Қабылдаған: Жукенова. С. К көкшетау 2021 жыл Мазмұны


Шығармадағы еліктеу сөздер және олардың түрлері



жүктеу 314.61 Kb.
бет4/8
Дата04.11.2022
өлшемі314.61 Kb.
#23334
1   2   3   4   5   6   7   8
Оралхан Бөкейдің «Атау кере» шығармасындағы еліктеу сөздердің қолданысы курсовой
1.2.Шығармадағы еліктеу сөздер және олардың түрлері

- Еліктеу сөздері-табиғат құбылыстарына және жан дүниесінде болып жатқан түрлі дыбыстарға еліктеп, олардың сынына, іс-әрекеттеріне еліктеуден туған сөздер. Қазақ тілінде Имитациялық сөздердің екі түрі бар: Имитациялық сөздер және бейнелі сөздер


Еліктеу сөздер дегеніміз-табиғатта болып жатқан әртүрлі құбылыстар мен заттардың соқтығысуынан туындаған дыбыстарды есту арқылы қабылдаудан пайда болған сөздер, сондай-ақ жануарлардың дыбыстық айтылу мүшелерінен шыққан және осы ұғымдардың атауларымен қалыптасқан әртүрлі дыбыстар.
Мысалы: Арс, Гүрс, бұрс, мырс, тарс, тырс және т.б. балалар үйіне қашып кетті.
Сөздерді бірден түбірге айналдыратын қосымшалар (көпше, іс, тәуелділік, қатысушы) еліктеуші сөздердің қандай түріне қосылмауы керек. Оларға, ең алдымен, сөзді тудыратын жұрнақтар қосылады, содан кейін басқа қосымшалар арқылы түрлендіріледі. - Мен білмеймін, - деді ол.
Көрнекі сөздер-табиғатта кездесетін әйгілі елестер, құбылыстардың визуалды көрінісі нәтижесінде пайда болатын ұғымдардың атауларын білдіреді. Мысалы: Еліктеу сөздер
Еліктеу сөздің жеке басына байланысты негізгі және туынды болып бөлінеді:

1) негізгі еліктейтін сөздер-бөлшектеуге болмайтын түбір еліктейтін сөздер. Мысалы: морт, курс, селк.


2) туынды Еліктеу-аң,-ең,-ең,-ін,-ан сөзжасамдық жұрнақтарды қосу жолымен жүргізіледі.

Мысалы: ақ бас, қызыл бас, иіру-ең, елп-ең, киса, Руала, жайка, жылтыр-шы, жылтыр-кір, жылтыр-шы-кір.


Еліктеу сөздердің құрамына байланысты бір және күрделі болып бөлінеді:

1) түбір сөздер — тек бір түбірден (негізгі,туынды) құралған негізгі сөз. Мысалы: тарс, Құмп, жың, Турс, курс, жылтыр, жылтыр және т. б.


2) Күрделі Еліктеу сөздер — екі сөздің қосылуы мен қайталануынан құралған немесе көмекші етістікпен (ет -) біріктірілген сөз. Мысалы: тарс-Тур, орама және т. б.
Еліктеу сөздерді құру жолдары.
Еліктеу сөздерден жұрнақ арқылы басқа сөз кластары жасалады:

1. туынды зат есімдерді құрайтын жұрнақтар-ыл,- ил,- ғ, - ғ, - г (ырыл, хрюл, хрюл),


2. туынды етістік жұрнақтары-ыры, - ірі, - иә, - де (түрі, висбыра, гром, Бурда),
3. сын есімнің туындысын құрайтын жұрнақтар-ыр, - ақ, - ек, - қарын, - жылтыр (жылтыр).
Еліктеу сөйлемдегі сөздердің негізгі қызметі-пысықтау. Мысалы: қатты желден ағаш бұтақтары сынған.
Еліктеу сөздер де детерминант қызметін атқарады. Мысалы: әкесінің қасында жүрген баланы көргенде, ол таңдана қарады.
Еліктеу сөздер көмекші етістіктермен байланысады және баяндау функциясын орындайды. Мысалы: Сейт күтпеген сөз айтты.
Еліктеу сөздер — табиғат құбылыстары мен жан-жануарларда болатын әр алуан дыбыстарға және олардың сын-сипат, қимыл-әрекеттеріне еліктеуден туған сөздер. Қазақ тілінде еліктеу сөздердің екі түрі бар:
1) еліктеу есту қабілеті арқылы пайда болған еліктеуіш сөздер: тарс-тарс, салдыр-гүлдір, дыр-дыр, гүрс, шолп[1];
2) еліктеу көру қабілеті арқылы пайда болған бейнелеуіш сөздер: жалт, жарқ, лып, маймақ, көлбең. ербең-ербең.
Олар көмекші етістікпен (ет-)тіркесіп күрделі мүшенің құрамына кіреді. Жеке тұрып сөйлемде көбінесе пысықтауыш, анықтауыш кызметін атқарады. Мысалы: Мырс етіп күлді. Бүлк-бүлк желіс. Ол күрт бұрылды. Интонацияның елеулі мәні бар. Мысалы: Рақмет үндемей отырып қалды (С. Ерубаев). Жаз. Шаңқай түс мезгілі (М. Әуезов).[2] Еліктеу сөздер семантикалық жағынан алғанда
біріншіден, табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен заттардың бір-бірімен қақтығысу я соқтығысуларынан туатын, сондай-ақ, неше түрлі жан-жануарлардың дыбыстау мүшелерінен шығатын әр қилы дыбыстарға еліктеуден пайда болған түсініктерді білдірсе,
е кіншіден, сол табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен заттардың және неше түрлі жан-жануарлардың сыртқы сын-сипаты мен қимыл-әрекеттерінің де қилы-қилы көрінінстерінен пайда болатын түсініктерді білдіреді.
Мысалы: арс, гүрс, дүрс, қорс, тарс, тырс, ырс, барқ, борт, күрт, кірт, морт, сарт, шырт, дүңк, күңк, қыңқ, мыңқ, маңқ, саңқ, шаңқ, шіңк, сыңқ, таңқ, тыңқ, ыңқ, болп, былп, жалп, желп, қолп, ірк, ырқ, сарт-сұрт, тарс-тұрс, арс-ұрс, жалт-жалт, жалт-жұлт, қалт-қалт, қалт-құлт, қаңқ-қаңқ, қаңқ-құңқ, шаңқ-шаңқ, шаңқ-шұңқ, арбаң-арбаң, бүгжең-бүгжең, арсалаң-арсалаң, ербелең-ербелең, батыр-бұтыр, далаң-далаң, тарбаң-тарбаң, қызараң-қызараң, қаңғыр-күңгір, қайқаң-құйқаң, митың-митың, салаң-сұлаң, ыржың-тыржың т. б.
Анықтамасына қарай бұл сөздер іштей екі салаға бөлінеді:
еліктеуіш (еліктеме) сөздер және
бейнелеуіш (бейнелеме) сөздер.

  • Еліктеуіш сөздер

  • Бейнелеуіш сөздер

  • Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктері

  • Әдебиет

Еліктеуіш сөздер
Еліктеуіш сөздер деп табиғатта ұшырасатын сан алуан құбылыстар мен заттардың бір-біріне қақтығысу-соқтығысуларынан туатын дыбыстарды, сондай-ақ, жан-жануарлардың дыбысталу мүшелерінен шығатын әр түрлі дыбыстарды есіту қабілеті арқылы белгілі-белгілі түсініктер ретінде қабылдаудан болған және сол түсініктердің атаулары есебінде қалыптасқан сөздерді айтамыз. Мысалы: Мылтық тарс етті; қарға қарқ етті деген сөйлемдерді алсақ, ондағы тарс деген сөз мылтықтың атылуынан туған дыбыстың атын білдірсе, қарқ деген сөз қарғаның дыбыстау мүшесінен (қарқылдауынан) шыққан дыбыстың атын білдіреді.
Бейнелеуіш сөздер
Бейнелеуіш сөздер табиғатта кездесетін белгілі-белгілі елес, құбылыстарды көзбен көру қабілеті арқылы туатын түсініктердің аттарын білдіреді. Мысалы: Ырғалып қарға қарқ етті; ірімшік ауызынан салп етті деген сөйлемдердің екіншісінде салп деген сөз дыбысты емес, қарғаның ауызынан ірімшіктің жерге қарай түсіп бара жатқан я түскен кезіндегі көрініс елесін, сол көріністің бейнесін білдіреді.
Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктері
Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктерін сөз еткенде, үш түрлі мәселе ескерілуге тиіс:

  • дыбыстық құрамы,

  • буын жүгі,

  • айтылу ырғағы.

Еліктеу сөздердің дыбыстық құрамында, демек, олардың дыбыстарының тіркесуінде белгілі бір ізге түсіп қалыптасқан әрі орнықты, әрі жүйелі заң бар деуге болады. Оған еліктеу сөздердің, мысалы, мынадай үлгілері айғақ.
Арс, борс, гүрс, дүрс, мырс, тарс, тырс т. б.
Борт, бырт, күрт, кірт, морт, сарт, сырт, шарт, шырт т. б.
Жап, жып, лап, лып, сап, сып, тап, топ, тып, шап т. б.
Барқ, бырқ, жарқ, зырқ, зірк, күрк, қорқ, ірк т. б.
Аңқ, еңк, дөңк, дүңк, діңк, күңк, қаңқ, қоңқ, саңқ, сұңқ, шаңқ, шіңк, ыңқ т. б.
Былқ, кілк, қолқ, қылқ, солқ, селк т. б.
Балп, болп, былп, елп, жалп, желп, жылп, салп, сылп, шалп, шолп, шылп, үлп т. б.
Жамп, күмп, қомп, томп, тымп, сымп т. б.
Даң, дүң, тың, қаң, құң, маң, шаң, шұң, шың т. б.
Ар, быр, дар, дыр, дір, күр, қор, қыр, сыр, шар, шыр т. б.
Баж, быж, бұж, гүж, күж, қыж, шаж, шыж т. б.
Ақ, бақ, бық, қақ, қық, сақ, тық, шақ, шық т. б.
Жалт, жылт, кілт, қылт, мылт, сылт, талт, тылт т. б.
Гу, ду, зу, лау, сау, су т. б.
Барп, борп, қорп, сарп, тарп, тырп т. б.



жүктеу 314.61 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет