Қабылдаған: Жукенова. С. К көкшетау 2021 жыл Мазмұны



жүктеу 314.61 Kb.
бет3/8
Дата04.11.2022
өлшемі314.61 Kb.
#23334
1   2   3   4   5   6   7   8
Оралхан Бөкейдің «Атау кере» шығармасындағы еліктеу сөздердің қолданысы курсовой
Бұл жұмыстың мақсаты:Оралхан Бөкейдің «Атау кере» шығармасындағы еліктеу сөздердің қолданысын анықтау.
Зерттеу объектісі:Оралхан Бөкейдің "Атау кере"шығармасын жан-жақты талдау
Зерттеу міндеттері:
1. Еліктеу сөздер қолданысы
2. Шығармадағы еліктеу сөздер және олардың түрлері
3. Атау кере» шығармасындағы еліктеу сөздермен талдау
4. «Атау кередегі» бірқатар еліктеу сөздердің мағыналары
І-тарау.Оралхан Бөкейдің «Атау кере» шығармасындағы еліктеу сөздердің қолданысы
1.1.Еліктеу сөздер қолданысы

Еліктеу сөздер-бұл сөзді жеке сөзбен тану, біріншіден, олардың дыбысқа, кескінге еліктеудің барлық мағыналарына ортақ болуы. Объективті өмірде пайда болатын дыбыстар мен бейнелер еліктейтін сөздердің мағынасы арқылы қабылданады. Еліктеу сөздер олардың шығу тегі мен құрылымында ешқандай сөзбен байланысты емес. Адам тілінің пайда болуы, тілдің пайда болуы туралы пікірлердің бірі-дыбысты еліктеу теориясы – табиғаттағы дыбыстарға еліктеуден осы заттардың атауына айналған алғашқы сөздер жасалғанын айтады . Әр түрлі тілдерде еліктеу сөздер жасалды, мысалы, ырғақтар, мия-мия, гу-гу, табандар, тентильдер.


Бұдан шығатыны, тілдің пайда болуы еліктейтін сөздермен байланысты деген пікір бар. Мысалы, "куку "сөзі құстың" ку-ку" деп аталатын дыбысымен байланысты, бұл құстың бір түріне берілген атау. Мұндай атаулар тілде көп, және бұл туралы әртүрлі теориялар қазақ тіл білімінде айтылған. Осы. Хусаиновтың ғылыми еңбегі дәлел болып табылады . Осы ғылыми зерттеуде қазақ тілінде шынайы дыбыстық және бейнелі еліктеуден құрылған, дыбыс пен бейнеге еліктеу ұғымына байланысты жалпы мағынасы бар сөздер тобы бар екендігі ғылыми дәлелденген, мұндай сөздер Имитациялық сөздер тобына жатады.
Еліктеу сөздерді сөздер класы деп танудың екінші себебі, оларды өзгертетін морфологиялық көрсеткіштің болмауы және оларды басқа сөз таптарынан бөлетін ерекшелігі - олардың дыбыстық құрамына тән жүйенің болуы. Оралхан Бөкейдің «Атау кере» шығармасында қазақ тіліндегі еліктеу сөздердің дыбыстық құрамының бес түрін анықтайды.
1) модель-" дауыссыз-дауысты " дыбыстардан тұратын модель. Оларға екі дыбыстан тұратын еліктеу сөздер жатады: "ду, гу, зу";
2) "дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз" дыбыстық құрамының қатары үш дыбыстан тұратын модель еліктеу сөзге жатады ""сар, Ман, шыр" және т.б. үш дыбыстан тұратын сөздерді келтіреді.
3) құрамы" дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз" тәртібімен төрт дауысты дыбыстың қатарына" былк, сырт, верст"деген сөздер жатады.
4)" дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз" деген үлгіге құрамы бес дыбыстан тұратын Имитациялық сөздер жатады.
5)"дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз-дауыссыз "үлгісіне" аң-аң, Корб-аң, мольб-аң, мольб-аң " (1) сияқты еліктеу сөздері әкеледі. Бұл модельдер қазақ тіліндегі еліктеуші сөздердің дыбыстық құрамы мен құрылуында басқа сөз таптарына ұқсамайтын өзіндік ерекшелік бар екенін көрсетеді.
Еліктеу сөздердің семантикалық түрлері
Еліктеу сезімдер олардың ішкі семантикалық ерекшеліктері бойынша екі салаға бөлінеді: біреуі – бұғы (елік) сөздер, екіншісі – бейнелі (бейнелі) сөздер.
1. Еліктеу сөздер – еліктеу сөздердің өзіндік лексикалық-семантикалық формасы, онда өзіне тән лексикалық-семантикалық мағына адамның есту қабілеті арқылы дыбысқа еліктеу ұғымын білдіреді.
Біздің тілімізде адамның тыныс алу органы шығарған дыбысты білдіретін елік сөздері маңызды. Мысалы, бұғы тек бір тістеуге байланысты сөздер өздерінің ішкі мағыналық реңі бойынша "кор-кор, пыс-пыс, быр-быр"сияқты сөздермен беріледі.
Әр түрлі жануарлардың, жануарлардың, құстардың дауыстарына еліктеу нәтижесінде пайда болатын әртүрлі еліктеу сезімдер бар. Мысалы: сыртынан жас сүйек сынған.
Еліктеуші сөздер әрдайым шығарманың тілін безендіріп, оған мәнерлі, қысқа сипат береді. Мысалы: атпен жерге тасталған ағаштар сарт-сартқа құлады.Ыстықтан балалар, ересектер иттерді ұрып-соғып, Зордан (5б) айырды.
2. көрнекі сөздер-көрнекі түрде қабылданатын табиғат құбылыстары мен құбылыстарының, заттар мен қызмет түрлерінің атаулары. Көрнекі сөздер адамның немесе әртүрлі заттардың іс-әрекеттерінің бейнелі еліктеу мағынасын білдіреді. Мысалы, емізік бүгілген кезде щек сүйектері тартылады.Содланнан кейін ол жерде қалған қозыны көрді - " ырр ".
Көрнекі сөздер адамның немесе заттың қозғалыс процесін ғана емес, сонымен қатар бейнені-олардың сыртқы түрінің сипатын да білдіреді. Мысалы," дал-дал, ойқан-тойқан, пара-пара, дода-дода, әлем-жалем, опай-топай, алақ-жалақ, бұлақ-пыляжа " деген сөздер - заттың сыртқы көрінісін білдіретін сөздер.
Қарай бейнелеу айтуынша жатады білдіретін сөздер маңызы бар қаланың көрсететін суреттердің алдында қарым-қатынас арқылы жалпы жарық сәуленің сияқты: жану, от, күн шапағы, кремді не-не және т. б. глагольных деген сөздерден-аң, -ең, -туынды, білімді суффиксом, сондай - ақ білдіреді мәні образды сөздер. Мысалы, сүйреңіз, тартыңыз, созыңыз. Бейнелі сөздер тобына адамның қабылдауынан, тірі жаннан, бір нәрсенің қозғалысын көруден құралған еліктеу сөздер мағынадағы сөздер кіреді.
Суреттер-адамның көру қабілетімен қабылданатын құбылыстар, сезімдер-олардың семантикалық жақтары мен ауырлығына байланысты тірі жандағы күйлер бірнеше топқа бөлінеді.
Көптеген бейнелі сөздер көбінесе ауыспалы мағынада қолданылады.
Еліктеу сөздердің фонетикалық және морфологиялық сипаты
1. Еліктеу сөздердің фонетикалық сипаты олардың дыбыстық құрамымен, буынымен, айтылу ырғағымен анықталады. Дыбыстық құрамы бойынша еліктейтін сөздер басқа сөзжасам сыныптарындағыдай емес, белгілі бір заңдылыққа бағынады. Еліктеулер-бұл негізінен сөздердің тамыр күйінде екі, үш, төрт дыбыстан, ал қос дыбыста бес-алты дыбыстан тұратын монослабильді монослабильді сөздер. Еліктеу сөздердің дыбыстық құрамындағы дыбыстардың үйлесімінде белгілі бір қалыптасқан жүйелік заңдылықтың болуы олардың басым көпшілігі Негізгі тамыр формасы екенін көрсетеді.
Осындай ерекшеліктеріне байланысты, олар бар сөздер білдіретін мағынасы еліктеу, олар сондай-ақ ерекшелігі келуіне дауыссыз кіретін, олардың құрамы. Дауысты дыбыстардың барлық түрлері емес, тек белгілі бір түрлері еліктеу сөздің құрамында болады. Еліктеу сөздерді құруға тек" А, е, ы, I, у, у, у"дауысты дыбыстары қатысады. Сонымен қатар, бұл дауысты дыбыстар, Егер олар сөздің басында болмаса, бірінші дыбыс емес, бірақ көбінесе екінші орында. Дауысты дыбыстардың қоюлануы және тоналуы еліктеу сөзін білдіретін мағынаның өзгеруіне әсер етеді. Дыбыстық құрамы бірдей қалың дауысты дыбыстары бар елік сөзі жұқа дауысты дыбыстары бар сөздердің мағынасынан бөлек мағынаға ие. Мысалы, жуан дауысты "а" сөзі және жіңішке дауысты "I" сөзі бар "шыңқ" сөзінің ішкі мағынасы тең емес. "Шынқ" сөзі көлемі бойынша үлкен, көлемі бойынша үлкен, дыбыс қарқыны бойынша күштірек дегенді білдірсе," шынқ " сөзінің мағынасы көлемі бойынша неғұрлым ұсақ заттардан шығатын әлсіз дыбысты білдіреді. Еліктеу-бұл сөз құрамындағы дауысты дыбыстардың қалың, нәзік түрлері, олардың айтылуына да әсер етеді. Қалың дауысты дыбыспен еліктеу сөзі күшті қарқынмен айтылса, жұқа дауысты дыбыс баяу қарқынмен айтылады. Бұл Еліктеу сөздердің айтылуына тән дауыс ырғағының болуын көрсетеді.

жүктеу 314.61 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет