Қабылдаған: Жукенова. С. К көкшетау 2021 жыл Мазмұны


«Атау кередегі» бірқатар еліктеу сөздердің мағыналары



жүктеу 314.61 Kb.
бет6/8
Дата04.11.2022
өлшемі314.61 Kb.
#23334
1   2   3   4   5   6   7   8
Оралхан Бөкейдің «Атау кере» шығармасындағы еліктеу сөздердің қолданысы курсовой
2.2. «Атау кередегі» бірқатар еліктеу сөздердің мағыналары

«Атау кереде» мағыналары көмескілене бастаған, өздері қолданысқа аз түсетін сөздер де кездеседі. Олардың тілдік тұлғаларын, мағыналарын ашуды осы тарауда қарастыратын боламыз.


Мәселен, повесте «жады» сөзінің жұмсалып тұрған сыңайы ерекше көзге түседі: Осы жады сөзінің бойында көптеген түркі тілдеріне ортақ болып келетін тарихи-фонетикалық сөздер жатыр. Ол сыр қазақ тілінің тарихы үшін керек-ақ және қызғылықты да.
Жалпы түркі тілдерін өзара топтап, классификация жасау үшін фонетикалық принципке сүйеніп, оларды жіктеп ажырату барысында әдетте д мен з дыбыстарының қолданылу ерекшеліктері еске алынады: адақ//азақ (қазақша: айақ) яғни түркі тілдері д дыбысымен сөйлейтін тілдер және з дыбысымен сөйлейтін тілдер болып екіге бөлінеді. (бұл принцип бойынша қазақ тілі й дыбысымен сөйлейтін тілдердің қатарына жатады) Д дыбысымен айтылатын тілдердің тобына көне түрік тілі, көне ұйғыр тілі, қарағас, салар, тува тілдері жатады. З дыбысымен сөйлейтін тілдердің қатарына сары ұйғыр тілі, шор, хакас тілдері кіреді. Й дыбысын қолданатын тілдер – алтай тілі, қырғыз, құмық, қарашай-балқар, қарайым, татар, башқұрт, қазақө, ноғай тілдері.
Оралхан Бөкей шығармасындағы «жадылау» деген сөздің семантикалық мағынасы «адамның жанына сиқырды жазу» немесе «жаю» деген ұғымды білдіретіні осыдан-ақ айқындалады.
Ас-тағам атауларына байланысты жалпы айтылатын сөздер. «Атау кереде» «ауқат» сөзі бірнеше жерде ұшырайды. Мәселен, Тайганың арасындағы ақ тауықтардың көбейіп кеткені сонша, адам ауқатынан асып, өз жұмыртқасын өзіне беретін.
Әдеби тілде қолданылып жүрген сөз тұлғасының сәл де болса, өзгеріп, құбылып отыруы тіл дамуының басты бір көрсеткіштері болса керек. Сөздің түрі, грамматикалық формасы, түр-тұлғасы ауытқып, өзгермей тұрғанда, оның мағыналық статусы да өзгере қоймайды, семантикалық өрісі де кеңейтіле қоймайды. Осыдан барып, оның функциясы бір қалыпта тұрақтап қалады да, жиі қолданылу мүмкіншілігі артпайды. Сөз формасындағы әрбір өзгеріс сол сөз түбірінің жұмсалу ауқымын кеңейтеді, сонымен қатар, оның мағыналық ерекшеліктерін үстей түседі. Кез келген формант түбірге деривациялық аз да болса үлес қосып отырады. Мысалы, әдеби тілде баж ету (баж ете қалды, баж-бұж) деген тіркес бар, осыдан бажылдау (бажылдату, бажылдасу, бажылдатқызу, бажылдақ, бажылдауық) деген етістік сөздер жасалады. «Атау кереде» де осындай сөздер кездеседі. Мысалы, «Мылтық үнінен әбден үйренген ат мыңқ еткен жоқ, тек қамшылар жақ қапталдағы шөптің арасынан «ой-бай» деп бажылдай атып тұрған маскүнемнің үнінен ғана көкбесті және жалт ете түскен».
Көркем әдебиет шығармаларының еліктеуіш сөздер:
Осы күнгі әдеби тілімізде, сонымен қатар, көркем әдебиет тілінде де қолданылып жүрген кірме сөздер, соның ішінде араб-парсы сөздері сан алуан, олар ыңғайына қарай әртүрлі жерде әңгіме болып та жүр. Мысалы, Р. Ғ. Сыздықтың еңбектерінде мұндай сөздер өз алдына бөлініп, жеке қарастырылады . Осы автордың сөзіне қарағанда, ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ тілінің сөз байлығын байыта беру мәселесіне қатты көңіл бөлетін ғалымдардың бірі А. Құрманбаев былай деп жазған екен: «Араб, фарсы һәм өзге тілдері білгенменен білімді болмайды. Бұл тілдер бізге һеш бір пайда келтірмейді. Біздің қазақлар бұл аз пайдалы тілдерді үйренуге уақытын өткізіп, еңбегін һеш қылғанша, онан да өзінің қазақ тілін һәм орысша тілді үйренуге уақыттарын өткізіп, еңбегін һеш қылса жарар еді, бұл тілдер бізге өзге тілдерден гөрі көбірек керекті болса керек-ті» [ Ысқақов А. Сонымен қатар, әдеби тілдің нормалану процесіне қатысы бар құбылыстардың ішінде жергілікті диалектілік ерекшеліктердің өзіндік үлесі бар екені анық.

«Көркем әдебиет тілінің де», деп жазады Ербол Нүсіпбайұлы Жанпейісов, - сондай-ақ әдеби тілдің де негізгі материалы – халық тілі, халық тіл байлығының барлық қат-қабаты, сонымен бірге «әдеби тілді байытатын ең негізгі фактор – көркем шығарма тілі», - деп зерттеуші ғалым өз пікірін түйіп айтады.


Әдеби тілімізде әлі қалыптасып үлгермеген, оның нормалық талап-тілектеріне жауап бере алмайтын, бірақ ауызекі тілдің қолданылу әсеріне байланысты қолданылу аясын өрістетіп, көркем әдебиет тілінде де кездесе беретін сөздер аз емес. Мысалы, осы сөз болып отырған тілде «әдеби тілге сыйыса бермейтін диалектілік ерекшеліктер, тұрпайы сөздер, жаргондар, ауызекі тілдердің элементтері қолданылуы мүмкін» деп ескертеді С. М. Исаев. «Әрине, олар көркем шығармада өзінше өңделіп, түрленіп, орнын тауып, белгілі мақсатпен жұмсалады». Р. Ғ. Сыздық «Халықтың ауызекі сөйлеу тілі – қазақ әдеби тілінің негізі» және де «қазақтың ауыз әдебиетінің тілі – қазақ әдеби тілінің басты арналарының бірі» деген тоқтамды тұжырым жасайды .

Сонда, әдеби тіл халықтың қарапайым сөйлеу тілінің негізінде жасалып, көркем әдеби тілінен нәр алып отырады екен. Ол орайына қарай әдетте ауызекі тілдің элементтерінен де (әсіресе, мысалы, кәсіби сөздерді, әдеби тілде өзіндік баламасы жоқ басқа түрлер мен сөз орамдарын ) іске асырып, пайдаланып отырудан бас тарта қоймайды. Сонымен қатар, ол көркем әдебиет тілінде түзіліп, барынша шыңдалып, творчестволық ақыл-ой талабының елегінен өтіп, сүзіліп шыққан сөздерді де өз нормаларына бағындырып алып, толысып, байып, құнарланып құныққан, әрдайым дамып, өсіп-өркендеп отыру процесі осыны көздейді.


Халық тілінің байлығы – ұшан-теңіз. Оның барлығын біліп, меңгеру, алу әңгіменің шынын айтқанда, ешкімнің қолынан келе бермейді. Әр халықтың қандай болса да, жеке бір өкілі (сол халықтың ұлы) өз тілінің сөздік қоры мен сөздік құрамын еш уақытта жете біліп, түгел меңгеріп кете алмайды. Әр тілдің лексикалық байлығы – бойлай алмайтын телегей теңіз. Ол теңізде еркін жүзуге болады, бірақ оны шет-пұшпақтап қана, айнала жүріп, аз-аздап, бойлап меңгеру керек болады, түбегейлі, түгелдей билеп алу мүмкін емес.


Еліктеуіш сөздер, дәлірек айтқанда, араб-парсы сөздері түркі тілдерінің сөздік құрамына ерте кезден бастап ене бастаған. Олар ХІ ғасырда жазылған «Құтты біліктің» тілінен де, сол кезеңде дүниеге келген Қожа Ахмет Иассауидің де шығармаларынан да, ХІІ ғасырда туып, тараған Ахмет Йүгінекидің еңбектерінен де, т.б. тарихи туындалардың тілдерінен де табылады. Тек қана, Махмұд Қашқаридің сөздіктерінде ғана олар ұшыраспайды, өйткені, автор өз шығармасының тілі қалым-қауым көпшілік оқырманға барынша түсінікті болуы үшін бөгде сөздерді әдейі есепке алмаған. Автор өзі солай деп жазады: «мен, бірақ, оқушалардың пайдалану мәселесін көздедім. Мен күнделікті қолдануда жүрген сөздерді бердім, қолданудан шығып кеткен сөздерді алмадым», - деп жазады [ Қашқари М. «Түрік тілінің сөздігі.» -Алматы, Хант, 2005, 46 бет]. Кірме сөздер әр тілге, көбінесе ауызекі сөйлеу тілі арқылы енеді. Жазба тіл, кітаби тіл арқылы кіруі де ғажап емес.


Қазақ тілі түркі тілдерінен бөлініп, өз алдына отау тігіп, жүзеге асырылғанда жалпы (немесе бір топ, бір аймақтың) түркі тілдерінен өз үлесін еңсере аударып алғанда, ол тілдердегі кірме сөздердің де белгілі бір бөлегін де, иемденіп кеткен болу керек. Бертінірек келгенде көрші-қолаң отырған туысқан тілдермен ауыс-түйіс жүргізіп, одан қайсы бір сөздерді алып та, өз сөздерін беріп те күн көрген. Осындай байланыс, қарым-қатынас негізінде халық тілінің кірме сөздер тобы жасалып, қалыптасқан. Ондай қор жұтаң емес, сүбелі де, сүйкімді. Көп сөздер қолтума дүние сияқты сіңісіп кетті. Жоғарыда айтылып екткендей, әдеби тілге де барынша бойлап, ен жайлап келеді.


Еліктеуіш сөздер халық тілінің сан-салалы, қат-қабат өмірін түгел қамтиды десек те болады. Олар жұмсалмайтын сала шамалы-ақ, кездеспейтін аясы өте тар. Еліктеуіш сөздердің семантикалық аясы өте кең, стильдік мүмкіншіліктері мол, икемділік қасиеттері – жетерлік. Олар тілге сыналап кіріп, сынаптай сырғиды, көзін тауып, иінін келтіріп, тастай батады, судай сіңеді. Сондықтан да, олар тілден тілге көшіп жүреді, әр тілдің сөздік қорынан өзіне ғана тән орнын («нишасын») таба біледі. Сонысымен қажет те, қастерлі де.
Семантикалық мағынасына қарай ең көп тараған сөздер, бұл адам өмірінің рухани тұрмысын білдіретін, көбінесе абстракциялық ұғымды білдіретін лексемалар болып келеді. Енді біз «Атау кереде» кездесетін солардың біраз түрін мысалға келтіріп көрейік:
Біздің ұлттық сөз өнерінің зергерлерінің бірі, жазушы Оралхан Бөкейдің бірде-бір оқырманды бей-жай қалдырмайтын соңғы туындысы "Атау кере"романының атауына бірден назар аудартады. Себебі "Керей есімі" сөзі әрдайым ел ішіндегі адамдардың күнделікті қарым-қатынасында қолданылмайды, сирек жағдайларда кейбір қатал ортаға немесе үмітсіздікке қатысты. Шығармашылығында жеңіл мазмұны жоқ Оралханның дәл осы күрделі тақырыпқа барып, оны дәстүрлі шеберлігіне тән деңгейде жазғаны заңды.
"Кере есімі" повесі бүкіл адамзаттың проблемаларын қозғайды. Егер әңгіме оқиғасының басында ерік-жігердің нақты сипаты басым болса, онда оның шешімінде мифтік сипат байқалады. Адам жазушыларының өмірі аралар әлеміне ұқсайды. Ерік-жігер Катынь суының арғы жағындағы көк басты Соня мен жұмбақ қызға айналады-символ. Ерік-жігерге мифтік образ ретінде қарау оның құбылысына байланысты. Тек мифтік кейіпкерлер бір түрден екінші түрге ауыса алады. Сюжеттің соңында Ерік құбылысына мән бере отырып, бұл оқиғаны "Ертегі-миф"деп атауға болады. Романда қарт адамның бейнесінде романтизмнің мотиві байқалады. Шығармадағы қарт та, Таган да қоғамға бағытталған адамның рухани әлсіреуінен шығудың жолын табуға тырысады. Бірақ ол табиғат аясында қалудан басқа жолды көре алмайды. Сондай-ақ, Таганның шығармадағы табиғат туралы ойлары келесідей берілген:"... Табиғат алкам жасады-суық емес, ол әдемі, ол әдемі, ол адал, ол ақылды, сондықтан адамдар сияқты қателеспейді. Табиғат-мәңгілік тірі, біз өтірік айтпауды, алдамауды үйренуіміз керек, өйткені оның (табиғаттың) жүрегі таза".
Шығармада жеңістер мен жеңілістер, үмітсіздік пен үміт, қатыгездік пен мейірімділік, аяушылық пен адамгершілік, тектілік пен махаббат арасындағы табанды күрес, өткен тарих пен бүгінгі шындықтың ажырамас нұрындағы ұлттың тағдыры мен перспективалары бірінші орынға шыққан кездегі шарықтау шегі ашылады. Шеберліктің құпиялары қазіргі білім сиқыры ретінде



жүктеу 314.61 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет