Абайдың рухани мұрасы. Досым Омаров Данышпан берген салауатты өмiр тағлымдары



жүктеу 5.01 Kb.

бет7/24
Дата08.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   24
жан дүниесінің тазару барысы және рухани жетілу деңгейі әртүрлі. Алланы тануда 

бұл ғибадат түрлерінің беретін нәтижелері ғана емес, тіпті құлшылық жасайтын 
органдарының өзі де әртүрлі. Енді сол ғибадат түрлеріне жеке-жеке тоқталайық. 
Біріншісі – діннің дәстүрлі рәсімдері. Бұл ғибадат түріне тәнмен жасалатын, яғни 
оның он екі мүшесімен орындалатын ғибадат жатады. Әрбір діннің өз рәсімі, салт-
дәстүрі бар. Олар діннің пайда болған кезіндегі қоршаған табиғат, қоғамдағы саяси-
әлеуметтік жағдайларға, халықтың салт-дәстүріне байланысты әрбір дінде өзіндік 
ерекшелігімен әртүрлі болып қалыптасады. Бұл ғибадат түрі адамды дәстүрлі 
тәртіпке үйретіп, адамның өмірін бір арнаға салу үшін арналған. Мысалы, исламда 
бұларға намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру, қажыға бару тәрізді парыздардың түрлері 
жатады. Діни рәсімдерді дұрыс орындап, оның салт-дәстүрімен жүрген адам 
көптеген күнәлі істерге ұрынбай, өмірін шырғалаңсыз дұрыс бағытқа салу арқылы 
фәни өмірдің бақытына жете алады. 
Бірақ діннің түпкі мақсатын ұмытып, оның ішкі мәніне көңіл бөлмей жасаған 
жағдайда, діни рәсімдер адамның рухани дәрежесін өсіруге көп көмек бере алмайды. 
Бұндай адамдар өмірдің түпкі сырын білмегендіктен, жаман мен жақсыны анық 
айыра алмайды. Сондықтан өмірде пендешіліктің ықпалымен көптеген қателіктерге 
ұрынып, рухани жетілуі өте ақырын болады. Олардың иманы әлі әлсіз 
болғандықтан, тәндерінің он екі мүшесімен жасайтын ғибадатты діннің негізгі мәні 
деп есептейді, сондықтан олар үшін діннің түрі көп. Бұл деңгейде жан құмарынан 
тән құмары басым болғандықтан, адам фәни өмірдің шырмауынан шыға алмайды. 
Олар фанатизм сезімдері мен өзімшіл мінездерден шыға алмағандықтан, көбінесе 
өздерінің рәсімін басқалардыкінен озық көреді,. Иманын өсіруге көңілін бөлмей, 
діннің ішкі мағынасын түсінбей, тек қана сыртқы діни рәсімдермен шұғылданатын 
бұндай адамның халін Абай былайша мысқылдайды: 
Мен жасымнан көп көрдім 
Мұсылманды, кәпірді. 
Абыралыдай көрмедім 
Намаз білмес пақырды. 
Қирағәтін оқытып 
Көріп едім шатылды. 
Ниет қыла білмейді, 
Не қылады нәпілді... 
...Нәпіл түгіл, намазы 
Бәрі желге кетеді. 

...Осы оқумен намаздың 
Қай жерінде сауап бар? 
Тегін ойлап байқасаң, 
Мұнда ми жоқ, құлақ бар. 
("Абыралыға", 1855-1885 ж.) 
Бұл Абайдың жас шағында жазған әзіл өлеңдерінің бірі болса да ақынның сол 
кезден-ақ діннің шын сырын танып біле бастағанын көреміз. Құрдасы Абыралыдай 
адамдар діннің ішкі мағынасына көңіл бөлмей тек сыртқы рәсімін ұстануды әдет 
қылып, тіпті міндетті бес уақыт намаздан басқа қосымша оқылатын нәпілді де 
тастамайды. Бірақ дұрыс ниет қыла білмей, діннің шын мәнін түсінбегендіктен 
жасаған рәсімінің сауабы шамалы. Себебі, бұл сатыдағы адамдар құлшылықты 
миын пайдаланып ойланбай, тек тәнімен, яғни естір құлағымен ғана жасайды. 
Екіншісі – пікір (арабша – фікір) , адамның ойлау қабылетін пайдалану. 
Жаратушыны тану ғибадаттың бұл түрінде рухани білімнің көмегімен 
жаратылыстың көрініп, немесе көрінбей тұрған құбылыс-сырларын Алла тағаламен 
байланыстыру арқылы болады. Жартушының хикметін сезіп, түсіну ақыл-ес арқылы 
пікірлеумен орындалады. Ғибадаттың бұл түрімен рухани ғылымды, яғни 
шариғатты терең меңгеру барысында ақыл-есті толық пайдаланып, Алланың нұрына 
бөлену деңгейіне дейін көтерілуге болады. Ондай адамдар өздерінің рухани 
болмысын танып, жақсы мен жаманды дұрыс айыра біледі. Құлшылық ой-өрістің 
көмегімен жасалатын болғандықтан, құлшылық жасау органы – адамның миы. 
Бірақ, толық білім болмай, ой-өріс дұрыс бағыт алмаса, ол адам шатаққа жолығып, 
өмір заңдылығын бұрыс түсініп кетуі де мүмкін. Сондықтан ислам діні 
құлшылықтың бұл түрімен жалпы көпшіліктің шұғылдануын көп қолдамайды. Бірақ 
Абай да, Шәкәрім де өз шығармаларында Алла тағаланың хикметін сезу үшін ақыл-
есті қолдануға шақырады. Онсыз якини (шын) иман бола алмайды. 
Ғибадаттың бұл түрінде рухани ұстаздың орны ерекше. Абай рухани ұстаздың 
маңыздылығын өзінің "Ескендір" атты дастанында жақсы көрсетеді. Аристотель 
тәрізді жетілудің шыңына жеткен рухани ұстаздар Ескендір тәрізді ұлы тұлғаның 
өзіне де дұрыс жол көрсетіп, болмыс сырларын ашып бере алады. Бұл сатыға 
көтерілгендер жалпы болмыс заңдылығын, оның бір Жаратушысы барын жақсы 
сезіп-түсінгендіктен, олар болмысты дінге, ұлтқа, нәсілге сол сияқты басқа да 
бөлшектерге бөлмей, өмірді тұтасымен қабылдайды. Сондықтан адамзаттық сана 
деңгейіне көтерілгендер осылар болады. Олар барлық адамадарды дос ретінде 
қабылайды. Барлық адамдардың бір-біріне дос екенін Абай отыз төртiншi қара 
сөзiнде былай деп түсiндiредi: 
«Адам баласына адам баласының бәрi – дос. Не үшiн десең, дүниеде жүргенде 
туысың, өсуiң, тоюың, ашығуың, қайғың, қазаң, дене бiтiмiң, шыққан жерiң, бармақ 

жерiң – бәрi бiрдей, ахиретке қарай өлуiң, көрге кiруiң, шiруiң, көрден махшарда 
сұралуың – бәрi бiрдей, екi дүниенiң қайғысына, пәлесiне қаупiң, екi дүниенiң 
жақсылығына рахатың – бәрi бiрдей екен... Бiрiңе бiрiң қонақ екенсiң, өзiң дүниеге 
де қонақ екенсiң..» Осылай ойшыл адамдардың бiр-бiрiнен артықшылығы жоқ, бәрi 
бiрдей, сондықтан адам баласына адам баласының бәрi дос екенiне дәлел айтады. 
Осыдан Абайдың гуманистiк идеясы Жоғары Рух мүддесiне негiзделгенін, терең 
тамырдан алынғанын бiлемiз. Тұтастық сана, мұсылманша "вахад-ул-джуд" деген 
осы. 
Пікірдің маңыздылығына Құран Кәрімде өте көп көңіл бөлінеді. Мысалы, ол туралы 
екі мыңнан астам аятта айтылады екен. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) бұл 
құлшылықтың түрі туралы: "Осы құлшылықтың бір минуты бір жылдық ғибадатпен 
тең" – деген екен. Бұл жерде "ғибадат" сөзі тәнмен жасалатын ғибадатқа 
байланысты екені түсінікті болса керек. Ал Абай пікір жасауға былай деп үйретеді: 
Кеше бала ең, келдің ғой талай жасқа, 
Көз жетті бір қалыпта тұра алмасқа. 
Адамды сүй, Алланың хикметін сез, 
Не қызық бар өмірде бұдан басқа. 
Шәкәрім атамыздың мұрасы фікір поэзиясына толы. Бір ғана мысал: 
Күн аязда терезеге, 
Неше түрлі гүл түсер. 
Мұнша әдемі түсті неге, 
Кім түсірді ой жібер.... 
"Ана сансыз кереметті, 
Кім жаратса, Тәңірі сол", – 
Десе нетті, қойса бетті, 
Хақиқатқа жайнаған. 
Шала дін мен қате пәннің, 
Сөзіне ерме, маған ер. 
Міні – жаның, міні – Тәңірің, 
Міні – дінің, міні – иман. 

Ғұлама пікірдің маңыздылығын осылай білдіреді. 
Діннің түпкі мағынасын ұмытып жасалған пікірдің де адамға көрсететін өзіндік 
қорлығы аз емес. Ол қорлықтың ең ауыры – пікірдің түрлі діни қақтығыстарда әр 
діннің идеологиясына айналып кетуі. Қасиетті жазбаларға сүйенген, бірақ олардың 
негізгі мағыналарын өздерінің саяси мүддесіне оңтайлап алған мұндай пікіршілерді 
дұрыс жолға салу қиынның қиыны болады. Олардың соңына ерген рухани деңгейі 
әлі жетіле қоймаған көпшілік қауым мәселені дұрыс пайымдай алмай жалған пікірді 
өздерінің идеологиялық қаруына айналдырып алады. Сондықтан дін араласқан 
халықаралық шиеленістерді реттеу өте қиынға соғады. 
Пікір имандылықтың шын мәнін түсініп, жүрекпен байланыстырғанда ғана өте 
жоғары жетістіктерге жеткізеді. Бірақ соны ескермейтін, тек қана схоластикалық 
бақаспен (пікірталаспен) шұғылданатындарды Абай былай деп сынға алады: 
Ақыл мен хауас барлығын 
Білмейдір, жүрек сезедүр, 
Мұтәкәллимин, мантикин 
Бекер босқа езедүр. 
("Алла деген сөз жеңіл", 1896 ж.) 
Діннің түпкі мақсатын ұмытып, тек қана сөз таластыруға ұмтылған ойшылдар мен 
логиктарға ақын Абай осылай өз бағасын береді. 
Үшіншісі – зікір арқылы Алла тағаланы ұмытпай, Оны үнемі есте ұстау. Зікір 
арабшадан еске алу деп аударылады. Басқа тілде басқаша айтылғанымен, 
барлығының мағынасы бір – Алла тағаланы үнемі есте ұстау. Зікірдің шыңына 
жеткендердің жандары рух арқылы Алла тағаламен байланыста болып, Оның 
дидарына жақындамақ. Исламда ғибадаттың бұл түрімен көбіне сопылар 
шұғылданады. Ірі сопы өкілдерінің Алла тағаланы "ғашығым", "досым" деп 
атайтындары осының белгісі. Мысалы, Омар Хаям, Ғафиз тәрізді ақындардың 
өлеңдеріндегі "жар", "дос" ұғымдары адамы емес, Алла тағалаға деген қатынасты 
білдіреді. Бұлар – рухани жолдың өте жылдам әдісімен Абай іліміндегі толық адам 
сатысының шыңына жетіп, Алла тағала шын ғашық болғандар. Суфизм ұғымынша 
мұндай адамдардың құлшылығын жүрек арқылы Алла тағаланың Өзі басқарады. 
Зікірдің шыңына жеткендер үшін адамзат қана емес, бүкіл жан иелері бір Алланың 
сүйіктілері. Барлық әлем бір Алланың әмірімен өмір сүріп жатқандықтан, олар 
барлық жан иелері құлшылық жолында деп сезінеді. Тек әркім өзінің санасының 
жетілу деңгейіне байланысты түрлі сатыларда орын алған. Діннің мұндай кең 
түсінігі бойынша, тіпті, атеистер де құлшылық жолында. Кеңес дәуірінде атеистер 
Құдайды мойындамаса да, табиғат күштерін мойындап, олардың түрлі 
заңдылықтарын зерттеп, өз қажеттеріне пайдалануға ұмтылған. Ал табиғат 

Құдайдың көрінісі емес пе. Ендеше олар да құлшылық жолында. Бірақ бұны 
атеистердің мойындағысы келмейді. 
Ғибадат түрлерінің беретін нәтижелерін бір таблицаға шоғырландыруға болады. 
Таблица. Ғибадат түрлерінің нәтижелері 
Ғибадат түрлері 
Діни рәсім 
Пікір 
Зікір 
Орындалуы 
Тән 
Ақыл-ес 
Жан 
Нәтижесі 
Имандылықты сақтайды 
Алланың нұры 
Алламен байланыс 
Адам қасиеті 
Жаман мен жақсыны айырмайды 
Жаман мен жақсыны айыра біледі 
Бәріне бірдей қарайды 
Рухани жетілу жылдамдығы 
Өте ақырын 
Жылдам 
Өте жылдам 
Жетілу деңгейі 

Пенде 
Толық адам 
Толық адам 
Дінге көзқарасы 
Дін көп 
Дін біреу 
Дін – Хақиқат 
Орындалатын орган 
12 мүше 
Ми 
Жүрек 
Жетекші 
Иман 
Рухани ұстаз 
Көкірек көзі 
Құмары 
Тән құмары 
Жан құмары 
Алла 
Тегінде, зікірдің бірнеше түрлері болады. Олар – ойды Алла тағалаға 
шоғырландыру; Алла тағаланың қасиетті есімдерін қайталау; бүкіл іс-әрекетті Алла 
тағаланың разылығы үшін орындау. Алла тағаланың қасиетті есімдерін қайталау 
зікірдің оңтайлы түріне жатады. Рухани деңгейге байланысты зікірді қайталаудың 
үш түрі қолданылады. Олар – зікірді дауыстап айту, өзі еститіндей ғана ақырын айту 
және дыбыссыз, оймен айту болып бөлінеді. Зікір туралы Құран Кәрімде жетпістен 
астам рет айтылады екен. Бұндай таза құлшылыққа өте сирек адамдар ғана көтеріле 
алады. Зікір жолында жүргендер көбінесе мешіттегі молдалар тәрізді халыққа 
қызмет жасамайды. Олардың өмірі көпшіліктен бөлекте, оңашалықта өтеді. Олар не 
кездессе сонымен қоректеніп, көбінесе садақамен өмір сүреді. 

Бірақ діннің түпкі мағынасын ұмытқан кезде бұл ғибадаттың да адамға әкелетін өз 
зардабы бар. Имандылығына білімі сәйкес жетілмегендерге зікір де келе-келе 
рәсімге айналып кетеді. Сөйтіп, ол ғибадатын ой-өріс, жүрек көзін ашу үшін емес, 
тек қана дін рәсімін орындау үшін ғана жасай бастайды. Осылай ол діннің түпкі 
мағынасынан алыстап, зікірді тән құмарлықтарын қанағаттандыру үшін пайдалана 
бастауы мүмкін. Жалған зікір осылай адамның ой-өрісін, өмір салтын қоғамнан 
бөлектендіріп, фанатизмді, діни секталарды тудырады. Сөйтіп, көпшіліктің 
арасында олардың беделі түседі. Соның салдарынан қоғамда дінге нағыз берілген 
таза жолдың өкілдері болып табылатын сопыларға да сенімсіздік туады. Қазіргі 
кездегі сопылық жол туралы кейбір жаңсақ пікірлердің пайда болуы осының 
көрінісі. Рухани деңгейді анықтай алмайтын көпшілік қауымның сопыларды 
қуғынға ұшыратып, тіпті оларды қинап өлтірген жағдайлар тарихта жиі кездеседі. 
Бірақ Құдай жолында жүргендерге орынсыз кінә тағу кімге болса да өте қауыпты. 
Себебі, ондай адамды болмыстың әділет заңы мұрттай ұшырады. Көңілінің көзі 
ашық адамға өткен замандардан да, бүгінгі күндерден де бұған дәлелдер көп. 
Абай өзінің "Алланың Өзі де рас, сөзі де рас" өлеңінде діннің шын мәнін түсіндіріп, 
бірақ оны қабылдаудың көпшілік үшін неге қиын екенін көрсетеді. Ол өзі тапқан 
дән – үш сүюді имани гүл деп атай келе, әрі қарай былай деп жазады: 
Руза, намаз, зекет, хаж – талассыз іс, 
Жақсы болсаң, жақсы тұт бәрін тегіс. 
Бастапқы үшті бекітпей, соңғы төртті 
Қылғанменен татымды бермес жеміс. 
Бас жоғары жаралған, мойын төмен, 
Қарашы, дене біткен ретіменен. 
Істің басы – ретін танымақтық, 
Иман білмес тағатты қабыл демен. 
Имамдар ғибадаттан сөз қозғаған, 
Хұснизән мен иманды білді ойлаған. 
Иманның тазалығын жақсы ұқтырмай, 
Сыртын қанша жуса да, іші оңбаған. 
Көріп отырмыз, Абай діннің шын мәні бұрмаланып, оның түпкі мақсатынан 
ауытқуының себебін айтқан. Ақын діннің рәсімдерін орындау керек, бірақ бұлардың 
барлығы діннің түпкі мағынасы болып табылатын бастапқы үш сүюді, яғни Алла 

тағала мен адамды байланыстыратын сүюлерді, "имани гүлді" бекітпей, құр діни 
рәсімдерді орындау татымды жеміс бермейді деп діттеген. Әр істе де әуелі оның 
неден басталатынын білу маңызды, дінді ұстану үшін де әуелі оның неден 
басталатынын білу керек. Абай сөзі бойынша дін иманнан басталып, әрі қарай ораза
намаз, зекет, хажылық болып жалғаса береді. Ал діннің басы, яғни иман болмаса
онда істің бәрі бос. Иманды ұқтыру, оны уағыздап көпшілікке үйрету имамдар 
парызы еді. Өйткенні, дінді иманнан бастамасаң, иманды білмесең, ондай тағат 
(құлшылық) та қабылданбайды, яғни бос әуре. Көпшілік арасындағы діни түсініктің 
осындай құлдырауы имамдардың ғибадаттан (құлшылық жолынан) сөз қозғап, 
Хұснизән (жақсы ой) мен иманды білдіруді ойласа да иманның тазалығын жақсы 
ұқтыра алмайды, себебі олардың өздерінде иманның тазалығы жоқ. Бұл діннің 
құлдырау себептерінің бірі. Осының барлығы адамның өз нәпсісін тыймауының 
кесірінен екенін айтып келеді де, әрі қарай ақын сөзін былай деп жалғастырады: 
Мү'мин болсаң, әуелі иманды бол, 
Бендеге иман өзі ашады жол, 
Шын илан да, таза ойла бір иманды, 
Мұнафиқ намаз қылмап па, мағлұм ғой ол. 
Алла ішіңді айтқызбай біледі ойла, 
Пендесіне қастықпен кінә қойма. 
Распенен таласпа мү'мин болсаң, 
Ойла, айттым, адамдық атын жойма! 
Абай күнделікті тіршілікте көріп жүрген мұнафиқтардың (екі жүзді, іші кәпір
сырты мұсылмандардың) соңына ерме, иманыңды таза ойла деп ескертеді. Сонымен 
бірге, екі жүзді шала мұсылмандар бірігіп дінге нағыз берілгендерге қаруласып 
қарсы шығуы да мүмкін. Кезінде Шәкәрімді "кәпір" атап, Л.Н.Толстойды шіркеуден 
аластатқан осындай дінді таяз түсінетін, не болмаса саясаттың ықпалынан шыға 
алмаған дін қызметкерлері еді. Соның алдын алғандай ақын Алланы алдай 
алмайсың, сондықтан мұсылман болсаң пендесіне кінә қойып, распенен таласып 
адамдық атын жойма дейді. Бұл арада ақынның адам деп имандыларды ғана 
атайтыны көрініп тұр. Ол өзінің отыз сегізінші сөзінде имансыздарды "жарым адам" 
деп атайды. 
5. Әлем болмысы 
Адам баласы салауатты өмір салтымен өзін-өзі тану арқылы тіршіліктің жоғары 
мақсатына жету үшін оған әуелі әлем болмысының негіздері туралы білім керек 
екені дау тудырмайды. Болмыс заңдылығы туралы білім – рухани білімге жатады. 

Рухани бiлiм мен материалдық бiлiмнiң айырмасы бар. Әуелi ол айырмашылықтың 
неде екенін бiлiп алайық. Рухани бiлiм дегенiмiз – рух туралы, оның қасиеттері мен 
жаратқандары және олардың өзара байланысы туралы білім. Бұл – толық білім. 
Абай ілімі бойынша бүкіл болмыстың бір Жаратушысы бар. 
Егер бұл толық білімнің Жаратушы туралы бөлiгiн алып тастайтын болсақ, онда ол 
толықтығынан айырылады. Материалдық бiлiм дегеніміз осы. Материалдық бiлiм 
адам сезiмдерiне көрiнетiн көрнеу және көрiнбейтiн көмескі, тылсым материалдық 
әлемдер және олардың элементтерiнiң жан иелерiмен қарым-қатынасын 
қарастырады. Материалдық бiлiм Жаратушыны қарастырмайтын болғандықтан, ол 
толық бiлiм емес. 
Рух пен материяның айырмашылығы үлкен, қасиеттері жағынан қарама-қарсы десек 
қате емес. Мысалы, материалдық әлем уақытша (фәни) , надандыққа және зардапқа 
толы болса, ал рухани әлем, керiсiнше, мәңгiлiктi (бақи) , бiлiмге және ләззатқа 
толы. Абай iлiмi бойынша әлемдi жаратқан Алла тағала, яғни Жоғарғы Рух 
болғандықтан, рухани бiлiм барлығын толық қамтитын абсолюттi. Сөйтіп, рухани 
білімнің ерекшелігі – рухани және материалдық әлемдi бiрдей қамтиды. Мынаған 
қараңыз – материалдық бiлiмді рухпен байланыстырсақ – ол рухани білімге 
айналады. Мысалы, табиғатты зерттейтiн ғылымдар Жаратушымен байланысты 
болып, Оның хикметін сезінуге арналған болса – ол рухани білім. Ал егер 
себептердiң себебi – Жаратушымен байланыспай, Оның энергияларын өзiнен бөлiп 
жеке қарастыратын болса – онда ол тек қана материалдық ғылым болып қалады. 
Адамға екі дүниеде де тіршілігі дұрыс болуы үшін толық білім, яғни рухани білім 
керек. Абай мен Шәкәрім iлiмi тұрғысынан алғанда барлығын жаратушы – Алла 
тағала ғой. Сондықтан, қандай бiлiмдi болса да Онымен байланыстырып, оны 
рухтандыруға болады. Абай ілімі – рухани ілім. Сондықтан, бiз ұлы бабамыздың 
мұрасын осы рухани тұрғыдан қарастырамыз. 
Абай отыз сегiзiншi қара сөзiнде Алла тағала және рухани білім алу шарты жөнінде 
былай деп жазады: «Себебi, Алла тағала өзi – Хақиқат, растықтың жолы. Қиянат – 
Хақиқат пен растықтың дұшпаны. Дұшпаны арқылы шақыртқанға дос келе ме? 
Көңiлде өзге махаббат тұрғанда, хақлықты таппайды. Адамның ғылымы, бiлiмi 
Хақиқатқа, растыққа құмар болып, әр нәрсенiң түбiн, хикметiн бiлмекке 
ынтықтықпенен табылады. Ол – Алланың ғылымы емес, hәмманы бiлетұғын 
ғылымға ынтықтық, өзi де адамға өзiндiк ғылым бередi. Оның үшiн ол Алланың 
өзiне ғашықтық." Абайдың бұл жазғаны оның «Алланың өзi де рас, сөзi де рас» 
өлеңiндегi қағидаларды түсіндіре түседі. Ойшыл Алла тағаланың Хақиқат, яғни 
қазақша айтқанда Оның барлығы рас екенiн тағы да ескертiп тұр. Ал Оны табу үшiн 
Оған деген махаббат керек. Оған деген махаббат Абайдың өзі айтқандай "Сен де сүй 
ол Алланы жаннан тәтті" тәрізді құмарлықтан туады. Алланың өзiне ғашық болып, 
Оның хикметiн бiлуге ұмтылған адамда барлық бiлiм көзi ашылып, ол толық бiлiмге 
ие болады. Адамдық дәрежесi дегенiмiз осы. Ал бұған мал таппақ, мақтан таппақ
ғиззат құрмет таппақ тәрізді фәни өмірдің жетегі арқылы жетуге болмайды. 

Осы арада ыңғайы келіп тұрғанда ескертетін бір жағдай бар. Кейбір ғалымдар 
Абайдың рухани дүниесін зерттеу барысында "Абайдың ақындық кітапханасы" 
деген ұғымға аса көп көңіл бөледі. Олардың ойынша "Әсіресе, Абай дүниетанымы 
мен ақындық әлеміне ғылыми негізде толық сеніммен кіру үшін Абай мұрасының 
қай саласын сөз етсек те, Абайдың ақындық кітапханасына қол артпай ғылыми 
қауымды айтқан пікірімізге ұйытып нандыра алмаймыз." /3/ Бұл сөздер таза 
материалдық көзқарастан туып, сол арнадан шыға алмаудың көрінісі. Әрине, рухани 
жолға қатысы жоқ, фәни өмірлік адамдардың өмірін зерттегенде олардың не оқып, 
не білгендерін білудің маңызы зор. Себебі олардың ой-өрісі сол арнада 
қалыптасады. Бірақ, Абай ондай адам емес қой. Абай рухани жоғары деңгейге 
көтерілген адам. Сондықтан, бұндай тұжырымды Абай тәрізді жүректерінде имани 
гүл гүлдеген данышпандардың өміріне қолданатын болсақ, онда қателесеміз. Себебі, 
олардың ой-өрісі не оқып, не білгеніне ғана байланысты емес, олардың көкірек 
көздерінің ашылуына байланысты. Рухани жоғары дәрежедегі адамдар өмір 
хикметтерін жүрек арқылы қабылдап, білімді жүрек арқылы алады. Себебі, Абайдың 
өзі айтып отырғандай иманы толық адамдар үшін "Алла тағала өзі – растықтың 
жолы..., өзі де адамға өзіндік ғылым береді". Ақын "Алланың өзі де рас, сөзі де рас" 
өлеңінде де "Мұсылман болсаң, әуелі иманды бол, Пендеге иман өзі ашады жол" деп 
иманды адамдардың білім көзінің қайда жатқанын меңзеп отыр емес пе? Абай да 
осындай дәрежеде болғаны туралы жоғарыда дәлелдер келтірілді. Сондықтан Абай 
тәрізді данышпандарды өзіміздің ой-өрісіміздің аясында ғана қарастырып, оларды 
қарапайым адамдардың деңгейіне дейін тартып түсіру жаңсақтық болмақ. 
Абай Алла тағаланы Хақиқат деп атайды. Арабтың бұл сөзi қазақтың «растық, 
шындық» деген сөздерiнен әлдеқайда кең ұғымды бiлдiредi. Себебi, қазақшаға араб 
тiлiнен енген, алдында «ғ» немесе «қ» әрпi бар сөздер – Алла тағалаға қатысы бар 
сөздер. Қазақ тiлiне араб сөздерi ислам дiнiнiң таралуына байланысты ендi. Ендеше 
ол сөздер Алла тағаламен тiкелей байланысты. Сондықтан олар рухани мағыналы 
сөздер. Мысалы, арабтың «хакiм» деген сөзi рухани басшыны бiлдiрсе, ол қазақшаға 
«әкiм» болып ел басқаратын адамды бiлдiретiн сөзге айналып кеткен. Сол сияқты 
«ғадалет», «хүкiм», «хаса», «ғақыл», «ғалам», «харам» сөздерi Алла тағаланың 
әдiлеттiлiгiн, Оның үкiмiн, iстерiнiң аса кереметтiлiгiн, ақылдылығын тағы басқа іс-
пиғылын білдіретін арнаулы терминдер, ал қазіргі қазақ тiлiне олар «әдiлет», «үкiм», 
«аса», «ақыл», «әлем», «арам» болып фәни күнделiктi өмiр көрiнiстерiн бiлдiретiн 
сөздерге айналған. Абай араб сөздерiн түпкі мағынасында қолданған. Ендеше 
арабтың «ғылым» сөзi Алла тағаланың қасиетiн бiлдiретiндiктен Абай бұл сөздi 
қолданғанда рухани ғылым туралы айтатынын ескерген жөн. Рухани ғылым барлық 
болмысты қамтитындықтан, тiршiлiк ғылымы да осы сөздiң iшiне кiредi. Абай 
«ғылым» деген сөздi осы мағынада қолданған деп қарасақ, оның «Ғылым таппай 
мақтанба» өлеңiнiң мүлде бөлек мағынасы ашылады. 
Түбiнде араб сөздерiн Абай тәрiздi Алла тағаламен байланыстырып, төл 
мағынасында қолданатын болсақ, көптеген өмiр хикметтерi шын мәнiнде ашылып, 
басқа сыр бередi. Мысалы, Алла тағалаға құлшылықты бiлдiретiн «ғибадат» сөзiне 
мән беретiн болсақ, қазақ тiлiне «ибадат», одан «инабат» болып өзгерiп кiрген 

сөздер адамдардың қасиеттерi, өзара iлтипаты Алла тағаламен байланысты екенiне 
көзiмiз жетер едi. 
Сөйтіп, «Алла тағала өзi – Хақиқат» деген Абай сөзiндегi «Хақиқат» сөзi тiршiлiктiң 
«ақиқат», «шындық» деген ұғымын емес, Алла тағалаға қатысты ең жоғары 
ақиқатты, яғни абсолюттiк ақиқатты бiлдiрiп тұр. Ендеше Абай сөзiн «Алла 
тағаланың өзi – Абсолюттiк ақиқат» деп түсiнуге болады. 
Философиялық сөздiкте «абсолют» (лат. absolutus – сөзсiз) деген ұғымды – «өзiне-
өзi жеткiлiктi», яғни толық бүтiн, басқа ештеңеге тәуелдi емес, бүкiл болмысты 
қамтитын және оны жарататын мәңгi, шексiз, кемелдi және өзгермейтiн субъект 
ретiнде бередi. Абсолют болғандықтан, онымен байланыстырып 
қарастырылғандардың барлығы да абсолюттiк негiз алып, ал онымен 
байланыспағандар салыстырмалы болып табылады. Ортағасырлық ғылыми исламда 
бұларды субстанция және акциденция деп атайды. Философияда қандай да 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   24


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал