Абайдың рухани мұрасы. Досым Омаров Данышпан берген салауатты өмiр тағлымдары



жүктеу 5.01 Kb.

бет8/24
Дата08.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24
болмасын салыстырмалы (релятивтiк) болмыс түрiн оның басқа құбылыстармен 
қатынастары және байланыстары тұрғысынан, оларға тәуелдi түрде сипаттайды. 
Абсолюттi және салыстырмалы деген терминнiң өзi болмысты түсiну үшiн 
қолданылатын ұғымдар ғана. Абай ұғымы бойынша бүкiл әлемнiң бiр жаратушысы 
бар. Ол абсолют, яғни толық бүтiн болатын болса, онда оның жаратқандары да 
абсолюттi, яғни толық бүтiн болуға тиiстi. Әйтпесе, Жаратушы абсолюттi бола 
алмайды. Бұның өзi бүкiл болмыстың үйлесімділігін дәлелдей түсiп, оның түпкi 
мағынасына ой жүгiртуге мүмкiндiк бередi. Абсолют тұрғысынан алып қарағанда 
салыстырмалы деген жоқ. Салыстырмалы деген ұғым болмыс құбылысын 
абсолюттен бөлiп, жеке қарағанда пайда болады. Абсолюттен бөлiп, Ол жаратқан 
материалдық табиғат аясында ғана қарастыратын болсақ, абсолют аспектiсi 
салыстырмалыға ауысады. Материя дегенiмiз осы. Әйтпесе, абсолют тұрғысынан 
алғанда материя деген жоқ, барлығы руханият. 
Сонымен, адам баласы үшін рух пен материяның айырмашылығы адамның өзінің 
оларды қабылдау мүмкіншілігіне ғана байланысты. Егер жаратылыстың 
материалдық (акциденциялық) жағын рухпен (субстанциямен) байланыстырса, онда 
ол материя рухтанып, рухани дәреже алады. Бұл иманның, яғни Алла тағалаға деген 
сенімнің маңыздылығын көрсетеді. Осыдан жасайтын қорытындымыз – егер адам 
иманды болса, онда оның барлық іс-әрекеттері де рухани іс-әрекет болады. Рухани 
жол дегеніміз, міне, осы. 
Бірақ бүкіл адамзат қоғамы толық имандылыққа жетіп, болмысты абсолют 
тұрғысынан қарастыратын сана дәрежесіне әлi жеткен жоқ. Сондықтан, адамзат 
өмірі фәнилік деңгейде қалып, қоғамдық өмірде (әсiресе материалдық ғылымда) 
дүниенің көрінетін, сезілетін салыстырмалы бөлігі ғана қарастырылады. Кейде 
ғылымда абсолют ұғымы материалдық әлемге қатысты да қолдана беретіні де сол 
себептен. Мысалы, физикада абсолюттi температура, абсолютті вакуум, абсолютті 
жылдамдық тәрізді көптеген ұғымдар бар. 

Бiрақ бұлардың барлығы да материалдық белгiлi бiр жағдайға ғана өзгермейтін 
шындық. Ал жағдай өзгерсе - олар да өз мәнiн өзгертіп, абсолютті бола алмай 
қалады. Абай «Алланың Өзi де рас, сөзi де рас» өлеңiнде «Замана, шаруа, мiнез 
күнде өзгердi,..Күллi махлұқ өзгерер, Алла өзгермес», – деп жазады. Сондықтан 
өзгермейтiн Алламен байланыспаған қандай да болмасын құбылыс түрiн абсолютке 
жатқызуға болмайды. Салыстырмалы сөзi абсолюттiң белгiлi бiр дәрежесiн ғана 
көрсетедi. Салыстырмалы ұғым бiздiң жетiлу деңгейiмiздiң төмендiгiнен шығады. 
Абай бұл туралы отыз сегiзiншi қара сөзiнде былай деп түсiндiредi: 
«Бiз Алла тағаланы өзiнiң бiлiнгенi қадар бiлемiз, болмаса түгел бiлмекке мүмкiн 
емес. Заты түгiл, хикметiне ешбiр хакiм ақыл ерiстiре алмады. Алла тағала – 
өлшеусiз, бiздiң ақылымыз – өлшеулi. Өлшеулiмен өлшеусiздi бiлуге болмайды». 
Бірақ ақылымыз өлшеулi болса да Абсолютті танудың жолы бар. Ол жол – 
имандылық жолы. Абайдың өзі "Алла деген сөз жеңіл" өлеңінде: "Ақыл мен хауас 
барлығын білмейдүр, жүрек сезедүр", – деп айтқандай, иманды адамдар Абсолютті 
тек қана жүрек арқылы сезіп, таныйды. 
Абсолюттiк ақиқат Алла тағаланың Жаратушылық аспектiсiмен (қасиетiмен) ғана 
шектелмей, ол бүкiл болмысты түгел қамтиды. Сондықтан Абсолюттiк ақиқатты 
белгiлi бiр дiни немесе қоғамдағы қалыптасқан түрлi парадигмалардың 
(көзқарастардың) ауқымында ғана қарастыруға болмайды. Керiсiнше, бүкiл жаралыс 
Абсолюттiң аясында. 
Хақиқаттың негiзi абсолюттi болғандықтан, Оның сипаттары, есiмдерi және Ол 
туралы iлiм де өзгермейтiн тұрақты мәңгiлiк. Бiрақ уақыт ықпалымен бұл фәни 
әлемдегi адамдар ол мәңгiлiктi iлiмдi ұмытып, қоғам өмiрiнде келеңсiз көрiнiстер 
пайда бола бастайды. Сол кезде ұмытылған рухани принциптердi қалпына келтiру 
үшiн Абай сөзiмен айтқанда «Оларға кез-кезiмен нәби (пайғамбар) келдi". Олардың 
әкелген бiлiмi барынша толық болады және түрлi тiлдерде әр түрлi аталуы мүмкiн, 
бiрақ олардың барлығының да адамды дұрыс жолға салуға бағытталған негiзi бiр. 
Бұлар барынша толық бiлiм беретiндiктен және бүкiл болмыстың түп тамырына 
қатысы болғандықтан оларды iлiм деп атаймыз. «Iлiм» деген сөздiң өзi бiздiң тiлге 
мұсылман дiнi арқылы енген арабтың Алланың бiр сипатын бiлдiретiн «Ғылым» 
деген сөзден пайда болғанын осы арада тағы да ескертейiк. Яғни «iлiм» деген сөздiң 
өзiнiң алғашқы мағынасы рухани болмысқа байланысты. Ал Абай мұрасы бүкiл 
Абсолюттiк ақиқатты қамтитын толық бiлiм болғандықтан бұған барынша сәйкес 
келедi. Бұл жұмыстың бiр мақсаты осы айтылған ойларды молырақ аша түсу болып 
табылады. Сондықтан оның бiзге қалдырған рухани мұрасын бiз «iлiм», немесе 
«Абай iлiмi» деп атаймыз. 
Абай iлiмi бүкiл Абсолюттi қамтитын болғандықтан, ол қазiргi қалыптасқан дiни 
ұғымнан әлдеқайда кең жатыр. Бұның өзi Абай iлiмi дiн емес және оны дiни 
шеңберде қарастыруға болмайтынын көрсетедi. Қолыңыздағы кітап та осы тұрғыдан 
жазылғандықтан, бұл еңбектің мақсаты – діннің түрін беру емес, Абайдың рухани 
ілімін саралау. 

Абайдың рухани ілімінен жаралыс бітімін толық байқауға болады. Бұл туралы ол 
әсіресе өзінің отыз сегізінші қара сөзінде былай деп анық жазады: 
«Қашан бiр бала ғылым, бiлiмдi махаббатпенен көксерлiк болса, сонда ғана оның 
аты адам болады. Сонан соң ғана Алла Тағаланы танымақтық, өзiн танымақтық, 
дүниенi танымақтық, өз адамдығын бұзбай ғана жәлiб мәнфағат дәфғы 
мұзарратларны (пайдалы және залалды iстердi) айырмақлық секiлдi ғылым-бiлiмдi 
үйренсе, бiлер деп үмiт қылмаққа болады. Болмаса жоқ, ең болмаса шала". 
Абай әуелі адамдықтың шартын айтады. Ол – ғылым, білімді махаббатпен көксерлік 
екен. Ол қандай ғылым-білім? Әрине, рухани ғылым-білім. Бұны барлығын Алла 
тағаламен байланыстырып тұрған екінші жолдан көреміз. Ақын өзінің өлеңдерінде 
де ғылым-білімды рухани тұрғыдан айтып отырады. Мысалы, жастарға берген 
жұмбағында былай дейді: 
Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің
Сәулең болса, бермен кел талапты ерің. 
Жан құмары дүниеде немене екен – 
Соны білсең әрнені білгендерің. 
(Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің, 1891 ж.) 
Бұл жұмбақтың шешуі "Білмекке құмарлық" екен. Жан құмары білмекке құмарлық 
болса, ол құмарлық Алла тағаланы білмекке құмарлық болса керек. Себебі, жан 
рухани болғандықтан, әрине, оның құмарлығы да рухани болуы қисынға келіп тұр. 
Осы тұрғыдан келетін болсақ жоғарыда келтірілген Абай сөзіндегі ғылым-білімнің 
мәні сірә дә Алла тағаламен байланысты. Сөйтіп Абай бұл жерде де адам болудың 
бірінші шарты иманды болып, рухани ғылым-білімге ұмтылу керек екенін 
ескерткен. 
Мәселе сонда, бала тәрбиесiнiң табысты болуы иманға байланысты. Егер бұл 
болмаса бәрi бос, ең болмаса оның нәтижесi шала. Абай осылай бiлiмдi қабылдау 
шартын бередi. Сонан кейiн қандай бiлiм беру керек екенiн айтып отыр. Ол білім 
болмыстың төмендегідей бес негізі екені. Олардың біріншісі бүкіл болмыстың 
себебін тану болса, қалғандары адамның өзін-өзі тануы. Абай болмыстың мынандай 
негіздерін көрсетеді. Бiрiншiсi, Алла Тағаланы танымақтық, бұл – Алла Тағаланың 
жасампаз, жаратушылығын тану. Екiншi, өзiн танымақтық, бұл – адамның өз 
болмысын, яғни өзін-өзі және басқа да жан иелерiн тану. Үшiншi, дүниенi 
танымақтық, бұл – қоршаған ортаны, бүкiл табиғатты тану. Төртiншi, өз адамдығын 
бұзбайтын пайдалы және залалды iстердi айырмақлық, бұл – iс-әрекеттiң мән-
мәнiсiн, оны қалай және не үшiн жасауды тану. Сонымен Абай төмендегiдей 
болмыстың, яғни Абсолюттiң негiздерін бередi: 

1. Жаратушы (Алла Тағала). 
2. Жан иелерi. 
3. Қоршаған табиғат (жаратылыс). 
4. Iс-әрекет. 
Кейбір абайтанушы ғалымдар «Бұл пәлсапалық жүйе емес, Абайдың бұл сөзі 
ғылымды классификациялауға орай айтылған, яғни фәни өмiрдiң ғылым салалары» 
деп ақпарат құралдары бетінде дау айтқаны бар. Бұған қарсы айтар дәлелiмiз, 
бiрiншiден, Абай дәуiрiнде қазақ даласында бүгінгі күндердегідей ғылымды сала-
салаға бөліп қарастырмаған және көшпелі елдің тұрмыс жағдайында оның қажеті де 
болмады ғой. 
Сондықтан, ол заманда ғылымды классификациялау туралы сөз қозғаудың өзi де 
артықшылық болар едi. Екіншіден, бұның өзi Абайдың «ғылым» деген сөзi қазiргi 
замандағы түсiнiктегi ғылым салаларын емес, Алла тағала туралы ғылымды бiлдiрiп 
тұрғанын көрсетедi. Бұл пікірімізді жоғарыда келтірілген Абай сөзінің екінші 
жолында "Сонан соң ғана Алла тағаланы танымақтық... секілді ғылым-білімді 
үйренсе, білсе деп үміт қылмаққа болады."– деген сөзі дәлелдей түседі. Сонымен 
бiрге, Абай қара сөздерiн көбiне дiни адамдарға және медресе шәкiрттерiне арнап 
жазған деген сөз бар, сондықтан ол ғылым ұғымын бүгiнгi түсiнiктен мүлде бөлек 
қолданады. Оны өзiнiң әрi қарай жалғастырған мына сөзiнен де бiлуге болады: 
«Ғылым – Алланың бiр сипаты, Ол – Хақиқат, Оған ғашықтық өзi де Хақлық һәм 
адам дүр. Болмаса мал таппақ, мақтан таппақ, ғиззат-құрмет таппақ секiлдi 
нәрселердiң махаббатымен ғылым-бiлiмнiң хақиқаты табылмайды». Ойшылдың осы 
сөздерiнен «ғылым» деп Алланың сипатын, яғни Абсолюттiк ақиқаттың сипатын 
айтып отырғаны көрiнедi. Абсолюттi түсiнудi жеңiлдету үшiн ол Оның сипатын 
бөлiктерге, яғни рухани ғылым түрлерiне бөлiп отыр. Бұлары Абсолюттiң негiздерi 
десек те болады. Осыларға ой жүгiртiп, бұл өмiрде сезiну арқылы бiз Алланы тани 
аламыз. «Болмаса жоқ, ең болмаса шала» деп Абай да осыны айтып отырса керек. 
Ал мал табу, мақтан табу, ғиззат-құрмет табу секiлдi материалдық өмiрдiң 
қызығына ұмтылу арқылы табылған ғылым-бiлiмнiң хақиқаты күмәнді, яғни ол 
рухани емес дегендi бiлдiрiп отыр. Абайдың "ғылым" деген сөзінің мағынасы 
жалпысында фәни өмірлікті де, руханилықты да қамтиды. 
Үшіншіден, болмыс көрiнiстерiн осылай жүйелеп, бөлiктерге бөлу Аристотель мен 
әл-Фараби мұрасында, сондай-ақ, әл-Ғазали сияқты суфизм классиктерінде бар. 
Себебi олар діннің кең мағынасында болмыс көрiнiстерi материалдық көзқарас 
шеңберiнен шығып, Абсолют деңгейiнде бiрiгетiнiн мойындайды. 
Осы айтылғандардың барлығын Мұқағали Мақатаев жүрекке қондыра былай деп 
айтып кеткен екен: 

Дін ғылымның анасы, 
Дін ғылымның әкесі. 
Ғылым – діннің баласы, 
Дін – ғылымның көкесі. 
Ғылым да бар, дін де бар, 
Қоқыс та бар, гүл де бар. 
Адам-Ата өлмесін, 
Ақыр заман келмесін. 
Қол ұстасып Құдайға, 
Ғылым мен дін бірге бар! 
Осылай Мұқағали Мақатаев ғылым мен діннің қарым-қатынасын көрсетіп, олардың 
арасында қарама-қайшылықтың жоқтығын айтып, "Қол ұстасып Құдайға, ғылым 
мен дін бірге бар! " – деп Абай бабамыздың берген өмір мақсатымен үндескендей 
болады. 
Сонымен, Абай ілімі бойынша бүкіл болмыстың бір жаратушысы және жаратылу 
мақсаты бар. Адам баласы да болмыстың бір көрінісі болғандықтан, ол жалпыға 
ортақ болмыс заңдылықтарымен өмір сүруі керек. Діннің түпкі мәні, иманды өмір 
дегеніміз, мне, осы. Абай сөзі бойынша, сонда ғана оның аты адам болады. Ендi осы 
болмыс негіздеріне жеке тоқталайық. 
5.1. Алла тағаланы танып-түсіну 
Абай өзінің Алла тағалаға деген көзқарасын, әсіресе, отыз сегізінші сөзінде толық 
береді. Осымен де, отыз сегізінші қара сөзі Абайдың рухани мұрасының 
қорытындысы тәрізді, барлық сөздерінен оқшау көрінеді. Ал оның "Алланың Өзі де 
рас, сөзі де рас" өлеңі дін туралы жазған соңғы және қорытып айтқан түйінді 
шығармасы. Ақын отыз сегізінші қара сөзінде берілген ой түйіндерін осы өлеңінде 
асқан шеберлікпен қайталайды. Ақын бұл өлеңінде Алланың сипаттарын, әлеммен 
байланысын және Оны танудың мәнісі туралы айтады. 
Алланың Өзі де рас, сөзі де рас, 
Рас сөз ешуақытта жалған болмас. 
Көп кітап келді Алладан, оның төрті, 

Алланы танытуға сөз айырмас. 
Аманту оқымаған кісі бар ма? 
Уәктубиһи оқымаған кісі бар ма? 
Алла өзгермес, адамзат күнде өзгерер, 
Жарлық берді Ол сіздерге, сөзді ұғарға. 
Замана, шаруа, мінез күнде өзгерді, 
Оларға кез кезімен нәби келді. 
Қағида шариғаты өзгерсе де, 
Тағриф Алла еш жерде өзгермеді. 
Күллі мақлұқ өзгерер, Алла өзгермес, 
Әһлі кітап бұл сөзді бекер демес. 
Адам нәпсі, өзімшіл мінезбенен, 
Бос сөзбенен қастаспай, түзу келмес. 
(Алланың Өзі де рас, сөзі де рас, 1902 ж.) 
Ақын осылай өзінің Алла тағалаға шексіз сенетінін, кәміл мұсылмандығын паш 
етеді. Алла тағала Өзін таныту үшін көп кітап жіберген, әсіресе оның төртеуі анық 
танытады. Бұл төрт кітап: "Мұса пайғамбарға түскен кітап – Тәурат (Талмуд) , Иса 
пайғамбарға түскен Інжіл (Евангелия) , Дәуіт пайғамбарға түскен – Зәбур (Псалма) 
және пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) түскен – Құран Кәрім. Абай иманның жеті 
шарты туралы айтады. Ислам тәртібі бойынша бұлар Алла тағалаға деген сенімнің, 
яғни иманның шарттары. Олардың қазақшасы былай айтылады: "Аллаға сендім, 
барлығына, жалғыздығына иландым. Және періштелеріне сендім, және кітаптарына 
сендім, және пайғамбарларына сендім. Соңғы күніне, яғни қиямет күніне сендім. 
Барша жақсылық, жамандық істер Алла тағаланың берген тағдырынсыз 
болмайтұғынына сендім. Өлгеннен соң тіріліп, сұрау беретұғынымызға сендім". 
Өкініше қарай, Алланы танытуға арналған бұл шарттары олардың түпкі мағынасы 
заман ағымына байланысты әртүрлі түсіндіріліп, халық түрлі жағдайда әртүрлі 
қабылдайды. Сондықтан, ақын бұның себебін білсін дегендей, өлеңінде Алланың 
мәңгілікті, өзгермейтін, ал басқа жаратылыстың өзгергіш, түрленгіш екенін бұл 
жерде үш қайтара ескертіп тұр. Өмірдің өзгергіштігінен, ауыспалығынан туатын осы 
иман шарттарын бұрмалау адам баласының барлық бақытсыздығы, көретін 
қорлығының себебі болып табылады. 

"Өмір, дүние дегенім ағып жатқан су екен"– дейді Абай. Осындай ауыспалы, 
сенімсіз хәлде тұрақты және мәңгілікті болып табылатын нысана – Алла тағала. 
Сондықтан, Абай ілімі бойынша, кімге болса да, барлық ынта-жігерді Алла тағалаға 
бағыштау, яғни имандылық жолға түсу барлық шырғалаңнан шығу жолы деген сөз. 
Бірақ, бұл оңай емес. Себебі, адамның нәпсісі, өзімшілдігі мен бос сөздігі 
(тұрақсыздығы, қайратсыздығы) бұған үлкен бөгет болып табылады. Сол себептен 
олармен қастаспай адам түзу келмес. Міне, данышпанның Алла тағалаға және Оны 
тану жолы туралы көзқарасы осындай. 
Абай Құдай тағаланың бар екенiн, Оның бiр екенiн және бүкiл жаралыстың себебi 
екенiн қырық бесінші қара сөзінде былай деп көрсетедi: 
«Құдай табарака уатағаланың барлығының үлкен дәлелi - неше мың жылдан берi 
әркiм әр түрлi қылып сөйлесе де, бәрi де бiр үлкен Құдай бар деп келгендiгi, уа hәм 
неше мың түрлi дiннiң бәрi де ғаделет, махаббат Құдайға лайықты дегендiгі». 
Бірақ Жаратушы бір және барлық жаратылысқа ортақ болса да Оны әрбір халық 
әртүрлі атайды. Себебі, әрбір халықтың қалыптасқан салт-дәстүр, қоғамдағы саяси-
әлеуметтік жағдай, тіл, діл тәрізді өзгешеліктеріне байланысты олардың Жаратушы 
туралы түсініктері әртүрлі. Жаратушы шексіз, сонымен бірге мейірімді 
болғандықтан, Ол әркімнің қалауына байланысты әртүрлі жағынан көрінеді. 
Сондықтан, әрбір адам, әрбір халық, немесе әрбір дін бір Жаратушыны түрлі 
жағынан танып, түрлі атау береді. Бұл атаулардың барлығы да Бір Жаратушының 
сипаттары болғандықтан, олар шексіз көп. 
Бұл туралы отыз сегiзiншi қара сөзiнде Абай былай деп жазады: 
«Ол – Алла тағаланың заты ешбiр сипатқа мұқтаж емес, бiздiң ақылымыз мұқтаж, 
жоғарыда келтiрiлген сипаттармен Алла тағаланы анықтап танымаққа керек. Егер де 
ол сипаттармен анықтамасақ, бiзге Алланы тану қиын болады». 
Жаратушыны бiздiң халқымыз Алла, Құдай, Тәңiр, Жаппар Ие, Жаратушы, Құдiрет, 
тағы сол сияқты есiмдермен атаса, Оның басқа тiлдерде Йегова, Будда, Христос, 
тағы басқадай есiмдерi бар. Ислам дiнiнде Оның тоқсан тоғыз есiмi берiледi. Абай 
ислам дүниетанымымен сәйкес Алла тағаланы «бiр» және Ол шексiз ретiнде 
қабылдайды. Алла тағала Абсолют, яғни шексiз болғандықтан Оны адам өзiнiң 
шектеулi ақылымен тани алмайтынын Абай тағы да былайша түсiндiредi: 
«Бiз Алла тағаланы өзiнiң бiлiнгенi шамасында ғана бiлемiз, болмаса Оны түгел 
бiлмекке мүмкiн емес. Заты түгiлi, хикметiне ешбiр данышпан ақыл ерiстiре 
алмайды. Алла тағала - өлшеусiз, бiздiң ақылымыз – өлшеулi. өлшеулiмен 
өлшеусiздi бiлуге болмайды". Бұл сөз Абайдың «Мен Құдайға сенбеймiн, себебi 
Оны көрмеймiн» дейтiндерге берген жауабы тәрізді. 
Алла тағаланы адамның бiрден түсiнуi оңайға түспейтiнiн ақын өлеңiнде де жазады. 
Оның «Алла деген сөз жеңiл» өлеңiнде «Ақылға сыймас Ол Алла, тағрипқа 

(анықтауға) тiлiм қысқа аһ! » дейтiнi бар емес пе? ! Себебi ақыл материалды негiзде, 
ал тiл материалдық әлемге арналып, соның бейнесiн ғана бере алады, сондықтан 
олармен таза рух Алланы түсiнуге де, анықтап сипаттауға да болмайды. Алла таза 
рух болғандықтан, қасиетi бөлек. Рух материямен түсiндiрiлмейдi. Рухты рухпен, 
яғни жанмен ғана түсiнiп-сезiнуге болады. 
Абай он жетiншi қара сөзiнде «Онан соң жүрек айтыпты: жан менде мекен қылады, 
менсiз тiрлiк жоқ», – деп жан жүректе екенiн жазады. Жан жүректе болғандықтан 
адам Алланы жан арқылы, яғни жүрек арқылы сезедi. Ал ақыл-ес арқылы логиканы 
пайдаланып, пәлсапалық тұрғыдан Алланы түсiндiруге ұмтылатындар 
(мұтәкәллимин мен мантикин) «Бекер босқа езедүр» деп олардың "абсолюттік 
таным" деңгейіне көтеріле алмайтындығын білдіріп, олардың әрекетін өткір сөзбен 
сынайды. Данышпандық қасиетке кітап оқып жетуге болмайды. Ол – ішкі дүниеден, 
жүрек арқылы келетін қасиет. Ислам тарихында кейбір шала сауатты адамдардың 
өздерінің барлық өмірін жоғары мақсатқа арнап, ой-өрісін Түп Иеге шоғырландару 
арқылы әулиелік деңгейге жетіп, "абслюттік танып" иесі болғандары осының 
көрінісі. 
Осылай Құдайды көру үшiн соған лайық рухани көз болу керек екенiн бiлемiз. Ал ол 
кiмде бар? Бұл фәни өмiрдiң ықпалында жүргендердiң көздерi шелмен жабылып, 
жүректерi қарайған. Себебі, бұл фәни әлемдегі адамдарға мынандай төрт кемшiлiк 
тән. 
Бiрiншiсi, адам баласы қателiк жiберуге бейiм. Тiптi таңдаулы, ұлы деген 
адамдардың өздерi қателiкке ұрынып жатады. Себебi ол өзiнiң ақыл-есiне сүйенедi. 
Ал адамның ақыл-есі, Абай айтқандай, шектеулi. 
Екiншiсi, адамның жанын тәнi билеп кеткендiктен, өзiн тәнге балап, түпкi 
нұсқасының жан екенiн ұмытуы. Жанды тәннің билеп кетуінің кесірін Абай отыз 
төртінші сөзінде түсіндіреді. Бұл оның өмiр мақсатына, iс-әрекет, мiнез-құлық, тiптi 
бүкiл болмысына керi әсер етедi. Оның бүкiл өмiрiнiң мән-мәнiсi осыған 
байланысты. 
Үшiншiсi, алдауға бейiмдiлiк. Себебi Абсолюттiк ақиқатты бiлмегендiктен, өзiмiздiң 
бұрыстығымызды түсiнбей қаламыз. Бiр сөзбен айтқанда, Абай жетiншi қара сөзiнде 
жазғандай: «Бiз түк бiлмеймiз, бiз де бiлемiз деп надандығымызды бiлiмдiлiкке 
бермей таласқанда, өлер-тiрiлерiмiздi бiлмей, күре тамырымызды адырайтып 
кетемiз». Өзiмiздi орынсыз бiлiмдi санаудың салдары осындай. 
Төртiншiсi, бiздiң сезiмдерiмiз шектеулi. Мысалы, қараңғы түссе бiз Құдай түгiлi 
өзiмiздiң көз алдымыздағыны да көре алмай қаламыз. Бұл тұрғыдан қарағанда 
бiзден, тіпті, кейбiр хайуанаттар артық. Қараңғыда мысық адамнан жақсы көреді. 
Иттiң иiстi сезуі, естуі, бүркiттiң көру қабiлетi адамдыкiнен көп артық. Сонда 
осындай мардымсыз қаситеттерiмiзбен бiз шексiз, таза рухты қалай көре аламыз? 
Бұл туралы жоғарыда ислам ғұламасы Әбу Ханифаның бала кезiндегi оқиға 
жайындағы әңгiмеде де айтылды. 

Фәни әлемнiң осы төрт кемшiлiгiнен арылудың бiр-ақ жолы бар. Ол – рухани жолға 
түсу арқылы бақи әлемге өту. Рухани жолға түскен адамның жаны тазару 
барысында оның көкірек көзі ашылып, тәнi емес, жаны басқара бастайды. Ал жан 
рухани болғандықтан, бiлiмге толық. Сонымен бiрге рухани жолда жан мен Құдай 
арасында байланыс пайда болып, адам фәнилiк барлық кемшiлiктерден арылады. 
Абайдың ерекше қасиеттерінің болуы да осы себептен. 
Алла тағала адамға оның рухани деңгейіне байланысты түрлі дәрежеде ашылуы 
мүмкін. Адамның рухани деңгейі Абай көрсеткен имани гүліне көп байланысты. 
Имани гүлдің гүлденуі үшін ең әуелі рухани білім алып Алланың хикметін сезу 
керек екені белгілі. Сондықтан Абай Алла тағаланың сипаттарын беріп, Оны 
хикметтерін көрсетуге ұмтылады. Ойшылдың отыз сегiзiншi қара сөзi бойынша 
Алла тағаланың хикметтерін үш аспектiге шоғырландыруға болады. Олардың 
бiрiншiсi, Жаратушының әлемдiк көрінісі. Абай отыз сегiзiншi сөзiнде Алла тағала 
бүкiл ғаламның iшiнде, ал ғалам Алла тағаланың iшiнде екенiн жазады. Абайдың 
ғалам Алла тағаланың iшiнде деген сөзi Жаратушының осы әлемдiк сипатын 
бiлдiредi.Екiншiсi, Алла тағаланың жүректегi аспектiсi. Алла тағала ғаламның 
iшiнде болса, онда Ол әркiмнiң жүрегiнде де болуы керек. Үшiншiсi, Алла 
тағаланың тұлғалық аспектiсi. Абай Алла тағаланың сегiз тұлғалық қасиетiн 
көрсетiп, олардың сипаттарын береді. 
Әрине, Абайдың өзі айтқандай, Алла тағаланы сипаттарын бұлай жүйелеу біздің 
Оны түсінуімізді оңайлату үшін ғана керек. Әйпесе, шегі жоқ Алла тағаланың 
сипаттары да шексіз. 
Алла тағаланың бұл үш аспектісі ғылымда түрлі парадигмалар (түсініктер) тудырып, 
көптеген пәлсапалық ағымдардың, діни конфессиялардың негізі болып табылатыны 
белгілі. Алла тағала шексіз болғандықтан, оның рухани деңгейі түрліше ашылып, 
санқилы түсініктер тудырады. Бұны мынандай әңгiме арқылы көрсетуге болады. 
Бiр күні ұстаз адам өзiнiң үш шәкiртiне «Адамдар қазiргi заманда поезд деген бiр 
ғаламатты ойлап шығарыпты. Сендер соның не екенiн бiлiп келiңдер» деп тапсырма 
берген екен. 
Бiрiншi шәкiрт вокзалға барып, алыстан келе жатқан поездiң жарығын көрiп, асығып 
ұстазына келiп «Поезд деген жарық» дептi. 
Екiншi шәкiрт поездiң вокзалға келуiн тосып, оның өзiн, үлкен дөңгелектерiн, 
будақтаған түтiнiн көрiп ұстазына келiп «Поезд деген жарық шығаратын және үлкен 
дөңгелегi, будақтаған түтiнi бар арба екен» дептi. 
Ал үшiншi шәкiрт осының барлығын көрiп және вагондардың iшiне кiрiп, ондағы 
адамдарды көрiп, олармен танысып, ұстазына келiп «Поезд деген өзiнен жарық 
шығаратын, будақтаған түтiнi, үлкен дөңгелектерi бар адам тасуға арналған көлiк 
екен» дептi. 

Сонымен, бiрiншi шәкiрт поезд дегенiмiз одан шығып тұрған жарық, екiншiсi – 
оның жарығы мен сыртқы порымы, үшiншiсi – одан шыққан жарық, сыртқы 
порымы, сонымен бiрге оның iшiндегi адамдар екенiн бiлiп келдi. 
Ал ендi осы үш шәкiрттiң қайсысы толық хабар әкелдi? Әрине, үшiншi шәкiрт. Сол 
сияқты адамға Алланың тұлғалық аспектiсi ашылса, онда оған Оның жүректегi және 
әлемдiк сипаты да ашылады. 
Осылайша Алланың өзi бiр болғанымен, Оның сипаттары көп. Олар әркімге түрліше 
ашылады. Бірақ осыны түсінбеген жағдайда пікірталастар туып, кейде қарсыластар, 
тіпті, бір-біріне қаруласқандар да болып жатады. Бұл Алла тағалаға қарсы 
қаруласумен бірдей. Себебі, "Алла тағала ондай емес, Ол мынандай" деген пікір 


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал