сынып оқушыларының қазақ тілі пәніне

                                                                қызығушылығын арттыру...............................28         

   


Әдістеме әлемінде: қазақ әдебиеті

Гүлсім БАЙМҰХАМБЕТОВА.        Тіл ұстарту сабақтарында қазақ әдебиеті

                                                                пәніне оқушылардың қызығушылығын

                                                                арттыру..............................................................32

Гүлден БЕЙСЕМБАЕВА.                  Әбділда Тәжібаев. «Толағай»..........................35

Сара КАМЗИНА.                                Әбу Насыр әл Фараби туралы аңыз................38 

Рухани дүниемізде

Күләш ӘБДІРОВА.                              Ұрпақ тәрбиесі – келешек қоғам

                                                                 мұрагерлерін тәрбиелеу ісі.............................41



Арай АРҒЫНҒАЗИНА.                      Би падишасы – Шара Жиенқұлова................46          

Қазақ тілі: орыс аудиториясында

Рысты БАЙНАЗАРОВА.                    Астана – бас қала.............................................51

Сәуле БАЛЖАНОВА.                         Мәдениет және өнер........................................55

Әлия АБДИЕВА.                                 Қыс қызығы......................................................64

Сәуле ЕҢСЕБАЕВА.                           Екі дос...............................................................68

Әсемкүл ТУРЛИНА.                           Футбол..............................................................71

Сұлушаш ЖЕТПІСБАЕВА.              Мақал-мәтелдер – халық даналығы...............75

Анар КАДРУШЕВА.                           Жеміс бағында.................................................79

Ақлима НҰРМҰХАНОВА.                Сөздердің байланысу тәсілдері......................82

Гүлнұр ЖАНБАБАЕВА.                     Қазақтың ұлттық бас киімдері 

                                                                 мен аяқ киімдері..............................................85



Сайлаугүл СПАНОВА.                       Қазақтың ұлттық тағамдары...........................93

Жансұлу ДОСЖАНОВА.                   Біздің Отанымыз – Қазақстан.........................98

Дәметкен АБДРАХМАНОВА.            Үйді жинауға көмектесу...............................103

Орыс тілді бастауыш сыныбында

Динара ӨМІРБАЕВА.                         Хайуанаттар бағына саяхат...........................109

Маржангүл РАХМЕТОВА.                 Тазалықты сақта!...........................................117

Гүлзада ХАСАНОВА.                          «Қыс» модулі бойынша нәтиже сабақ.........121

Айгүл ИМАШЕВА.                              Қазақстан Республикасының 

                                                                  мемлекеттік туы............................................124     



Сайыс сабақ

Айгүл ДОБАРОВА.                              «Қазақ тілі еліне саяхат»..............................129

Сыныптан тыс шара

Нұрбике АРЫНОВА.                           Әй, жарайсың!...............................................136

Ғылыми ойлар отауы

Тамара ТАШЕВА,

Алматы қаласындағы

А.В.Селезнев атындағы

 хореография училищесінің

қазақ тілі мен әдебиеті

пәнінің мұғалімі.

ОҢТҮСТІК ӨҢІРІ 

ДИАЛЕКТ СӨЗДЕРІНІҢ 

ЭТНОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ 

СИПАТЫ

Қазіргі  уақытта  гуманитарлық  ғылымдардың 

зерттеу  аясы  барынша  кеңи  түсті.  Тіл  білімінің 

бір  саласында  зерттеу  жүргізу  үшін  мәдениеттану, 

өнертану,  құрылымдық  әдебиеттану,  әлеуметтану, 

тарих,  антропология,  т.б.  сынды  ғылым  салаларының 

жетістіктеріне де тоқталмай кете алмайсыз. Мұны, ең 

алдымен,  тілдің  тек  қарым-қатынастық  ерекшелігінен 

өзге  мәдени,  рухани  арналарын  тереңдеп  зерттеу 

қажеттілігі де алға шыққандығымен түсіндіруге болады. 

Бұл тұрғыда сөзімізді лингвомәдениеттанымдық зерттеу 

еңбектері  нақтылай  түседі.  Лингвомәдениеттанымдық 

зерттеулердің  негізгі  бағыты  –  ғасырлар  бойындағы 

рухани  концепт  жетістіктері  мен  тәжірибелерін, 

адамзаттық  ақиқат  белгілерін  таңбалайтын  тұрақты 

тілдік  бірліктерді  зерттеу.  Бұл,  әсіресе,  көркем 

мәтіндерде айрықша көрініс табады.

Ахмет Байтұрсынұлы тілдің міндетін, оның көркем 

әдебиетке  қатысты  ара-қатынасын  сөз  еткенде  оның 

«ақылға,  қиялға,  көңілге»  барып  тірелетінін  айтады. 



4

5

Ғалым  бұл  классификацияны  тілдің  мағыналық 



тереңдігіне байланыстыра отырып түсіндіреді: «Тілдің 

міндеті  –  ақылдың  аңдауын  аңдағанша,  қиялдың 

меңзегенін  меңзегенше,  көңілдің  түйгенін  түйгенінше 

айтуға  жарау».  Себебі,  көркем  сөз  –  ұлттық  бітім-

болмысты, ұлттық психологияны, ұлттың дүниетанымы 

мен  оның  өмір  сүру  тәжірибесін,  ұлттық  салт-дәстүр 

мен наным-сенімін таныстыратын біртұтас дүние. 

Лингвоелтанымдық  зерттеулер  –  мәдени  констан-

таларды екі немесе үш тілде өзара салыстыра отырып, 

ұлттық нышандарын айқындайтын, сол елдің болмыс-

бітімін,  халықтың  мінез-құлқы  мен  тұрмыстық 

ерекшеліктерін  ажыратып  көрсететін  тілдік  ұғымдар 

мен  белгілерді  зерттеу.  Бұл  бағытта  қарастырылатын 

объектілер  белгілі  бір  елдің  немесе  ұлттың  өзіне  тән 

белгілерін,  басқа  ұлтта  жоқ  өзіндік  нышандарын 

көрсете алатын тілдік бірліктер болуы керек. Мысалы,  

қазақ  тілінде  белгілі  бір  ұғымды  ауыспалы  мағынада 

түсіндіру  үшін  өздері  күнделікті  көріп  жүрген, 

болмысы  әбден  танылған  ұғымдарды  қолданады.  Бұл 

бағыттың іргетасы Вильгельм фон Гумбольдт, Я.Гримм, 

Фердинанд  де  Соссюр,  Р.Раск,  Э.Сепир,  Б.Уорф, 

А.Потебня,  Г.Штейнталь,  Ж.Вандриес  еңбектерінде 

қаланды.

Осы  тұрғыда  мақалада  еліміздің  оңтүстік 

өңірінен  шыққан  жазушылардың  туындыларындағы 

жергілікті  тіл  ерекшеліктерінің  танымдық  мәні, 

этнолингвистикалық  табиғатын  қарастыруды  мақсат 

тұттық.  Тақырыпқа  қатысты  зерттеулерді  айтқанда 

М.Атабаеваның,  Ж.Мұхамбетовтың,  А.Есенбайдың 

еңбектерін арнайы атауға болады.  

М.Атабаеваның  еңбегі    қазақ  тіліне  ортақ 

этнодиалектизмдерге  арналса,  Ж.Мұхамбетов  кан-

дидаттық 

диссертациясында 

Батыс 

Қазақстан 



аймағындағы тұрғындар тіліндегі этнодиалектизмдерді 

талдауды мақсат еткен. Анар Есенбайдың кандидаттық 

жұмысында  Сыр өңірі тұрғындары тіліндегі лексикалық, 

грамматикалық, 

фонетикалық 

ерекшеліктерін, 

материалдық  мәдениет  атауларының  ұлттық-мәдени 

этнолингвистикалық сипатын арнайы қарастырған.

Тіл білімі ғылымында тілдік мағыналық қатынастар 

соңғы кездері арнайы зерттеу нысанына айналуда. Тіл 

–  ой  мен  сананың  айнасы  болғандықтан  толыққанды 

мағыналық бірлік қалыптастыратын қасиетке ие. 

Көркем сөздегі жергілікті тіл ерекшеліктері өзіндік 

ішкі құрылымдарымен айқындалады. Ол, ең алдымен, 

авторлық  ұстанымдардың  кейіпкер  тілімен  берілуі. 

Төмендегі  келтірілген  мысалдардан  осыны  байқауға 

болады.  

Мысалы:  Жас төлдерді ішіктіріп алатын болдыңдар 

– деп тұрмын.

-  Ішіккені  несі?  –  деді  завхоз  онша  түсіне  қоймай.              

[6, 18б.] /ішіккені  ішқұса болғаны/

-  Ішіккен  төл  суға  жарымаған  пәлек  сияқты  пүш 

болып, буылып қалады. [6, 18б.] /пәлек – қауын-қарбыз 

сабағы/.

  Өркениеттер  шарықтауына  шәк  келтіруге  бола                 

ма? [7]. /шәк – күмән/

–  Нең  кем?  -  деп,  оған  Әбду  мысқылдай  қарады,- 

Бірдемең  кем  деп  жатқан  біреу  бар  ма?  Қасқа,  ондай 

сөзді қой. Өзіңмен өзің сөйлесіп, немене, жын көрінді 

ме? [8, 121б.].

Және  бір  айта  кетер  жайт,  көбіне  авторлық  мәтін-

дерде  де  диалект  сөздердің  қолданылуы  айрықша-

ланып тұратыны мәлім.



6

7

Мысалы:    Жамантаевтан  жұрт  бөжек  көргендей 



қорқатын еді. [6, 5-б.] /бөжек  қорқынышты/

Түс  ауа  екі  аяқты  «Иж»  мотоциклін  шайланың 

астынан  сүйреп  шығарып,  жылтыратып  сүртті.  [6,               

14-б.] / шайла  үйшік /

Үстіне  көк  жібектен  тіккен  қытайлық  «Адидас» 

формасын киіп, басына әлгі Қалиевтікіне ұқсас айуаны 

қалақтай ақ телпекті самайы сәл ашыла бастаған сопақ 

басына  басып  қондырып  алды.  [6,  14-б.]    /айуаны  –  

төбесі/

Дәптерді  жауып,  ыстық  шайды  бір  пиаладан  бір 



пиалаға сапырып, шақпақ қанттан шырт тістеп қойып, 

сораптап ішті [6, 16-б]. / пиала  – кесе/

Шопанға  алыңкелің  деген  жоқ.  [6,  16-б.]  /алың-          

келің  -  өзбек  халқының  ұлттық  мәдени  ерекшелігін 

негізге алып айтылған сөз/

Лексика  –  фонетикалық  таңбалар  жүйесін  құратын 

аталмыш  сөздерді  уәжді  қолданыстар  қатарына 

жатқызуға келмейді. Себебі бұлар белгілі бір деңгейде 

кейіпкер  мінезін  ашуға  қызмет  етіп  тұрғанымен, 

мәтіннің  жалпы  стратегиялық  мазмұнын  ашуды 

көздеп тұрған жоқ. Аймақтық сөйлеу ерекшеліктерінің 

теориялық  әрі  іс-тәжірибелік  мәнін  арнайы  зерттеген 

ғалым  Анар  Есенбай:  «Көркем  мәтінде  кездесетін 

кейбір  диалект  сөздердің  орынсыз  қолданылуын  да 

арнайы  зерттеп,  көркем  мәтінде  жалпыхалықтық 

әдеби  тілдің  нормасын  сақтау  қағидаларын  негіздеу 

керек»  екендігін  баса  айтады.  Бұған  дәлел  ретінде 

ғалым  Ш.Сарыбаевтың  көркем  әдебиеттердегі  кейбір 

диалектизмдердің  орынсыз  қолданылуынан  болатын 

кемшіліктерін  мысал  ретінде  келтіре  кетеді:  «Кейбір 

жазушылардың әдеби тілімізде қалыптасқан сөздердің 

орнына жалпыхалықтық сипат алмаған, тосаң естілетін 

сөздерді өз баяндауларында жиі қолдануын біз құптай 

алмаймыз»  дей  келе,  «Ақ  Жайық»  романындағы  жар 

(қабырға),  шаттауық  (жаңғақ),  қалай-солай  (қалай 

болса  солай),  мадықтау  (мадақтау)  сөздерінің  мәтінге 

көркемдік сипат бере алмайтынын көрсетеді. Сонымен 

қатар  көпшілікке  мүлде  түсініксіз  диалектизмдердің 

де  көркем  әдебиеттерде  берілмеуін  ескере  отырып, 

осындай қолданыстардың  Ғ.Сланов пен Ә.Нұрпейісов 

шығармаларында  кездесетінін  дәйектеп  көрсетеді: 

жуырқан (көрпе), жары (жартысы), келе-жағында. 

Қызылорда  өңіріндегі  жазушылардың  көркем 

туындыларынан  әдеби  баламасы  бола  тұра  белгілі 

бір  семантикалық  міндет  жүктелмеген  сөздерді 

кездестіруге болады. Мұндай қолданыстар өз кезегінде 

көркем мәтіннің мағыналық және көркемдік бүтіндігіне 

кері  әсерін  тигізіп  жатады.  Себебі,  төменде  берілген 

мысалдар  диалог  не  монолог  барысындағы  мәтіндер 

емес, авторлық баяндауларда берілген.

Мысалы:    Қозылар  аяқтана  келе  ауылдардың 

біразы  батысқа,  Торғай  өзеніне  қарай  беттесе,  біразы 

Жезқазғандағы  Қаракеңгірге  құлдайтын  болған.  [9, 

14б.] /құлдайтын  – орналастыру/. 

Ақ тақырдың бетін шиырлап тастаған көне сүрлеу-

дің  санынан  мана  әзірде-ақ  жаңылғам.  [9,  16-б.]                               



/мана – бағана/.

Кәнігі  жүргізушілер  табаны  ойылып  кеткен  қара 

жолдардан гөрі көне сүрлеу, сара соқпақтардың сорабын 

қолайттайды. [9, 16-б.] /қолайттау – дұрыс көреді/. 

Тас жолдың екі беті – қорыс қар. [9, 35б.] /қорыс – 

қалың/.

Зор  ашудан  қолы    қалтырап,  үйіне  шаққа  жетті                         

[8, 152б.]. /шаққа – әзер/.


8

9

Автордың  диалектілерді  қолдану  ерекшелігіне 



орай оның поэтикалық, әдеби норманы қалыптастыру 

немесе керісінше бұзу тұрғысында академик Р.Сыздық 

нақты мысалдармен дәлел келтіреді: «Диалектизмдерді 

көбірек  қолдану  өзге  жазушыларды  да,  әсіресе  соңғы 

ширек ғасыр ішінде жарық көрген үлкенді-кішілі проза 

үлгілерінде  орын  алады.  Мысалы,    Б.Алдамжаровтың 

«Қара  нөсер»  атты  шағын  шығармасында  («Жазушы» 

баспасы,  1981)  кейіпкерлер  тілінде  де,  автордың  өз 

баяндауында  да  ояғын  (ол  жағын),  анаяқ  (ана  жақ), 

іжқайда  (ешқайда),  ақ  куілділік  (ақ  көңілділік),  еге 

(ие), ауыш (ауыс), бәте (бата), кәйтсін (қайтсын), дайра 

(дария), ыңғи (ылғи), сояқ (сол жақ), құдағай (құдағи), 

отқан  (отырған),  аял  (әйел),  жүрәт  (жұрағат),  ешек  

(есек), пәт (бет), бір буат қағаз (бір бума қағаз), бүймәлім 

(беймәлім),  жаңғыз  (жалғыз),  тиыш  (тыныш),  лайқат 

(лайық), сүгірет (сурет), ірә (тіпті), енапат (ағыл-тегіл), 

баратса  (бара  жатса),  кәдірлі  (қадірлі),  бір  күншідей 

(бір  күнгідей)  сияқты  ондаған  сөз  стильдік  мақсатта 

да  (мүмкін,  айталық,  кейбір  кейіпкерлер  тіліндегісі), 

ешбір зәруліксіз де молынан қолданылған. [3, 242 б.]. 

Сонымен  қатар,  автордың  әдеби  тілдің  ерекшелігіне 

сай деп білген диалектизмдер тізбегі (ақсөңке, жарма, 

мұрап, қырқым, дақыл, дәнді дақыл, омарта, бақ, бағбан, 

құбыр, аула, дәліз, зембіл, мөлдек, оман арықты, қасат, 

қормал,  жап,  қылағай,  қыңа,  салынды,  шабыра,  т.б.) 

орын алады. Бұл сөздер көбіне, шаруашылық, кәсіптік 

диалектілерде  жиі  ұшырасады.  Әлбетте,  көркем 

сөздегі  диалектизмдердің  орнын  айқындау  кешенді 

филологиялық  талдауды  қажет  етеді.  Бұл  жерде  бізге 

лингвистикалық поэтиканың міндетін тереңірек тануға 

тура  келеді.  Себебі,  жергілікті  тілдік  ерекшеліктердің 

мәтіндегі  көрінісі  туындының  көркемдік  бүтіндігіне, 

автордың стилдік ерекшелігіне байланысты.

Бүгінгі  тіл  білімінде  интеллектуалдық  лексика, 

дәстүрлі  диалектикалық  лексика,  мәдени  топтар, 

әлеуметтік-лексикалық  топтар  сынды  ұғымдар  жиі 

қолданылып жүр. Әрине, біз бұл жерде диалектикалық 

лексика  аясындағы  деңгейде  ғана  айтып  отырмыз. 

Осының  өзі  жергілікті  тілдік  ерекшеліктердің  көркем 

сөздегі  поэтикалық  ерекшелігін  ескере  отырып 

этнолингвистикалық  жүйеде  зерттеу  қажеттілігін 

көрсетіп отыр.



Пайдаланылған әдебиеттер:

1. А.Салқынбай. Тарихи сөзжасам. А., 1999, 228-б.

2. Р.Сыздықова. Сөз қолданыс және әдеби норма // 

Жазушы және сөз мәдениеті. А., 1983, 149-б.

3.  С.А.Аманжолов.  Вопросы  диалектологии  и 

истории казахского языка. А., Учпедгиз. 1959, 451-с.

4.  Б.Қалиев.  Өсімдік  атауларының  құрамындағы 

жергілікті  ерекшеліктер  //  қазақ  тіліндегі  аймақтық 

ерекшеліктер. А., «Ғылым», 1990, 141-154-б.

5. Ж.Кеттебеков. А., «Арна», 2009, 400-б.

6.  С.Жұбатырұлы.  «Ұлы  Дала:  тамыры  терең 

өркендер бастауы». «Қазақ әдебиеті» газеті. №51. 23.12. 

2011.

7. Б.Алдамжаров. Жықпыл. А., 1986, 356-б.



8.  С.Байхонов.  Бетпақдала  шөл  емес.  Астана: 

Фолиант, 2003, 272-б.

9. «Әдебиет танытқыш» (1926) // Байтұрсынұлы А.            

5  томдық  шығармалар  жинағы.  Т.  1.  А.,  Алаш,  2003, 

408-б.

10.  Ұ.Еркінбаев.  «Әдебиет  танытқыштың»  тео-



риялық негізі. А., Әдебиет және өнер институты, 2009, 

168-б.


10

11

Раушан РЫСҚҰЛОВА,



Халықаралық үздіксіз 

білім беру колледжінің 

қазақ тілі мен әдебиеті

пәнінің мұғалімі.

Алматы қаласы.



ТІЛ ДАМЫТУ            

ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ ТИІМДІЛІГІ

Өзге  ұлт  мектептерінде  мемлекеттік  тілді  оқытумен 

орай  оны  күнделікті  өмірде  қолдана  алуына,  яғни,  іс 

жүзіне  асырудағы  жұмыстар  мұғалімдердің  алдына 

жауапты міндеттер қойып отыр. Атап айтқанда, өзге ұлт 

өкілдеріне  ғылым  негіздерінде  терең  де  тиянақты  білім 

беру,  оларды  тәжірибеде  қолданудың  қабілеттілігі  мен 

дағдыларын 

қалыптастыру, 

оқу 


жоспарларын, 

бағдарламаларды,  көрнекті  оқу  құралдарын,  әлеуметтік-

экономикалық  және  ғылыми-техникалық  үдерістің 

талаптарын  оқушылардың  жас  ерекшеліктерімен 

сәйкестендіру, еңбек тәжірибесін, оқытуды және кәсіптік 

бағдар беруді жолға қою, түбегейлі жақсарту міндеттері 

қойылып  отыр.  Бұл 

– 

мұғалімге  деген  шын  қамқорлық, 



халық ағарту ісін одан әрі дамыту, қазақ тілі пәнін жоғары 

ғылыми  негізінде  ұйымдастыру,  жаңа  сатыға,  жаңа 

белестерге, соны мазмұнға көтеру мақсатын іске асырудан 

туған жайлар екенін көруге болады. Жалпы білім беретін 

мектептерге бағытталған реформалардың негізгі мақсаты, 

атап айтқанда, оқыту үдерісіне аса көңіл бөлу қажеттігін, 

әсіресе  күнделікті  сабаққа  барлық  оқу-тәрбие  ісінің 

мүмкіндіктерін пайдалануға міндеттеп отыр. [1:128] Өзге 

ұлт  өкілдерінің  тілін  дамыту  –  қазіргі  мектептегі  оқу–

тәрбие  ісіндегі  басты  мәселе.  Сондықтан,  мұғалімнің 

қазақ  тілі  сабақтарында  тіл  дамыту,  байланыстырып 

сөйлеуге  айрықша  көңіл  бөліп,  тілдік  материалдарды 

дұрыс таңдай білу (сөздің, сөйлемнің үлгілерін беру), оны 

дұрыс  бере  білу,  тілдің  теориясы  мен  сөйлеу 

практикасының  бір-бірімен  қарым-қатынасы  түрлі 

жаттығу  жұмыстары  арқылы  іске  асырылады.  Демек, 

қазақ  тілі  пәнін  оқыту  барысында  мұғалім  оқушының 

ойын  логикалық  жағынан  дұрыс,  анық,  қазақтың  әдеби 

тілінің мөлшеріне лайықты, дұрыс айта білуге үйретумен 

бірге,  екінші  жағынан,  ойын  орфографиялық  және 

пунктуациялық 

жағынан 


дұрыс 

жаза 


білуге 

жаттықтырылады.  Оқушының  жазбаша  және  ауызша 

ойын дұрыс айта білуіне үйрететін – мұғалім. Сондықтан 

мұғалім тілдің тарихын, грамматикасын, стилистикасын, 

орфографиясын, лексикасын, пунктуациясын жақсы біліп, 

меңгеруі  қажет.  Әр  мұғалім  қазақ  тілі  сабақтарында  тіл 

дамыту  жұмыстарын  шығармашылық  мәнде  жүргізіп, 

дұрыс  ұйымдастыра  білсе,  ол  оқушының  күнделікті 

өмірдегі  құбылысты  жан-жақты  түсіне  білуіне, 

үйренуіне,білген  нәрселерін  ауызекі  сөздерінде  қолдана 

білуіне  жағдай  жасайды.  Демек,  оқушылардың  тілін 

дамыту жұмысы – ол баланың жалпы ойын дамыту деген 

сөз. Өйткені, оқушы қай пәнде оқып-үйренсе де, ол өзінің 

істеген жұмысы, көрген-білгені туралы күнбе-күн сөйлеп, 

ойын  қалыптастырып  отырады.  Сондықтан  қазақ  тілі 

сабақтарындағы  тіл  дамыту  жұмыстары  оқушылардың 

жалпы ойын дамытуға бағытталады. Яғни, оқушылардың 

тілін  дамыту  мәселесі  олардың  ойлау  қабілетімен 

байланыстырыла, сондай-ақ ойлау мен сөйлеу үдерісінің 

бірлігінде 

ұйымдастырылады. 

Балалардың 

жас 

ерекшелігіне  байланысты  тәрбиелік  мәні  бар  жаттығу 



материалдары әр сынып оқушыларының жас ерекшелігіне 

қарай  балалардың  жалпы  сөйлеу  мәдениетін  дамытып, 



12

13

олардың ой-өрісін жетілдіру мақсатын көздейді. Сондай-



ақ  тіл  дамыту  жұмысын  ауызша-жазбаша  жаттығулар, 

шығарма,  диктант  сияқты  жұмыс  түрлері  арқылы  іске 

асыруға  болады.  Қазақ  тілін  оқытумен  байланысты  тіл 

дамыту  жұмысын  ұйымдастырудың  негізгі  мақсаты  – 

оқушының  ауызша  және  жазбаша  ойын  грамматикалық 

және стилистикалық жағынан дұрыс бере білуге үйрету.

Тіл  дамыту  жұмысы,  негізінен,  мынадай  төрт  бағытта 

жүргізіледі: бірі – мәдени, әдеби сөйлей білудің мөлшеріне 

үйрету, яғни, орфографиялық дағдыны меңгерте отырып, 

оқушыға  мәнерлеп  оқу  дағдыларын  қалыптастыру. 

Екіншіден,  лексикалық  жұмыстар  жүргізу  арқылы 

оқушының  сөздік  қорын  байыту.  Демек,  тілдің  лексика 

және  фразеология  бөлімдерінен  кеңірек  білім  беру 

көзделеді.  Үшіншіден,  жаңа  сөздер  үйрету,  сөздерді 

үйрете  отырып  жаңа  сөздер  жасайтын  формаларды 

меңгерту  арқылы  сөз  бен  сөздің  байланысын,  сөйлем 

құрап  үйрету,  сөйлемнің  құрылысын  білдіру  арқылы 

синтаксистік  лексикадан  мәлімет  беру.  Төртіншіден, 

оқушының ойын жазбаша дұрыс, сауатты жаза, әрі сөйлей 

білуге үйрету мақсат етіледі. Міне, тіл дамыту жұмысының 

негізгі  мазмұны  осындай  төрт  мәселе  айналасында 

қарастырылып, іске асырылады. Дидактикалық қағидалар  

– 

қазақ тілін оқыту әдістемесінің теориялық негізі болып 



саналады. Қазақ тілін оқытумен байланысты тіл дамыту 

жұмысы  да  мынадай  дидактикалық  негізде  жүргі-

зіледі:  сөйлеу  мен  ойлаудың  бірлігі  қағидасы  арқылы 

оқушы  тіл  мен  ойлау  бір-бірімен  байланыста  екендігін 

ұғады.  Тілсіз  ойлаудың  болмайтындығы,  әрбір  ой  тіл 

арқылы ғана көрінетіндігін, яғни, сөйлеуді ойлаудан бөліп 

алудың  мүмкін  еместігін  түсінеді.  [2:448]  Бұл  қағида 

арқылы оқушының ойлау әрекетін дамыта отырып, түрлі 

ой 

қорытындыларын 



жасай 

білу 


дағдылары 

қалыптастырылады.  Яғни,  бір  нәрсені  екінші  затпен 

салыстыру,  талдау,  жинақтау,  қорытындылау,  жүйелеу, 

белгілі затты белгісізбен салыстыру, тағы да басқа түрлі 

ойлау әрекеттерін үйренудің нәтижесінде ой арқылы білім 

жүйелерін меңгереді. Бұл қағидаларды негізге ала отырып, 

қазақ  тілінің  бағдарламалық  материалдарын  мұқият 

қарастырып, әр тақырыпты оқытумен байланысты түрлі 

тапсырмалар  беріп,  оны  оқушы  қалай  орындады,  одан 

қандай қорытынды шығарды, ол тапсырманы, жаттығуды 

орындауда неге сүйенді, қандай ойлау әрекеттерін жасады 

деген мәселерге көңіл бөлінеді. Сондай–ақ, қағиданы іске 

асыруда  назар  аударатын  екінші  басты  мәселе  – 

оқушылардың  орфографиялық  ережелерді  саналы 

меңгеруін қалыптастырып, дұрыс сөйлей білуге, сауатты, 

қатесіз  жазуға  дағды  беру.  Сөз  тіркесі,  сөйлем  құрауға 

үйрету  жұмысы  арқылы  оқушы  ойын  байланыстырып 

айта білумен бірге, жаза білу дағдыларын қалыптастырады. 

Грамматиканы, синтаксисті жақсы меңгерген оқушы сөз 

тіркесін  дұрыс  біліп,  сөйлемді  құрастыра  алады.  Сөз 

тіркесі  және  сөйлемді  дұрыс  құрату  арқылы  оқушыны 

тілдік  фактілерді  орынды  қолдана  білуге,  әсіресе, 

синонимдік  қатарларды,  сөзді  талғап,  таңдап  қолдануға 

үйретемін.  Сөз  тіркесі,  сөйлемді  құрату  жұмысы  да 

барлық  грамматикалық  тақырыптарды  оқытумен  орай 

іске асырылады. Мысалы, “Синтаксис және пунктуация”, 

“Сөйлем  мүшелері”,  “Сөйлемнің  тұрлаулы,  тұрлаусыз 

мүшелері”  тақырыптарын  оқытумен  байланысты 

қарастырған  жөн.  Мұғалім  жаттығу  жұмыстарын 

грамматика-стилистикалық 

бағытта 

ұйымдасты-

рады.  Дайын  мәтін  ала  отырып,  оған  грамматика-

стилистикалық  талдау  жасауына  болады.  Оқушылардың 

назарын сөйлем құрылысына аударып, қалай жасалғанын, 

қандай  стильдік  қателер  барын  немесе  қандай 



14

15

ерекшелікпен  (сөзді  қолданудағы)  көрінетіндігін 



байқатады.  Оқушыларға  мынадай  жұмыстар  орындату 

тиімді: сөз тіркестері арқылы сөйлем құрату, жай сөйлемді 

жалпылама  сөйлемге  айналдыру,  аяқталмаған  сөйлемді 

аяқтау,  диалогты  сөйлем  құрату,  әңгімені  аяқтау,  белгілі 

таныс тақырыптар бойынша бір-бірінің жұмысын тексеру, 

тағы басқа осындай жүйелі жүргізілген жұмыстар арқылы 

оқушы  дұрыс  сөйлем  құрастыруға  бейімделеді.Оқушы 

сөз тіркесі мен сөйлемнің түрі және мазмұны арасындағы 

байланысты  меңгеруі  тиіс.    Алдымен  сөз  тіркесі  және 

сөйлемнің  өзара  құрылымдық  айырмашылығының  неде 

екендігіне оқушы көзін жеткізу қажет. Демек, сөз тіркесі 

категориясының  лексикамен,  морфологиямен  тығыз 

байланысты екендігін, сондай-ақ сөз тіркесі лексика мен 

морфологияны  синтаксиспен  тығыз  байланыстыратын 

синтаксистік категория екендігіне баса назар аударылады. 

Бұл лексикамен тығыз байланыстылығы құрамына енген 

сөздердің толық лексикалық мағынаға ие болуы және бір-

бірімен  байланыста  айтылатындай  тіркесімдік  қабілеті 

болуы  шарт  екендігінен  көрінсе,  морфологиямен 

байланыстылығы,  сөз  бен  сөз  белгілері  бір  қосымша 

арқылы,  яғни,  сөз  тұлғасы  арқылы  байланысатынынан, 

екінші  жағынан,  белгілі  бір  сөз  табынан  сөз  тіркесі 

жасалатындығы  байқалады.  Ал  байланысқа  түскен 

сөздердің  грамматикалық  қарым-қатынасы  лексико-

грамматикалық  деп  те,  синтаксистік  қарым-қатынас  деп 

те  аталады.  Тіл  дамыту  жұмысында  ауызекі  сөйлеу  мен 

жазба  тілінің  бір-бірімен  байланыстылық  қағидасы  да 

басты орын алады. Адам бір-бірімен сөйлеу тілі арқылы 

тікелей қарым-қатынас жасайды. Сөйлеу тілі арқылы адам 

екінші  бір  адамның  айтқан  сөзін  естиді,  тыңдайды,  әрі 

онымен  пікір  алысып  сөйлеседі.  Адам  осындай  сөйлеу 

барысында  тілдің  түрлі  көркемдік,  тілдік  құралдарын 

пайдаланады.  Мысалы,  мақал-мәтел,  теңеу,  салыстыру, 

әсірелеу,  сөзге  екпін  түсіріп  айту,  ымдау,  тағы  да  басқа 

әрекеттер  арқылы  сөйлеу  үрдісінде  екінші  бір  адамға 

ойын жеткізеді. 

Ауызекі сөйлеу тілінде адам ойын жай сөйлемдермен 

айтуға  бейім  келеді,  мысалы,  сөйлемнің  айқындауыш, 

оңашаланған  мүшелерін,  құрамдас  сөйлем  түрлерін 

қолдана бермейді. Ал жазбаша сөйлеу графикалық жазу 

таңбалары  арқылы  іске  асады.  Жазбаша  сөйлеу  тілінде 

адам ойын жай сөйлеммен де, құрмалас сөйлем түрімен де 

бере алады. Демек, жазбаша сөйлеу тілінде белгілі жүйелі 

байланыс болады. Адам сөйлеммен ойын жүйелі беруде 

тілдегі  жалғау,  жұрнақ,  түрлі  тыныс  белгілерін  (нүкте, 

қос  нүкте,  үтір,  сызықша,  тырнақша,  леп  белгісі,  сұрау 

белгісі, т.б.), синоним, омоним, теңеу, салыстыру сияқты 

тілдік  құралдарды  пайдаланады.  [3:56]  Ауызекі  сөйлеу 

тілін  жақсы  меңгерген,  оған  жаттыққан  оқушы  ойын 

жазбаша  да  дұрыс,  жүйелі  бере  алады.  Сондықтан  бұл 

екі  үрдіс  бір-бірімен  бірлікте,  байланыста  жүргізілгенде 

ғана  дұрыс  нәтиже  береді.  Тіл  дамыту  жұмысын 

грамматика,  орфография,  пунктуация  және  әдебиетпен 

байланыстыра жүргізу қағидасы да ерекше орын алады. 

Оқушының ауызша және жазбаша тілін дұрыс дамытуда 

грамматикалық  ережелерді  жақсы  білудің,  тыныс 

белгілерін дұрыс қоюдың, көркем әдебиетті көп оқудың 

үлкен мәні бар. Демек, мұғалім қазақ тілі сабақтарында 

үйретілген  ережеге  сай  түрлі  жаттығу  жұмыстарын 

орындатып,  тыныс  белгілерін  дұрыс  қою  жолдарын 

көрсетіп, көркем әдебиетті көп оқуға бағыт беріп, оның 

үлгісін көрсетіп отыруы қажет. 

Тіл  дамыту  жұмысын  стилистикамен  байланысты 

жүргізу  қағидасы  да  ерекше.  Стилистикамен  жұмыс 

грамматиканы,  лексиканы,  фонетиканы  оқытумен  тығыз 


16

17

байланыста  жүргізіледі.  Стильдің  түрлерін  жақсы 



меңгерген  оқушы  тілдің  морфологиялық  құрылысын, 

яғни, сөздердің мағынасына, тұлғасына және синтаксистік 

қызметтеріндегі өзіндік ерекшеліктерді ажыратып, күрделі 

сөз  тіркесінің  құрамын  негізгі  және  көмекші  сөздер, 

олардың  өзара  байланысын  ажырату,  жазылуы  қиын 

орфографиялық  ережелерді  меңгертіп,  дұрыс,  сауатты 

жазуға дағды алатын болады. Синтаксисті оқу барысында 

түрлі синтаксистік конструкцияларды меңгеріп, сөз тіркесі 

мен  сөйлем  ішіндегі  сөздерді  тұлғалық  формаларына 

қарай  таңдап  қолдануға  дағдыланатын  болады. Мұғалім 

оқулықтағы  жаттығулардан,  дидактикалық  материалдар 

жинағындағы  мәтіндерден  стильмен  жұмыс  істеудің 

жолдарын көрсетіп отырады.

Қорыта  айтқанда,  қазақ  тілі  сабақтары  бойынша 

жүргізілетін  тіл  дамыту  жұмыстарын  жоғарыдағы 

айтылған  қағидаларды  ескере  отырып  ұйымдастыру  – 

пайдалы.



  1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал