Адамға екі нәрсе тірек тегі: Бірі тіл, бірі ділің жүректегі



жүктеу 2.98 Kb.

бет1/10
Дата09.09.2017
өлшемі2.98 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Адамға екі нәрсе тірек тегі:
Бірі - тіл, бірі - ділің жүректегі.
                                   
Жүсіп БАЛАСАҒҰНИ.
   ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН 
   ӘДЕБИЕТІ ОРЫС 
       МЕКТЕБІНДЕ 
  Казахский язык и литература 
              в русской школе
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ–ПЕДАГОГИКАЛЫҚ 
БАСЫЛЫМ
   2001 жылдың
  қаңтар айынан    
12/2011  
ЖЕЛТОҚСАН
 
бастап шығады
РЕСПУБЛИКАНСКОЕ НАУЧНО–ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ   
ИЗДАНИЕ
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
  Жаңылхан АДАМБАЕВА, Рақыш ӘМІРОВ, Берікжан 
ӘЛМҰХАМБЕТОВ, Айша ӘЛІМЖАНОВА, Шәмша 
БЕРКІМБАЕВА, Роза БАТТАЛ, Әлімхан ЖҮНІСБЕК, 
Қарлығаш ЖҮНІСХАНОВА, Мәрия КӨПЖАСАРОВА, Қайсар 
ҚАДЫРҚҰЛОВ, Ольга МЫРЗАГЕЛДИНОВА, Фаузия        
ОРАЗБАЕВА, Күлпәш САРИЕВА, Пиалаш СҮЙІНКИНА. 
 
 
«Білім және 
Ғылым» 
жауапкершілігі 
шектеулі 
серіктестігінің 
ай сайын 
шығатын 
республикалық 
ғылыми - 
педагогикалық 
жұрналы 
 

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ
                                              Ғылыми ойлар отауы
Баянғали ҒАЛЫМЖАНҰЛЫ.            Мемлекеттік тілді өзге тілді топтарда жаңа
                                                                    заман талабына сай оқытудың кейбір
                                                                    мәселелері.....................................................3
Марал ӘДІЛХАНОВА.                          Қазақ тілін екінші тіл ретінде оқытудың
                                                                    әдістемелік негіздері....................................9  
                                               Мұғалімдерге көмек
Сәулеш ӨЗІМХАНҚЫЗЫ.                   Жаһандану жағдайында қазақ тілі сабақ-
                                                                    тарында жаңа технологияларды тиімді
                                                                    қолдану әдістері.........................................21
Айгүл ҚАБДЫРАҚЫШЕВА.               Ақпараттық-коммуникативтік құзырет
                                                                    арқылы оқу әрекетін арттыру....................27
Сәуле МЕДЕУОВА.                                Тестілеу – білім мен біліктілікті педаго-
                                                                    гикалық бағалаудың жаңа инновациялық
                                                                    моделі..........................................................30
Светлана ДОСЖАНҚЫЗЫ.                 Қазақ тілі сабағында оқушының ақпарат-
                                                                    тық-коммуникативтік қабілетін дамыту...35
Раушан ИЗГУТДИНОВА.                      Қазақ тілін оқытудағы тіл дамыту
                                                                     жұмыстары.................................................38
                                             Тіл дамыту жолдары
Р.БАХТИЯРОВА.                                    Орыс сыныптарында оқитын оқушыға 
                                                                     қазақ тілін үйретудің жолдары.................45
Әсел ТЕМІРБЕКОВА.                            Жоба технологиялары арқылы оқушы-
                                                                    лардың сөйлеу дағдыларын дамыту.........55        
                                                    Тарихи тұлға
Амангүл ЖҰМАБЕКОВА.                     Елдіктің, еркіндіктің туы – Абылай........58
Майпруза НҰҒМАНОВА.                      Шығыстың аққан жұлдызы......................63
                                          Әдістеме әлемінде: қазақ тілі
Әмина БАЛТАБЕКОВА.                        Сөздік қоры мол суретші..........................74     
Шынар БАҚТЫГЕРЕЕВА.                   Фонетика тарауын қайталау......................79
Гүлсін ӘСКЕРХАНҚЫЗЫ.                   Ой дамытқан отбасы..................................83
Жұмабала ОМАРОВА.                           Сөйлем талдаудағы салауатты өмір 
                                                                     салты..........................................................87
Сандуғаш НӘБИЕВА.                             Буын түрлерін оқыту.................................91
Ұлмекен ЖӘКЕЕВА.                               Тіл байлығы – жыл мезгілінде.................95
Анар ДАИРОВА.                                      Жаңа сөзді үй жануарлары.......................99
Әлия ЖҰМАБАЕВА.                               Мәтінмен жұмыс – сурет көрмесінде....104
Ақмарал МЕЙІРМАНОВА.                   Зат есім және қыс келбеті.......................107
Айгүл АБДУОВА.                                     Сөйлеу дағдысында – Балқаш көлі........112
Айгүл МЕДЕУЛОВА.                              Сөйлем құрау сұрағы – нан дастарқанға
                                                                      қалай келеді?...........................................117
Гүлия ҚАЗБАЕВА.                                   Етістіктің болымсыз түрі.......................122
                                                 В мире педагогики
Сейдин БИЗАКОВ.                                   Слова душевной расположенности.......124
                                             Сыныптан тыс тәлім
Ләйла САДЕНОВА.                                 Желтоқсан жаңғырығы...........................129
                                                Ойын – ойдың өрісі 
Құралай САТУБАЛДИНА.                    Даярлық тобы және шағын ортада
                                                                     балаларға арналған психокоррекциялық 
                                                                     ойын бағдарламасы.................................132 
                                                  Мұғалім мінбесі
Әлия КӘКІМҚЫЗЫ.                               Сын тұрғысынан ойлау...........................141
                            

3
Ғылыми ойлар отауы
Баянғали ҒАЛЫМЖАНҰЛЫ,
Астана қаласындағы
Білім беру жүйесіндегі кадрлар біліктілігін
 арттыру және қайта даярлау институтының
гуманитарлық бағыттағы пәндерді оқыту 
әдістемесі кафедрасының меңгерушісі,
филология магистрі.
МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ ӨЗГЕ 
ТІЛДІ  ТОПТАРДА ЖАҢА ЗАМАН 
ТАЛАБЫНА САЙ ОҚЫТУДЫҢ  
КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ
«Өркениетті  әлем  Қазақстанды  экономикалық  қор-
қуаты мол, болашағы зор, саясаты сенімді, бағыты байыпты 
мемлекет    ретінде  таныды.  Алайда  ХХІ  ғасырда  осынау  
дүбірлі  дүниеде  өзіңді  мойындатудың    тағы  бір  жолы 
бар.  Ол  –  жалпыға    тағылымды  тарихыңды  таныту,  өрелі 
мәдениетіңді өрістету, озық  ғылымыңды көрсету.
Қазақ  –
   
тілі  мен  әдебиетінің,  өнерінің  сан  ғасырлық 
өткені  бар ұлт. Қара тасты жарып шыққан таудың  кәусар  
бұлағы    қандай    мөлдір  болса,  қазақтың    тілі  мен  ділі  де  
сондай  таза.  Мәселе  –  оны  көздің  қарашығындай  сақтай 
білуде. Сақтап қана қоймай, қасиет  тұта қастерлей де білу 
керек.  Елдің ертеңіне кепілдік болар жас буынның бойына 
сіңіріп, ойына руханилықтың дәнін дер кезінде егу парыз»,- 
дейді Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев.
Қазақ тілінен қымбат, қазақ тілінен бай тіл жоқ.  Бұл тіл-
халықтың даналығы, танымы мен талғамын тауып айтатын, 
шыншылдығын  көрсететін,  ғасырдан    ғасырға,  ұрпақтан 
ұрпаққа  мирас  болып  келе  жатқан  асыл    да  баға  жетпес 

4
қазына. Сол  тіліміздің қадір-қасиетін жоғалтпай, мәртебесі 
мен беделін биікте ұстау – бізге міндет.
«Дүниедегі ең асыл  тіл-араб тілі, одан кейін  – түрік тілі, 
түрік тілінің ішіндегі гауһары – қазақ тілі»,– дейді Мәшһүр 
Жүсіп Көпейұлы.
Әдебиетіміздің  төрінен  орын  алған  ғұлама  жазушымыз 
Мұхтар Әуезов: «Бұл дәуірде өз  тілін, әдебиетін білмеген, 
қадірлемеген  адам  толық  мәнді  интеллигент  емес  деуге 
болады,  себебі  ол  қандайлық  мамандық  білімі  болса  да, 
рухани  ой  тәрбиесінде  сыңаржақ  азамат  болады.  Тегінде, 
қай  мамандық  саласында  жүрген  адам  болса  да,  шын 
интеллигент дәрежесіне  жету үшін әдебиетті білу – жалпыға 
ортақ шарт»,– дейді.
Дүние    жүзінде  шамамен  5651  тіл  бар  деп  есептелсе, 
сөйлеушілерінің  саны  жағынан  алғанда    қазақ  тілі  осы 
тілдердің  ішінде  нешінші  орында  екенін  айтып  мақтануға 
әлі ерте.
Адамның өз ана тілі – жан дүниесінің айнасы. Олай болса, 
мемлекеттік тіліміздің аясын кеңейтуде атқарылар мәселелер 
өте көп. «Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасында 
көрсетілгендей,  мемлекеттік  тілді  жетілдіру  және  қолдану 
аясын  кеңейту  мәселесінде  атқарылар  міндеттердің  бірі  – 
мектеп  қабырғасынан  мемлекеттік  тілді  заман  талабына 
сай  сапалы  да  мазмұнды  оқыту  және  бұл  тұста  кадрлар 
мәселесіне қатаң талаппен қарайтын уақыт жетті.
Мемлекетіміздің  тәуелсіздігіне  20  жыл  толып,  тіліміз 
мемлекеттік  тілге  айналған  сәтінде  өз  ұлтымыздың,  әлі  де 
болса, тіл мәселесіне  атүсті  қарап  келе жатқаны – шындық. 
«Өзге  ұлттан  қорықпа,  өз  тілін  өзі  өгейсіретіп 
жүргендерден қорық»,– деген даналы сөз әлі өз тұғырында, 
өз заманында тұрғаны жасырын емес.
Мені  қатты  мазалайтын  мәселе  –  өзге  тілді  топтардағы 
ұлты  қазақ  балаларының  тағдыры.  Олар  қандай  тілді 

5
оқу  орнында  оқыса  да,  өз  ана  тілін  терең  меңгеру  үшін  
жағдайдың  қарастырылмай  келгені  –  шындық.  «Ұрпақ 
орыс тілді болып, өз ана тілін ұмытып қалды»,- деп қанша 
айтқанмен, уақытында есемізді жіберіп алып, бармағымызды 
тістедік, сөйте тұра енді жаппай ағылшын тіліне жармасуды 
әдетке  айналдырдық.  Ұрпақтың  көп  тілді  меңгергенінен  
ұтылмасымыз  рас,  бірақ  ұлттық  құндылықтардан  – 
тілінен, дінінен, ділінен ада қалған ұрпақтың  ел көсегесін 
көгертетініне күмәнім бар. 
Біз  үнемі  өз  құндылықтарымызды  ұрпақ  бойына  сіңіре 
алмай  отырып,  өзгенің  таңсығына  бүйрегіміздің  бұрып 
тұратыны жаныма батады. Осылай ел асырып, жер асырып, 
өз  елінің  табиғатынан,  ауасынан,  рухынан  тамыр  үздіре 
отырып, олардың бойынан патриоттық қасиетті іздейміз. 
Қазақстанда тұратын өзге ұлт балаларына тіл үйрету оңай 
шаруа емес, бірақ оны  ұстаздарымыз мойымай, шаршамай, 
талмай  көтеріп  келеді.  Ал,    өзге  тілді  оқу  орындарында 
оқитын    ұлты  қазақ  жастардың  қазақ  тілі  пәні  бойынша  
білім деңгейлері айтарлықтай емес, себебі, бір топтағы   әр 
түрлі  деңгейлі, яғни, өзге ұлт пен қазақ  балаларына бірдей 
жұмыс жүргізу нәтижелі болмайды. Сол үшін де өзге тілді 
топтардағы  ұлты  қазақ  балалары  заман  талабынан  қалыс 
қалмауы үшін төмендегі жайттар қарастырылуы керек.
І. Барлық топтарды  екіге бөлген кезде тең бөліп, білім 
алушының тілді меңгеруін ескере отырып, өзге ұлт өкілдерін  
1-топқа, таза қазақ балаларын 2-топқа топтастыру керек. Ал,  
өзге ұлттың ішінде қазақ тілін жетік білетіндер  2-топқа кіре  
берсін (шетел тілін  оқытқанда оларды жаңадан үйренуші-
лер,  дамыта  оқыту  тобы,  т.б.  деп  бөледі,  бұл  -  өте  тиімді 
әдіс). Бұл жерде біздің  ұтатынымыз – өзге ұлт өкілдеріне  
мемлекеттік стандартқа сай  білім берсек,  қазақ балаларына 
өз  ұлтының  тілін  тереңірек  білуіне  жағдай  жасалар  еді. 
Олар тілді тереңірек, жетік білуге  мүмкіндік алады, себебі 

6
олардың  ол  –  ана  тілі.  Сонымен  қатар,  қазақ  баласы  өзін 
өзге  ұлтпен  емес,  білім  деңгейі  өзіндей  қазақ  баласымен 
салыстырар еді.
ІІ. 2-топтағы тілді жақсы меңгерген білім алушылармен 
тереңірек  шығармашылық  жұмыстар  жасалу  керек.  Тілді, 
әдебиетті, тарихты, мәдениетті, дінді, ділді, Отанын сүюге, 
өз ұлтының қадір-қасиетін, дәстүріміздің құндылығын терең 
ұғынатындай білім алуына жағдай туғызуы – міндет.
Екі  топтың    оқулығы  бір  болғанмен,  тапсырманы 
түрліше беруге болады. Мысалы, 2-топқа мынадай күрделі 
тапсырмаларды  жиі  орындату  арқылы  оларды  дамытуға 
болады деп есептеймін:
1. Қазақ тілі грамматикасын жетік  білуге, сауатты жазуға  
үйрететін жұмыс түрлері. 
2. Құрмалас сөйлемдерге фонетикалық, лексикалық, мор-
фологиялық, синтаксистік талдаулар  жасай білуге арналған 
жұмыстар.
3. Қазақ ауыз  әдебиетін  негізге ала отырып,  аңыз, ертегі 
құрастыра білуге арналған жұмыстар.
4.  Өтірік  өлең,  сөзжұмбақ,  жаңылтпаштар  құрастыра 
білуге арналған жұмыстар.
5.  Аллитерацияға    құрылған    өлеңдер,  әңгімелер,  жұм-
бақтар, т.б. жаза білуге арналған жұмыстар.
6. Мақал-мәтелдердің мағынасын толық  түсінуге арнал-
ған  жұмыстар.
7.  Шешендік  сөздердің    мәні  мен  қанатты  сөздердің 
мағынасын түсінуге, жақсы сөздерді  оқушының лексикасына 
енгізуге арналған жұмыс түрлері.
8. Түрлі  еркін тақырыптарға  шығарма жаза білуге  үйрету 
жұмыстары.
9. Өз бетімен оқыған  көркем әдебиеттен кейінгі ойларын 
айта білуге үйрету жұмыстары.
10.  Оқыған  шығармалардағы  кейбір  оқиғаларды,  кейіп-

7
керлерді суретте бейнелеу жұмыстары.
11.  Өлең,  көркем  сөзді  мәнерлеп  оқудың  қыр-сырын 
үйретуге арналған жұмыстар.
12.  Білім  алушының    тілі  мен  ойын  дамытатын  ойын 
түрлері, т.б.
13.  Білім  алушының  ұлттық    танымын  қалыптастыруға  
арналған өлең, жыр, дастандарды жатқа оқи білуге  арналған 
жұмыстар.
14.  Салт-дәстүр,  әдет-ғұрыптарды  білуге    арналған 
жұмыстар, т.б.
15.  Әр  түрлі  пән  қызығушылығын  арттыратын  ойын 
түрлері  мен  жаңа  педагогикалық  технологияларды  сабақта 
пайдалана  отырып,  білім  сапасын  арттыруға  арналған  
жұмыстар.
ІІІ. Өзге тілді  оқу орындарына қатысты  бір мәселе. Өзге 
тілді  оқу  орынындағы  ұлты  қазақ  балалар  пәндік,  яғни, 
қазақ    тілінен  олимпиадаларға  қатыстырылған  емес.  Бұл 
өте үлкен қате деп есептеймін. Өзге тілді  оқу орындарында 
оқыған қазақ  баласынан жазушы, ақын, тілші, аудармашы 
шықпайды деп кім кепілдік бере алады?
Сондықтан  қазақ балалары үшін ұлты  өзгелерден бөлек 
олимпиада  ұйымдастырылуы  керек.  Ол  қазақ    баласының  
өз тілін терең үйренуіне көмегін тигізеді деп сенемін. Бұл 
жерде  айтпағым,  жаңа  ғасыр,  мың  жылдықта  өзге    ұлт  
мектептеріндегі,  колледж,  университеттердегі  ұлты    қазақ 
балаларының  тағдыры тәлкекке түспесе екен.
Қазақ  тілін  өзге  тілді  топтарда    оқытудың  түйінді 
мәселелерін  зерттей жүріп, әдістемеміздің әлі де болса, көп 
мәселелер    бойынша  кенже  қалып  жатқанын  аңғару  қиын 
емес. Оның өзінен біз  шынайы өкініш тауып, қалай болғанда 
да қазақ тілін өзге тілді топтарда  оқытуды биік деңгейлерге 
көтере аламыз деген ой тұңғиығына батып, солардан  тапқан 
шын асылымызды әкелгіміз келеді.

8
Қазір  мектепте,  колледжде,  университетте  жүрген, 
ертең-ақ  ер  жетіп,  әлемге  танылатын,  болашақтың  тізгін 
ұстарларының  санасын,  ақыл-ойын,  интеллектісін  қазақ 
тілі негізінде қалыптастырып,  сол  арқылы басқа  рухани  
бастаулардан  сусындай   алатын дәрежеге жеткізу-оңай  міндет 
емес. Осы реттегі  басты міндет – өзге тілді топтардағы  қазақ 
тілін оқыту  жайына  жаңа леп әкелу, ондағы  жас ұрпақтың   
санасын  ғана  емес,  жанын  тәрбиелеудің  міндеттерінің  бір 
ұшын  қазақ  тілін  оқыту    әдістемесіне    жүктеу.  Сонымен 
қатар, барлығымен тең  дәрежеде тұра алатын, игерген  білімі 
мен тәрбиелік  қазынасын ұлтымыздың, жалпы адамзаттың 
игілігіне  жұмсауға  санасы    жететін  азаматты  тәрбиелеуге 
қазақ тілін оқыту процесі үлкен үлес қоса алуы тиіс.
Әрбір адамның мектеп жасынан мемлекеттік тілді үлкен 
жауапкершілікпен оқуға негіздеп, болашақ таңы мемлекеттік 
тілде  екенін  түсіндіре  және  мойындата  алсақ,  мемлекеттік 
тіл  мәселесін  жан-жақты  қадағалап,  мәртебесін  арттыруға 
күш-жігерін аямаса, мемлекеттік тілдің дамуы мен қолдану 
аясының кеңеюіне күмән келтірмеуімізге болады.
Жалпы,  қорытындылай  келе,  өзгеден  бұрын  өз 
ұлтымыздың балаларының өзге тілдің жетегінде кетпей, өз 
ана  тілін  жетік  меңгеруін  басты  назарда  ұстауымыз  шарт 
деп есептеймін. «Өгіз де өз тілінде мөңірейді, қорсылдаған 
құлынды  көрген  жоқпын»,–  демекші,    өз  ұлтымыздың 
балаларының    тілін    шұбарламауына,  жетік  білуіне  алдын 
ала қандай да бір қызметтер  істеу – біздің парызымыз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Ана тілі» газеті. №4, 2010 ж.
2. «Қазақстан мектебі» жұрналы. №7, 2008 ж.
3. «Білім» жұрналы. №6, 2010 ж.

9
   
   
 
Резюме
В  этой  статье  рассматривается  проблема  изучения 
государственного  языка  в  школе  с  неказахским  языком 
обучения в соответствии с требованиями времени.
Resume
The problem of learning state language in non-kazakh schools 
is considered in this article.
Марал ӘДІЛХАНОВА,
Қ.Жұбанов атындағы 
Ақтөбе мемлекеттік
 университетінің магистранты.
ҚАЗАҚ ТІЛІН ЕКІНШІ 
ТІЛ  РЕТІНДЕ ОҚЫТУДЫҢ 
ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
Қазақстан  Республикасы  Президентінің  2011  жылғы 
29  маусымдағы  №110    Жарлығымен  бекітілген  Қазақстан 
Республикасында  Тілдерді  дамыту  мен  қолданудың  2011–
2020  жылдарға  арналған  мемлекеттік  бағдарламасында: 
«Үздіксіз  білім  беру  моделі  арқылы  қазақ  тілін  оқытудың 
стандарты  негізінде  шығармашылық  педагогикалық 
ізденістің  және  оқытудың  жаңа  әдістемелерін  әзірлеудің 
тұрақты процесі  қажеттілікке айналатын болады», [1]- деп 
атап  көрсетеді.  Бағдарламада  бұл  үшін  қажетті  ғылыми-
әдістемелік,  материалдық-техникалық  және  кадрлық 
ресурстармен  қамтамасыз  ету,  тілдің  қоғамдық  өмірдегі 
қызмет аясын кеңейту шараларымен қатар оқу орындарында 
тілді  оқыту  мен  үйрету  әдістемелерінің  сапасын  жақсарту, 

10
мемлекеттік тілді оқытудың инфрақұрылымын дамыту мен 
жаңа  технологияларын  әзірлеу  мәселелеріне  айырықша 
назар  аударылған.  Бұл  мақсаттарда  казақ  тілін  екінші 
тіл  ретінде  оқыту  мәселесіне  үлкен  мән  берілген.  Тілді 
оқытудың, үйретудің нақты міндеттері көрсетілген.
Осыған  орай,  еліміздің  білім  беру  жүйесі  мемлекеттік 
тілді оқытып, үйретуді дүниежүзілік стандарттық үлгілерге 
жақындастыруды  және  оларды  жүзеге  асырудың  тиімді 
жолдарын іздестіруді міндеттейді. 
Академик Ә.Қайдар: «Кез келген тілдің қоғамда атқара-
тын  өзара  байланысты  үш  түрлі  қызметі  бар.  Оның  басты 
қызметі – коммуникативтік, яғни, қоғам мүшелерінің өзара 
қарым-қатынас жасап, бір-бірін түсіну үшін қажетті қызметі; 
екіншісі – көркем шығарма тіліне тән адам баласына образ 
арқылы әсер ететін, ләззат сыйлайтын эстетикалық қызметі; 
үшіншісі  –  ғылыми  терминмен  айтқанда,  кумулятивтік 
қызметі,  яғни,  ол  тілдің  ғасырлар  бойы  дүниеге  келіп 
қалыптасқан барлық сөз байлығын өз бойына жиып, сақтап, 
оны  келешек  ұрпаққа  асыл  мұра  ретінде  түгел  жеткізіп 
отыратын игілікті қасиеті», – деп,  тілді рухани құндылық 
ретінде  бағалайды  [2].  Бұл  –  қатысымдағы  сөздің,  сөздер 
жиынтығы арқылы қызмет ететін тілдің басты бағыттарын 
айқындайды. 
Қазақ тіл білімінің  көрнекті  өкілінің  бірі  Қ.Жұбанов  
тілдің  өзіндік  ерекшелігі  ретінде  номинация  және 
коммуникацияны  атап  көрсеткен.  Ғалым  олардың 
айырмашылықтарын  былайша  түсіндіреді:  «Әр  нәрсенің 
өзін жеке көрсету, даралап айту қасиетіне ие болған сөз – зат, 
сипат, құбылыс аттары болып қалыптасқан. Бұл аталғандар 
– тілдің негізгі өзгешеліктері. Тілдегі осы айтылған ат қою 
мүмкіншілігін номинация дейміз. Тілдің бұдан басқа тағы бір 
қызметі – хабар беру. Оның бұл өзгешелігін коммуникация 
дейміз»,–  дей  келе  ғалым  тілдің  бұл  қызметтерінің 

11
ерекшелігін  мысалдармен  дәлелдеп,  мынадай  қорытынды 
жасайды:  “...сөз  белгілі  тәртіппен  тізіліп  барып,  хабар 
болады, сөздер жеке-жеке жүреді, бірақ олар жекелік үшін 
жасалған  емес,  басқаға  жанасым  тауып,  үйлесерлік  болып 
жасалған. Өз басы атау болуға жаралған сөзді бүтін дейміз. 
Бүтін, әрине, бөлшек емес. Сөйте тұра олар құрамды бөлшек 
болып барып, материал болып, тұтас ой туғызатындықтан, 
жеке  сөздерді  үйлесім  табушылар  тобының    бір  бөлшегі 
дейміз»  [3].  Ғалымның  пікіріне  сүйене  отырып,  мынадай 
қорытынды  жасауға  болады:  Сөздің  аталған  екі  қызметі 
ажырамас  бірлікте  жүреді.  Сөздің  атауыштық  қасиеті 
арқылы  аталымдық  қызметі  көрініс  берсе,  бір  нәрсе 
жайлы хабар беру, қарым-қатынас құралы болу арқылы сөз 
коммуникативтік қызметке ие.   
К.Аханов: «Тіл – тек қатынас құралы ғана емес, сонымен 
бірге  ойлаудың,  ойдың  жарыққа  шығуының  да  құралы. 
Адамның  тілі  ой  арқылы,  тілдегі  сөйлемдер  мен  сөздер 
арқылы айтылып, белгі бола алады. Ой және оның мазмұны 
тіл арқылы көрініп, сол арқылы ұғынылады. Адам өз ойын 
басқаларға тіл арқылы айтып, не жазып жеткізеді», – деген [4, 
68 б.]. Ғалым пікірінен тіл мен ойлаудың ажырамас бірлікте 
екеніне  және  ойлаудың  тіл  арқылы  жүзеге  асатынына  көз 
жеткізуге болады. 
Қазақ  тілін  оқыту  әдістемесі  –  ғылым  саласы  болып  
қалыптасқаннан  бергі  жинақталған  мол  мұраны  танып-
білу ісі жалғасты бола бермек. Қазақ тілінің ана тілі ретінде 
оқытылуы,  екінші  тіл  ретінде  оқытылуы,  шет  тілі  ретінде 
оқытылуы  деген  ішкі  салаларына  байланысты  да  әдіскер-
ғалымдардың қаламынан қалған мол мұра бар. 
Екінші  тілді  оқыту  мәселесіне  негіз  болатын  елімізде 
қалыптасқан  қостілділік  жағдайы  екендігін  айта  келе, 
Б.Хасанов  екінші  тілді  білуді  былай  көрсетеді:  «екінші 
тілді меңгеру дегеніміз тілді, оны туғызатын халықты, оның 

12
дәстүрін, тұрмысын білу, сол арқылы ұлтаралық қатынастың 
отаншылдық  ұстанымдарды  орнықтыруға  апарып  саяды» 
[5].    Қазақстанның    көптілді  және  көпұлтты  жағдайында 
қазақ тілі өзге ұлттардың ана тілдерінен кейінгі екінші тіл 
ретінде  қызмет  атқаруы  тиіс.  Осыған  байланысты  қазақ 
тілін екінші тіл ретінде оқыту әдістемесін алғаш сөз еткен 
Қ.Қадашева оның ерекшеліктерін жіктеп көрсеткен. Соның 
ішінде  «қазақ  тілін  екінші  тіл  ретінде  оқыту  дегеніміз  тіл 
үйренушіге білім берумен қатар сөйлеу іс-әрекет түрлерінің 
негізінде  дағды  мен  біліктілікті  қалыптастыру  міндеті 
қарастырылатынын және өз елінде мемлекеттік тіл ретінде 
оқытылатын практикалық пән»,- [6,17-20] деп анықтайды. 
Ғалым  Ф.Оразбаева:  «Қазақ  тілін  оқытуда  әр  түрлі 
амалдар мен жолдар қолданылғанымен, әр оқытушы үшін ең 
ұтымды, ең пайдалысы – оқушының қоғамдық ортада пікір 
алмасуын, адамдардың түсінісу қажеттілігін өтейтін, басқа 
ұлт өкілдері үшін, қазақ тілінде сөйлесе білуді қамтамасыз 
ететін  түрі.  Бұл  саладағы  еңбектің  ең  әділ  таразысы  – 
оқытылған  сабақтың,  үйретілген  тілдің  нәтижесі»,  -  деп 
жазады [7]. 
Қазіргі  таңда  әлеуметтік  сұраныс  орта  кәсіптік  оқу 
орындарының  студенттеріне  мемлекеттік  тілді  оқытып- 
үйретудің  кәсіби  бағдарлы,  қатысымдық  жағын  күшейту, 
сөйтіп оны ұлтаралық қатысым құралына айналдыру тала-
бын қойып отыр. Мемлекеттік тілдің қоғамдағы қатысымдық 
қызметінің  деңгейін  көтеру  үшін  оны  студенттерге  кәсіби 
бағытта  оқытып-үйрету  қырынан  жандандыру  қажет. 
Бұл  жағдай  аталған  іске  жаңаша  қырынан  келу  керектігін 
айқындайды. Атап айтқанда, орта кәсіптік оқу орындарының 
студенттеріне  мемлекеттік  тілді  оқытып-үйретуді  білім 
берудің  кредиттік  жүйесіне  негіздеп,  өмірмен,  осы  өмір 
шындығын  танытатын  басқа  пәндермен  және  маманның 
болашақ  кәсібімен  тығыз  байланыстыра  жүзеге  асыру. 

13
Осыған орай, орта кәсіптік оқу орындарының  студенттеріне 
кәсіби  қазақ  тілді  екінші  тіл  ретінде  кредиттік  технология 
арқылы меңгерту – бүгінгі күн талабынан туындап отырған  
мәселенің бірі. Бұл мәселе жұмыстың өзектілігін дәлелдейді.
Тіл  үйрету  жұмысы  –  өте  күрделі  процесс.  Сондықтан 
оқыту  барысында  жүргізілетін  жұмыстардың  барлығы 
бір-біріне  байланысты,  жеңілден  ауырға  қарай,  сатылап 
жүргізілуі  қажет.  Студенттер  қазақ  тілі  сабағында  тек  тіл 
үйреніп қана қоймайды, олардың сабақ барысында қазақша 
ойлау  дағдылары  қалыптасып,  өмірге  өзіндік  көзқарасы 
айқындалып, ұғым-түсінігі кеңейеді. Оқытушы әр студенттің 
қабілетін, қазақ тіліне деген көзқарасын білуі қажет.
Тілдік  және  қатысымдық  тұлғалар  ойлау  жүйесінің 
нәтижесінде  дұрыс  қолданылып,  тілдегі  сөйлесім  әрекеті 
арқылы  жүзеге  асады.  Сондықтан  тілді  үйрету  барысында 
әрбір студенттің жеке қабілеті, саналығы еске алынып, жан-
дүниесі ескеріледі. 
Қазақ  тілі    сабағында  студенттер  болашақ  мамандығы 
бойынша  ғылым  негіздерімен  танысып,  білімді  игеруде 
түрліше  оқу  іс-әрекеттерін  орындай    отырып,  өзінің 
шығармашылық қабілеттерін жетілдіреді.
Мемлекеттік тілді орта кәсіптік оқу орындарында екінші 
тіл ретінде оқытудағы мақсат – студентті қазақ тілінде дұрыс 
оқуға,  сауатты  жазуға,  бір-бірімен  қарым-қатынас  жасауға 
(тыңдау,  түсіну,  оқу,  жазу,  сөйлеу)  үйрету.  Ойлау  қабілетін 
тәрбиелеу студентті жан-жақты дамытумен тығыз ұштасып 
жатады. Бұл оның білуге құмарлығын, көзқарасы мен сенімін 
тәрбиелеумен қоса жүргізілуі тиіс.
Орта  кәсіптік  оқу  орындарында  қазақ  тілін  екінші 
тіл  ретінде  оқытуда  болашақ  мамандарды  мемлекеттік 
тілде  іс  жүргізу  мен  қызметтік  қарым-қатынас  жасай 
білуге  дағдыландыру  ғана  емес,  оларды  халқымыздың 
салт-дәстүрін  танып-білуге,  құрметтеуге  баулу  да  негізгі 

14
мақсаттың  біріне  саналуы  тиіс.  Өйткені    қазақ  тілін 
оқытудың  ұлттық  дәстүрмен  сабақтастығы  тіл  үйренушіні 
өз мемлекетін сүюге, оның салт-дәстүрін құрметтей білуге 
игі ықпал жасайды.
Орта кәсіптік оқу орындарында қазақ тілін мамандыққа 
қатысты  оқытудың  әр  түрлі  жолдары  мен  технологиялары 
тәжірибеге енгізілген. 
Оқыту  әдістері  –  оқу  -  тәрбие  мақсаттарына  жетуге 
бағытталған  мұғалім  мен  студенттердің  өзара  байланысты 
іс - әрекеттерінің тәсілдері. 
Кәсіби  оқыту  әдістері  –  бұл  жүйелі  және  логикалы 
бірізділікпен  іс-әрекет  жасайтын  педагог  пен  студенттің  
бірлескен  қимылы.  Осы  арқылы  студенттер  кәсіптік  білім 
негіздерін  меңгеріп,  білік  пен  дағды,  шығармашылық 
қабілеттіліктерін  дамытып,  кәсіби  шеберлік  қыр–сырын 
үйреніп, оның негіздерін қалыптастырады. 
Әдістерді  іштей  жіктеуде  әр  түрлі  негіздер  аталады. 
Мысалы,  А.Н.Щукин  екінші  тілді  үйретуде  әдістерді 
жіктеуде  басты  белгі  ретінде  тілді  игертуде  қай  тұрғыдан 
келу (подходы к обучению языку) маңызды дейді [8]. Атап 
айтқанда, әдіс тілді саналы түрде игеруге бағыттала ма, өз 
ана  тілінің  ерекшелігі  ескеріле  ме,  сөйлесім  әрекеті  бір-
бірімен  байланыстырыла  ма  деген  тұрғыдан  қарастырады. 
Яғни, тілді игертудегі саналы әрекеттерге негіздей отырып, 
әдістерді:  интуитивті  (тікелей  әдіс),  саналы,  аралас  және 
интенсивті  деп  саралайды.  Әрқайсысын  іштей  бірнеше 
әдістерге  бөледі.  Аралас  әдісте  табиғи  (тікелей)  әдістің 
де,  саналылық  әдісінің  де  белгілері  болады.  Аралас  әдіс: 
оқылым әдісі және қатысым әдісі болып бөлінеді. Оқылым 
әдісінің  (метод  чтения)  негізін  салған  ғалым  -  М.Уэст.  
Оның мақсаты - оқушылардың шет тілін оқи білу іскерлігін 
қалыптастыру,  яғни,  ғалым  «сөйлей  отырып  сөйлеуге,  оқи 
отырып оқуға үйретуді» өзіне мақсат етеді. Ғалым оқудың 

15
екі  түрін:  жекелеген  сөзді  оқу  (пословно),  яғни,  әр  сөзге 
көзді тоқтатып оқу және жүгіртіп оқу, яғни, оқушы мәтіннен 
қажетті ойды іздеу мақсатында оқу. Аралас әдістің екінші тү-
рі - қатысымдық әдіс. Қатысымдық әдіске арнайы тоқталған 
ғалым Ф.Оразбаева оны тілді қарым-қатынас құралы ретінде 
іс жүзіне асыратын негізгі әдістің түрі ретінде сипаттайды 
[9,148  б.].  Сонымен,  өзге  тілді  студенттерге  қазақ  тілін 
үйретуде ең тиімді әдіс – қатысымдық әдіс деп айтуға болады. 
Өйткені, қазақ тілі пәнінің де мақсаты − студенттердің  тілді 
бір-бірімен қарым-қатынас құралы ретінде игеруі. 
Оқытудың  әдістемесін,  оның  қағидалары  мен 
сипаттамаларын төмендегідей атап көрсетуге болады:
Хабарламалық-дамытушы  әдістер: дәріс, әңгіме, түсінді-
ру,  оқу  фильмдерін  көрсету,  педагогикалық  әдебиеттермен 
өз бетіндік жұмыс, білім беру бағдарламаларымен өз бетімен 
жұмыс.
Проблемалық  ізденіс  әдістері:  оқу  материалын 
проблемалы  баяндау,  эвристикалық  әңгіме,  пікірталас, 
зерттеу  жұмысы,  кіші  топтардағы  студенттердің  ұжымдық 
ойлау іс-әрекеті, лабораториялық ізденіс жұмыстары. 
Репродуктивті  әдістер:  оқу  материалын  мазмұндау 
(пересказ), үлгіге байланысты тапсырмаларды орындау. 
Шығармашылық-репродуктивті  әдістер:  педагогикалық 
тақырыптарға  шығарма  жазу,  сөзжұмбақтар  құрастыру, 
педагогикалық  жағдайларды  талдау,  іскерлік  ойындар, 
педагогикалық міндеттерді шешу. 
Студенттердің  өз  бетіндік  жұмыстарының  формалары: 
педагогикалық  сөздік жүргізу, түпдеректерді конспектілеу, 
аннотациялау, педагогикалық әдебиеттерді рецензиялау.
Дәстүрлі  оқыту  формалары  үшін  әдіс-тәсілдер 
ойластырылған;  кеңінен  қолданылып  жүргендердің  ішінде 
ерекше орын алатыны – оқытудың белсенді (активті) және 
аралық белсенді (интерактивті) әдістері.

16
Қазақ  тілін  екінші  тіл  ретінде  және  қазақ  тілін  шетел 
тілі  ретінде  оқыту  әдістемесіндегі  негізгі  бағыт,  ол  –
интерактивтілік.  Бұл  –  біздің  қарым-қатынастар  орнату 
мен  оларды  қолдау  үшін  қолданатын  тіліміз.  Бұл,  әдетте, 
мазмұны хабардан тұратын іскерлік тілмен салыстырғанда, 
мақсатқа  жету  тілі  болып  табылады.  Өзара  қарым-
қатынасты қамтамасыз ету үшін сөз сөйлеуші интерактивті 
стратегияларды қолданады. 
Интерактивті сөз – өзара әрекет ету бейімділігін білдіреді 
немесе әңгімелесу, әлдекіммен  сұхбаттасу түрінде болады. 
Демек, интерактивті оқыту – бұл, ең алдымен, сұхбаттасып 
оқыту,  оның  барысында  оқытушы  мен  студенттің  өзара 
әрекет етуі жүзеге асырылады.  
Интерактивті әдістердің мәндік ерекшелігі, сипаттамасы 
–  бұл  субъектілердің  өзара  әрекеттестігінің  бір  бағыттағы 
белсенділігінің  жоғарылығы,  қатысушылардың  өзара 
әрекеттестігі, эмоционалдық, рухани бірігуі.
Интерактивті  оқыту  интенсивті  оқытуда  да  кеңінен 
қолданылады.
Бұл  әдістерді  игеру  және  қолдану  үшін  оқытушыға 
топтық өзара әрекеттердің әр түрлі әдістемелерін білу қажет. 
Интерактивті  оқыту  өзара  түсінікті,  өзара  әрекеттестікті, 
өзара байытуды қамтамасыз етеді.
Интерактивті  әдістер  ешқандай  жағдайда  да  дәрістік 
материалдардың  орынын  ауыстырмайды,  бірақ  оны  жақсы 
меңгеруге  септігін  тигізеді  және  ең  маңыздысы:  пікірді,  
қатынастарды, мінез-құлық машығын қалыптастырады.
Интерактивті  әдістерді  пайдалану  кезінде  студенттер 
түсіну  процесіне  толыққанды  қатысушылар  болады,  оның 
тәжірибесі  оқу-танымының  негізгі  қайнар  көзі  қызметін 
атқарады.  Оқытушы  дайын  білімді  бермейді,  бірақ 
студенттерді өз бетімен ізденуге үйретеді. 

17
Интерактивті  оқыту  әдістеріне  білім  алу  және  оны 
дамыту  процесіне  белсенді  ат  салысуға  тарту  жатады: 
«Ми  шабуылы»,  топтардағы  жұмыс,  рөлдік  ойын,  ойын 
жаттығулары,  жобаны  әзірлеу,  жағдайлық  тапсырмаларды 
шешу және т. б.
  «Ми  шабуылы»  («дельфи»  әдісі)  –  берілген  сұраққа 
кез  келген  студент  жауап  бере  алатын  әдіс.  Маңыздысы 
айтылған  көзқарасқа  бірден  баға  қоймау  керек,  барлығын 
қабылдау қажет және әрқайсысының пікірін тақтаға немесе 
парақ қағазға жазған дұрыс. Қатысушылар олардан негіздеме 
немесе  сұраққа  түсініктеме  талап  етілмейтінін  түсінулері 
керек. «Ми шабуылы» қажеттілігіне қарай тиімді әдіс болып 
табылады:    мәселелерді  талқылау,  талқылауға    қатысуға 
онша    сенімді  емес  қатысушыларды  ынталандыру,  қысқа 
мерзім ішінде идеяны көптеп жинау.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал