Абайдың рухани мұрасы. Досым Омаров Данышпан берген салауатты өмiр тағлымдары



жүктеу 5.01 Kb.

бет9/24
Дата08.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   24
Шексізді шектеу. Сондықтан, бұл күпірлік болып шығады. Алланы түсінудегі 
айырмашылықты адам қара басының қамына, не болмаса түрлі саяси мүдделер үшін 
пайдаланғанда ол рухани жолдан шығып, күпірлік жолға түседі. Бұндай адам өзі көп 
қорлық көреді, басқаларға да зардабын тигізеді. Адамзат тарихындағы дінаралық 
қақтығыстардың барлығы да бұған жақсы мысал бола алады. 
Ендi Абайдың отыз сегiзiншi қара сөзi бойынша Алла тағаланың осы үш 
болмысының әрқайсысына жеке-жеке тоқталайық. 
5.1.1. Алла тағаланың хикметтері 
Жаратушының хикметін сезіп, Оның үйлесімді жаратушылығын тану – Оған деген 
сүйіспеншілікке жету жолының бірі. Алла тағаланың жасампаздық құдыретін біз 
өзіміздің сезімдерімізбен қабылдап, оны ой-өрісімізбен пікірлеу арқылы танимыз. 
Осылай өмірдің үйлесімділігін көріп, сезіну арқылы бақыт құшағына кіруімізге 
болады. Бұл да Алла тағаланың адам баласына берген бір мейірімділігі. Алла 
тағаланы танудың бұл әдісін рухани ғылымда пантеистік түсінік деп атап, Оның 
әлемдік көрінісін білдіреді. Ғылымдағы бұл ұғымды Абайдың отыз сегiзiншi қара 
сөзiнде келтiрiлген «Алла бiр» және «... ғалам Алла тағаланың iшiнде» деген 
сөздерiнен табамыз. Соған көз жеткізу үшін енді ойшылдың осы сөздерінің терең 
мағыналарына үңіліп көрелік. 
Алла бір деген сөз бүкіл әлемнің жаратушысы біреу дегенді білдіреді. Ол Жаратушы 
Жоғары Рух, Онан басқа ешкiм де, ештеңе де жоқ. Ендеше әлемдi жарату үшiн оның 
элементтерiнiң барлығын Жаратушы өзiнен бөлiп шығарды. Жаратушыдан 
шыққанның барлығы, яғни бүкiл әлем, Оның энергиясы. Бұны қарапайым түрде 
былай түсiнуге болады. Қандай жан иесi болса да өзiнен энергия бөлетiнi белгiлi. 
Мысалы, адам баласының денесiнен жылу, тер ретiнде су, дем алғанда ауа, тағы да 
басқа заттар бөлiнетіні белгiлi. Сол сияқты ең жоғарғы жан Жаратушыдан да 
элементтер бөлiніп, Оның энергиясы болып табылады. 
Ол энергия түрлерін көрiп бiз Оның өзiн көрiп-бiлеміз.Мысалы, біз күнді қалай 
көріп-білеміз? Күннен жылу және жарық бөлiнедi. Бұлар күн энергиялары. Күн 
барлық планеталарға өзiнiң қуатын берiп, соның арқасында бүкiл ғарыш тiршiлiк 

етiп отыр. Жер бетiндегi өсiмдiктер, олармен қоректенетiн хайуанаттар мен 
адамзаттың өмiрi күнсiз мүмкiн болмас едi. Сол сияқты бүкiл ғарыш, оның өмiрi де 
сол күн нұрының нәтижесi, сондықтан ол күннiң энергиясы деуiмiзге болады. Ал 
бүкiл әлем Жаратушыдан шықты және Соның қуатымен өмiр сүрiп жатыр. Ендеше 
бүкiл әлемдi Оның энергиясы, яғни Оның нұры деуiмiзге болады. 
Яғни бүкiл болмыс көрiнiсi – Жаратушының энергиясы, Оның нұры. Материалдық 
әлемде күннiң сәулесi жеке элементтерден (корпускулдардан) құралады. Оларды 
зерттеп тану арқылы бiз Күннiң өзiн тануымызға болады. Сол сияқты болмыс 
көріністерін тану арқылы, Абай сөзімен айтқанда, адамды танып сүю арқылы, біз 
Алланың хикметін сезіп, Оның өзін тани аламыз. Осылай жаратқандарын тану 
арқылы Жаратушының өзiн, яғни энергиясын тану арқылы энергия көзiн 
тануымызға болады. Абсолюттiң өзiнiң нұрынан айырмашылығы жоқ. Сондықтан, 
Жаратушының нұрын танып, Оның өзiн танимыз, бүкiл әлемдi көрiп-бiлiп Оның 
өзiн көремiз. Себебі, бұл –Жаратушының әлемдiк көрiнiсi. 
Осылай бүкiл әлем бiр Жаратушының нұрынан жаралған. Сондықтан ол кемелдi. 
Қоршаған табиғаттың қандай үйлесiмдi, әдемi, көркем екенiн көрiп бiз 
Жаратушының құдiреттiлiгiн танимыз. Осынша күрделi әлем құбылыстарын 
жаратып, оларды мүлтiксiз орындалатындай етiп басқаруынан Оның шексiз 
мейiрiмдiлiгiн, әдiлеттiлiгiн, қамқорлығын танимыз. Осылайша бiзде Оған деген 
сүйiспеншiлiк пайда болады. Әлемдi тану арқылы адамның Алла тағалаға деген 
сүйiспеншiлiгi артады. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) сахабаларының «Мен 
Алла тағаланың жаратқандарын көрiп, Оның өзiн көремiн» деген сөздерi осыны 
бiлдiредi. Бұл туралы Абайдың өзi де «Ғұмыр өзi - Хақиқат. Қай жерде ғұмыр жоқ 
болса, онда кәмәлат жоқ» – деп өмiрдiң өзi Алланың бiр көрiнiсi екенiн тағы 
анықтай түседі. 
Жаратушы мен бүкiл болмыс «бiр» болса, онда «мен» де соның iшiндемiн, яғни 
«мен» де Абсолютпiн деген ұғым шығады. Бұл сопылардың арасында айтылған 
«Мен – Хақиқатпын» (ан-әл-Хақ) деген тұжырымға әкелдi. Оны алғаш айтқан сопы-
мистик Мансұр әл-Халладж болса, оны Бистами мен Джалел-ад-дин Руми қолдады. 
Олардың iлiмiнде Құдайдан адамның өзiн «мен» деп бөлуi мүлде мойындалмайды, 
барлығын тек Абсолютке бiрiктiрiліп, Соған таңылады. Бұндай жағдайда 
Халладждың айтқан «Мен – Хақиқатпын» (Мен – Құдаймын) деген сөзi сопылық 
ой-өрiстiң нәтижесi, тiптi солай болуға тиiстi қорытынды. Бiрақ эзотерикалық 
(сезiмдерден тыс жатқан) ұғым бойынша табиғи нәрсе экзотерикалық (сезiмдермен 
бiлуге болатын) арнада күпiрлiк саналып, Халладжды өлiмге байлады. Бiрақ бұл 
оқиға кейiнгi ұрпақ үшiн оны әулиелiк даңққа бөледi. Ал «Мен – Хақиқатпын» деген 
тұжырым сопылардың үйреншiктi мәтелiне айналды. Бұл тұжырымды Руми да 
бiрнеше рет қолданды, бiрақ ол жалпы көпшiлiк және дiни өкiлдердiң кейбiрi үшiн 
түсiндiрме бередi. 
Румидiң ойынша «Мен – Хақиқатпын» деп айтқан адамның рухани жетiлу-
жетiлмеуiне байланысты бұл тұжырымның екi мағынасы бар. Егер оны жетiлмеген 

адам айтса, ол өзiн жоғарылатып, Абсолют деңгейiне көтерiп, күпiрлiк жасағаны, ал 
жетiлген адам айтса, ол өзiн жоққа шығарып, яғни Абсолюттiң бiр бөлiгi ретiнде 
санап, Онан басқа ештеңенiң жоқтығын мойындап, тек бiр Абсолюттiң ғана бар 
екенiн қабылдағаны. Осы себептен өзiн Құдайдың жердегi өкiлi ретiнде санап, 
сондықтан өзiнiң дәрежесiн Құдайдың дәрежесiндей санауды талап еткен 
Фараонның «Мен – Хақиқатпын» деген сөзi мен соны айтқан әл-Халладждың 
сөзiнiң нәтижесi екi басқа, тiптi қарама-қарсы бағытта. Бiрiншiсi, үлкен күнә болса, 
ал екiншiсi Хақты дәрiптеп, Оны мадақтаған болып саналады. 
Сонымен бiрге, Абсолют пен «мендi» бөлiп, «Ол – Абсолют, ал мен – құл» деген де 
білместік болып саналады. Себебі, ондай жағдайда адам өзiнiң бар екенiн бiлдiредi. 
Онда «мен» бармын және «Абсолют» те бар. Бұл мүмкiн емес. Себебi Абсолют 
барлығын қамтитындықтан, «мен» де сол Абсолюттiң құрамына кiреді. Сондықтан, 
"мен" жоқ болуға тиісті. Осылай «мен – құл» деген сөз өзiн Абсолюттен бөлiп, 
барлығын қамтитын Абсолюттi мойындамаушылық, материалдық әлемдегі 
екiұдайылық (двойственность) болып шығады. Бұл Абсолютпен бірігуде, яғни бүкіл 
болмыс өмірімен үйлесімді тіршілік құруда үлкен кедергі болуы мүмкін. 
«Ол – Абсолют» деген сөз де күпiрлiк, себебi, бұл жағдайда «мен» жоқ. «Мен» жоқ 
болсам, «мен» Оның құрамында болғандықтан, Ол да жоқ. Ал «мен» деген 
Хақиқатпен бiр болса, онда «Мен – Хақиқат» дегендi Құдайдың өзi айтып тұр. 
Румидiң түсiндiрмесi бойынша Мансұр жоқ болды, ал сөздi айтқан Абсолюттiң Өзi. 
Сонымен, Румидiң ойынша, күпiрлiк пен имансыздық «мен – Құдаймын» деп ойлау 
емес, керiсiнше, бұны мойындамау болып табылады. Себебi бiрiншi жағдайда бiз 
барлығының бiр екенiн мойындаймыз, ал екiншi жағдайда оны ерiксiз 
мойындамаймыз. 
Осылай ұлы Руми фанатик көпшiлiктiң әрекетiн терiске шығарып, әулие әл-
Халладжды ақтап шығарады. Көпшiлiк қауым бiр кезде әл-Халладжды түсiнбей, 
оның «Мен – Хақиқатпын» деген сөзi үшiн «Құдайға қарсы күпiрлiк еттiң» деп 
денесiн бөлшектеп шауып азаппен өлтiрген. Осыдан көпшiлк қауымның ұлы 
әулиелердi түсiне бермейтiнiн көремiз. Бұл туралы данышпан Абай отыз жетiншi 
қара сөзiнде былай дейдi: 
«Сократқа у iшкiзген, Иоанна Арктi отқа өртеген, Ғайсаны дарға асқан, 
пайғамбарымызды түйенiң жемтiгiне көмген кiм? Ол – көп, ендеше, көпте ақыл жоқ. 
Ебiн тап та, жөнге сал». Ұлы ойшылдар материалдық көзқарас шеңберiнен тыс, 
рухани деңгейде, тасыр мен асылдың арасын мiне осылай түсiндiредi. 
Осы арада қатты ескертетiн бiр жағдай бар. Ол – әл-Халладждың айтқан «Мен – 
Хақиқатпын» дегенi әркiмнiң айтатыны сөзi емес екені. Себебi, қарапайым адамдар 
әл-Халладж тәрiздi жоғары рухани деңгейге жеткен жоқ. Бұл деңгей – адамның өзін 
өзі анық танып-білу деңгейі. Ол өзін мәңгілікті жан екенiн толық сезiнген. Адам өзiн 
тән емес, жан екенiн сезiнген кезде ол өзiнiң қасиеттерi сапа жағынан Хақтың 
қаситтерiмен ұқсас екенiн бiледi. Себебi жан рух болғандықтан сапа жағынан оның 

қасиеттерi Жоғары Рухтың қасиеттерiмен ұқсас. Бұны мұхит пен оның бiр тамшы 
суымен салыстыруға болады. 
Бiр тамшы мұхит суының сапа-қасиеті, яғни құрамы, мұхиттағы судың сапа-
қасиетімен, яғни құрамымен бiрдей болғанымен, көлемі жағынан алғанда 
салыстыруға келмейтiн тым кiшкене. Сол сияқты жанның сапасы Жоғары Жанның 
сапасындай болғанымен, ол тым кiшкене. Рухани жетiлудiң белгiлi бiр дәрежесiне 
жеткенде адам өзінің Жоғары Жанмен сәйкестігін сезiне бастайды. Сол кезде ол өзiн 
Құдаймен теңеуi мүмкiн. Бiрақ сапа жағынан ғана. 
Егер кiм рухани жетiлмей, өзiн Құдаймен балап әлгi сөздi қайталайтын болса, ол 
Жоғары Рухты өзiмен теңеп, төменгi деңгейге түсiредi. Бұл Құдайға деген үлкен 
қарсылық, және Оны қорлау болады. Ондай жағдайда ол адам бұл дүниеде де, келесi 
дүниеде де жазасын алады. Сондықтан өзiн Құдаймен балауға халық дәстүрiнде де, 
исламда да қатты тиым салынады. Тiптi сондай жоғары рухани деңгейдегi әл-
Халладждiң өзiн балтамен шауып азаптап өлтiргенi де осының бiр дәлелi. 
Бiз үшiн әл-Халладждің сөзi Абсолюттiң шексiздiгiн түсiну үшiн теориялық ұғым 
ғана болып қалуы керек. Оның сөзi «Құдай табиғаттан тыс емес, Ол табиғатпен 
барабар» деген ұғымды бiлдiретiн философиялық пантеистiк көзқарасты түсiнудi 
жеңiлдетедi. Сөйтiп бүкiл әлемдi, оның заңдылықтарын тани отырып Алла тағаланы 
танимыз. Көптеген ұлы ғалымдар әлемнiң заңдылықтарын зерттеп-тану арқылы 
Алланы таныған. 
Ендi Абайдың осы «ғалам Алла тағаланың iшiнде» деген тұжырымын құптайтын 
сопылардың кейбiр ойларына тоқталайық. 
Әл-Хамадани былай дейдi: «Әлемдегi жан иелерiнiң барлығы да әуелден мәңгiлiктi. 
Олар өмiрдi Оның шапағат нұрынан, Оның қуатынан, Оның еркiнен алды. Алланың 
болмысы субстанция, ал сәулесi Оның сыртқы көрiнiсi.» 
Ибн Арабидың ойы да осыны қолдағандай өзiнiң «Геммы мудрости» атты еңбегiнде 
былай дейдi: «Алла тағала болмыстың барлық көрiнiсiнен бiлiнедi: Ол – түсiнуге 
болатын барлық көрiнiс түрлерiнде... Ардақты Алла тағала бүкiл әлемге рухы жоқ, 
шаңы сүртiлмеген айна тәрiзденген тiршiлiк түрiн бердi. Сонан кейiн Ол барлығына 
жан бердi... Сонымен бүкiл болмыс басынан бастап аяғына дейiн Содан шығады, 
Содан басталады". 
Сонымен, Алла тағала шексiз болғандықтан, Оның нұрынан жаралған қуаттары да 
шексiз көп. Оларды жалпы жоғары және төменгi қуат деп екiге бөлуге болады. 
Жоғары қуатқа Онан бөлiнiп шыққан жандар, ал төменгi қуатқа материя жатады. 
Рухтар рухани әлемдi құрайды. Рухани әлемде барлығы да рухани болады. Рухты 
және рухани әлемдi адамның материалдық сезiм мүшелерiмен сезiп-тану мүмкiн 
емес. Дегенмен, ғылымның қазiргi деңгейi олар туралы кейбiр болжамдар жасауға 
мүмкiндiк берiп отыр. Рухани әлемнiң қасиеттерi материалдық әлемге қарама-қарсы. 
Рухани әлем мәңгiлiктi, себебi онда фәни әлемдегiдей уақыт жоқ. 

Алла тағаланың төменгi энергиясына жататын материалдық әлем материалдық 
элементтерден құралатын түрлi материялық порымдардан тұрады. Бiрақ материя 
жансыз болғандықтан олар өз беттерiмен қозғалысқа келе алмайды. Материалдық 
әлем жан енгенде ғана қозғалысқа келе бастайды. 
Ал материалдық дене алған жандар аралық қуатқа жатады. Себебi олар жоғарғы 
рухани және төменгi материалдық элементтерден құралады. Дене алған жан 
иелерiне жоғарғы рухани қуаттың және төменгi материалдық қуаттың ықпалы тиедi. 
Оның өмiрiн өзенмен ағып келе жатқан жаңғақтың қозғалысымен салыстыруға 
болады. Ол бiрде материяның, бiрде рухтың ықпалына түсiп, екi жағалаудың 
ортасында болып, қай жағалау жақын болса, соның ықпалымен өмiр сүредi. 
Сонымен өмiр, тiрлiк дегенiмiз Алла тағаланың бiр көрiнiсi екен. Алла тағаланың 
жоғары қуаты болып табылатын жандардың өзiндiк ерекше қасиеттерi бар. 
Сондықтан олардың түрлi әрекеттерiне байланысты тiршiлiк көрiнiстерi де 
саналуан. Себебi Алла тағала шексiз, сондықтан Оның көрiнiстерi де шексiз. 
Ойлы адам пікір арқылы Алла тағаланың әлемдiк көрiнiсiнен Оның шексiз 
кереметтерiн көре алады. Өмiрдегi барлық әсем, сұлулық, немесе неше түрлi ақыл 
жетпес табиғаттың күрделi құбылыстарының барлығы да Алла тағаланың әрекетi. 
Құдайды табиғатпен тұтастай алып қарастыратын пантейстiк көзқарас осындай 
философиялық тұжырымнан шығады. 
Өзгергiш өткiншi өмiрдi Алла тағаламен байланыстырып, оның әрбiр көрiнiсiнен 
Оның кереметтей хикметтерiн тануға ұмтылып отыру керек. Сонда Алла тағалаға 
деген махаббатымыз толыса бередi. Бұл туралы ойшыл былай дейдi: 
Кеше бала ең, келдiң ғой талай жасқа, 
Көз жеттi бiр қалыпта тұра алмасқа. 
Адамды сүй, Алланың хикметiн сез, 
Не қызық бар өмiрде онан басқа? ! 
(«Адам – бiр боқ көтерген боқтың қабы», 1899 ж.) 
Абай осы толғанысымен өмiр қызығының не екенiн әркiм-ақ сезетiндей етiп, анық 
айтып отыр емес пе? Адамның бәрiн бауырым деп сүйiп, қоршаған болмыстың әрбiр 
көрiнiсiн Жаратушымен байланыстырып отыратын болсақ, сонда өмiрдiң өзi 
Алланы тану сабағына айналады. Алланы танысақ Оған деген сүйiспеншiлiк келедi. 
Сөйтiп бұл өмiрдiң құрсауынан құтылып, Абай көрсеткен адам өмiрiнiң мақсаты 
Түп Иеге қайтуға мүмкiндiк туады. 
5.1.2. Жаратушы ғаламның iшiнде 

Халықта «Алланың әмiрiнсiз шөптiң басы да қимылдамайды» деген сөз бар. Абай 
дүниетанымы бойынша Алла тағала барлығының Әмiршiсi, барлығын Басқарушы. 
Бүкiл бiртұтас әлем белгiлi бiр заңдылықтарға бағынады. Соның барлығы Алла 
тағаланың құдiретi. Ал Алла тағала өзiнiң осы құдiретiн қалай iске асырып, бүкiл 
әлемдi қалай басқарады екен? Бұл сұраққа да Абай ілімінен жауап табамыз. Алла 
тағала үшiн әлемде белгiсiз ештеңе жоқ және бүкiл өмiр Соның басқаруымен 
жүредi. Бұның себебi Ол болмыстың әрбiр бөлшегiнде және әрбiр жан иесiнiң 
жүрегiнде орналасқанын бiлгенде түсiнiктi болады екен. Ендi осыған көз жеткiзiп 
көрелiк. 
Абай отыз сегiзiншi қара сөзiнде былай дейдi: 
"Бiз Алла тағала «бiр» деймiз, «бар» деймiз. Ол «бiр» дегеннiң өзi ақылымызға 
ұғымның бiр тиянағы үшiн айтылған сөз. Болмаса ол «бiр» дегеннiң өзi Алла 
тағалаға лайықты келмейдi". Бұл тұжырым антикалық ойшыл Плотиннiң «Ол 
туралы ештеңенi тұжырымдауға болмайды, тiптi Оған ешбiр есiм беруге болмайды, 
тек қана Оның ол да емес, бұл да емес екенiн айтуға болады" – деген Абсолюттiң 
болмысын қарапайым әдiспен бiлiп-түсiнуге болмайтынын көрсетуiмен сәйкес 
келедi. Сөйтiп бiз Алла тағаланы қарастырғанда ақылымызға ұғымның бiр тиянағы 
үшiн, яғни Оны өзiмiздiң түсiнуiмiз үшiн шамамыз келгенше Оған түрлi түсiнiктер 
берiп, сезiнуге ұмтыламыз. 
«Алла тағала «бiр» деген сөздiң өте терең мәнi бар. Бұл туралы Абай әрi қарай сөзiн 
жалғастырып, оған түсiнiк бередi. «Ол «бiр» деген сөз Алла тағала ғаламның iшiнде, 
ғалам Алла тағаланың iшiнде», – дейдi ғұлама әрi қарай. Бұл бiр қарағанда 
мағынасы қарама-қарсы, түсiнiксiз, жұмбақ ұғым. Қарапайым күнделiктi көзқарас 
бойынша қарастыратын болсақ, онда егер бiр нәрсе екiншi нәрсенiң iшiнде болатын 
болса, онда екiншi нәрсенiң бiрiншi нәрсенiң iшiнде болуы мүмкiн емес. Сонда бұл 
қайшылық па? Қайшылық болмаса оның сырын қалай түсiнуге болады? Бұл рухани 
болмыстың адамның ақылымен түсiнуге болмайтын бiр көрiнiсi. 
«Алла тағала ғаламның iшiнде, ғалам Алла тағаланың iшiнде» деген түсiнiк Алла 
тағаланың екi аспектiсiн бiлдiредi. Алла тағала ғаламның iшiнде деген ұғым Оның 
ғаламның әрбiр бөлшегiнiң iшiнде екенiн бiлдiредi. Ал «Ғалам Алла тағаланың 
iшiнде" деген тұжырым Оның ғарыштық, әлемдiк аспектiсiн бiлдiредi. 
Алла тағала ғаламның iшiнде деген ұғымның таза рухани мәнi бар. Сондықтан 
ақылмен түсiну өте қиын. Алла тағала ғаламның әрбір бөлшегінің ішінде, сонымен 
бірге әрбір жан иесінің жүрегінде деген ұғымды тек қана барлық ой-өрісті жүрекке 
шоғырландыру арқылы жетуге болды. Сонда, көңілін басқаға аудармау үшін барлық 
сезімдерін жауып, бүкіл ой-өрісті тек қана жүрекке шоғырландырғанда адам баласы 
Алла тағаланың жүректегі аспектісін көруі мүмкін. Енді бұл арада қасиеттi 
жазбаларға жүгiнiп, не болмаса сол деңгейді жүрегiмен сезiп-түйсiнген ғұлама 
сопылардың айтқандарына құлақ салып көрелiк. 

Әбу Хамид әл-Ғазали өзiнiң «Дiн туралы сенiмдi жаңғырту» атты еңбегiнде «жүрек» 
деген сөздiң бiрiншi мағынасы оның физиологиялық мәнi екенiн айта келiп, оның 
екiншi мағынасы туралы былай деп жазады: 
«Бұл сөздiң екiншi мағынасы – осы тәндiк жүректегi Алланың рухани сыйы (Латифа 
раббанийа руханийа). Бұл сый түсiнетiн, бiлетiн және адамның iшiндегiсiн бiлетiн, 
ақылшысы, тексерушi, кiналаушы және талап етушi; ол тәндегi жүрекпен 
байланысқан және ол байланысты көптеген адамға ақылмен түсiндiру қиынға 
соғады." Әл-Ғазали әрi қарай бұл ұғымды түсiндiрмейтiнiн жазады. Себебi оның 
арғы жағын ашу үшiн рухтың құпиясын жария ету керек, ал оны пайғамбардың өзi 
де жария қылмаған. Осылай ғұламаның бұл сөзiнен Алла тағаланың жүректе бiр 
белгiсi (сыйы) барын, бiрақ оны түсiнудiң қандай күрделi екенiн сезiнемiз. 
Ибн Арабидiң «Геммы мудрости» атты еңбегiнен де Алла тағаланың жүректе екенiн 
бiле аламыз. Ол былай деп жазады: 
«Алла тағаланы «Алладан қорқыңдар» деген сөзi мынаны бiлдiредi: сiздегi айқын 
нәрсе Алланы қорғасын, ал айқын емес нәрсе (ал бұл – сiздiң Аллаңыз) сiздi 
қорғасын, бұл арада кiнәлау (зимм) және мадақтау (хамд) бар ғой. Кiналауда Оны 
қорғаңдар, ал Ол мадақтауда сiздi қорғасын; осылай iзгi және бiлушi болыңыздар". 
Әрi қарай былай деп жазады: «Алланы бiлетiн адамның жүрегi Оның шапағатымен 
берiлген және ол өте үлкен, себебi онда Ұлы Алланың өзi бар». 
Парсылық ұлы сопылардың бiрi Айн әл-Кудата әл-Хамадани (1048-1138) жүректе 
Алланың орны барын былай деп ашық жазады: 
«Алла сiздiң түрiңiз бен бейнеңiзге, сiздiң iс-әрекетiңiзге қарамайды, Ол сiздiң 
жүрегiңiзге қарайды. О, достым, жүрек бәрiн көрiп отыратын Алланың орны болып 
табылады." 
Ал белгiлi ақын-мистик Аттар Фарид-әд-дин Мұхаммед бен Ибрахим (1148-1220) 
Алланың жүректе ғана емес екенiн, тiптi Оны көруге де болатынын былай деп 
бiлдiредi: 
«Егер сен Алланы сүйетiн болсаң, онда бiлiп қой, сенiң бетiң Оның бетiнiң айнасы. 
Сен өз жүрегiңе қарағанда сөзсiз Оның бетiн де көресiң. Сенiң патшаң сенiң 
жүрегiңнiң сарайында орналасқан, және егер Оның тағын өзiңнiң жүрегiңнiң бiр 
бөлiгiнде көретiн болсаң, оған таңданба.» 
Жиырмасыншы ғасырдың ұлы сопы-мистигi Хазрат Инайят Хан (1882-1927) 
Алланың жүректе екенiн былай деп тура ашып жазады: 
"Бiздiң дұғамыз, бiздiң әлсiз дауысымыз Аллаға қалай жетедi? Ол Аллаға бiздiң 
құлағымыз арқылы жетедi. Алла бiздiң iшiмiзде.» Әрi қарай Алланың қайда 
орналасқанын анықтай түсiп, былай дейдi: «Егер Алланың орналасқан жерi болса – 
онда ол орын адамның жүрегi." 

Ал ислам ойшылдарының осы айтқан сөздерiне халық аузындағы «Құдай жүректе" 
(орысша «Бог в сердце») деген түсiнiгiн ескеретiн болсақ, онда халық 
менталитетiнiң олармен үндесiп, Алла тағала жүректе екенiн дәлелдей түсетiнiн 
көремiз. 
Абай «Лай суға май бiтпес, қой өткенге» атты өлеңiнде Алла тағаланы «ләмәкан» 
(мекенсiз) деп атайтыны белгiлi, себебi Оның бұл материалдық әлемде мекенi жоқ. 
Оның бұл ғаламның iшiнде мекенi болмаса, бiрақ сонымен бiрге Ол сол ғаламның 
iшiнде болса, онда Алла тағала ғаламның бiр бөлiгiнде емес, оның барлық бөлiгiнде 
деген тұжырым туады. Яғни Ол макрокосм мен микрокосмның, яғни әлемнiң 
барлық бөлшегiнде, әрбiр атомның iшiнде, әрбiр жан иесiнiң жүрегiнде. 
Алла тағала әлемнiң әрбiр атомының iшiнде болса, Ол өзiнiң шексiз көп 
қасиеттерiмен әрбiр атомға өзiне тән түрлi қасиеттер бередi. Атомдар бiрiгiп 
молекула құрайды. Ал олардан түрлi материалдық денелер құралады. Алла тағала 
әрбiр атомға өзiндiк қасиеттер бергендiктен, олардан құралған денелер де өзiндiк 
түрлi қасиеттерге ие. Сөйтiп түрлi қасиеттерiмен, порымдарымен, көлемдерiмен 
әлемде көптеген бөлiктер пайда болып, әлемнiң сан-алуандығы туады. Алла тағала 
әрбiр атомның iшiнде болып, олардың өзгерiстерiн басқаратын болғандықтан, 
әлемдегi құбылыстардың өзгерiстері де Алла тағаланың ырқында. Алла тағаланың 
бүкiл материалдық әлемдi басқаратыны Абай iлiмi бойынша осылай дәлелденедi. 
Алла тағала әлемдi жаратады, белгiлi бiр уақыт аралығында оның өмiрiн сақтап, 
уақыты бiткенде оны қайтадан жояды. Сонан кейiн бүкiл процесс қайтадан 
басталады. Сөйтiп Алла тағаланың әмiрiмен бұл материалдық әлем бiресе жойылып, 
бiресе қайта пайда болып, үздiксiз алмасып отырады. Мұның өзi материалдық 
әлемнiң мәңгiлiк, бiрақ өзгерiп, алмасып отыратынын көрсетедi. 
Өлi табиғатты Алла тағала жан енгiзу арқылы тiрiлтедi. Бұл туралы Абай жиырма 
жетiншi қара сөзiнде Сократ хакiмнiң сөзiмен былай дейдi: 
«Адамның денесi өзiң жүрген жердiң бiр битiмдей құмына ұқсас емес пе? Денеде 
болған дымдар жердегi сулардың бiр тамшысындай емес пе? Жә, сен бұл ақылға 
қайдан ие болдың? Әрине, қайдан келсе де, жан деген нәрсе келдi де, сонан соң ие 
болдың.» Әрi қарай бұның бәрi өлшеусiз ұлы ақылдың ықпалымен болғаны 
түсiндiрiледi. Сөйтiп, жанның арқасында бүкiл әлем бөлiктерi бiр-бiрiмен қатынасқа 
кiредi. Жан болғандықтан олардың әрқайсысы жеке тұлға. Ал олардың қарым-
қатынасын Алла тағала басқарады. Сондықтан Ол әрбiр жан иесiнiң жүрегiнде 
орналасады. Сөйтiп Алла тағала өлi табиғаттың да, тiрi табиғаттың да ең кiшкене 
бөлшегiне енiп, бүкiл әлемнiң өмiрiн басқарады. 
Алла тағала адамның өмiрiн оның жүрегi арқылы басқарады. Адам жүрегiндегi Алла 
тағала өзiнiң мейiрiмдiлiгiмен адамға үнемi ақыл берiп, әрекетiн дұрыс жолға 
бағыттап отырады. Ол адамның ең жақын досы. Бiрақ жан иесi осы досының 
ақылына көп құлақ аса бермейдi. Оның жүрек көзiн шел басқандықтан ол 
жүрегiндегi Жоғары Рухтың өнегесiн сезбейдi, не болмаса нәпсiнiң ықпалына 

берiлiп, өзiнiң болымсыз еркiн дұрыс пайдаланбай, терiс қылықтар жасайды. Сөйтiп 
ол қателiктерге ұрынып, себеп-салдар заңы бойынша оның зардабын көредi. 
Халықта мұны «ұят» деп атайды. Сондықтан Абай отыз сегiзiншi қара сөзiнде 
«...кiмнiң ұяты жоқ болса, оның иманы жоқ деген» деп ескертедi. 
Яғни, ұяты бар адамды Алла тағала оны ұят сезіміне бөлеп психологиялық зардап 
шектiредi. Ал сана-сезiмi әлi төмен, имансыз, ұяты жоқ адамдарды олардың тәндері 
арқылы зардап шектiредi. Мысалы, адамның түрлi апаттарға кездесуі, дене 
мүшелерiнен айрылып мүгедек болуы тәрiздi түрлі зардаптардың өзі Алла 
тағаланың берген сабағы. Бұндай түсінік адамға өмірдің әрбір көрінісін Алла 
тағаланың берген бір мейірімділігі деп қабылдауға мүмкіндік береді. Осылай адам 
баласы өмiрдiң тәттiсi мен ащысын кезек татуы арқылы бiртiндеп өмiр 
заңдылықтарын сезiне отырып, түбiнде осылардың бiр себебi барын түсiне 


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   24


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал