Абайдың рухани мұрасы. Досым Омаров Данышпан берген салауатты өмiр тағлымдары



жүктеу 5.01 Kb.

бет24/24
Дата08.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24
Сонымен, адамдар әуелгі сатыда имандылықты қабылдап, дәулетке жеттi, сезiмдерiн 
қанағаттандырып фәнилiк бақыт тапты, ендi мiне өзiнiң рухани болмысын сезiндi. 
Әркiмнiң  бiр  деңгейден  екiншi  деңгейге  көтерiлуi  үшiн  имандылығы  белгiлi  бiр 
дәрежеге  жету  керек  екенiн  бiлдiк.  Имандылық  –  жанның  қасиетi.  Абайша  бұл, 
материалдық  жетiлудiң  өзi  жанның  тазаруына  себепкер  рухани  үрдiс.  Бiрақ  осы 
деңгейлердiң  барлығында  да  адам  тек  қана  өзiнiң  қамы  үшiн,  немесе  Алла 
тағаланың жаратқандары үшiн ғана әрекет жасады. 
Мақсат  –  өзiн  қанағаттандыру  болды.  Ол  әлi  алдына  Алла  тағаланың  разылығы 
туралы  мақсат  қойған  жоқ.  Сондықтан  адам  Алла  тағалаға  толық  берiлген  жоқ. 
Адам Алла тағаладан өзiн бөлек сезiнiп, өз қамы үшiн әрекет еткендiктен жетiлудiң 
бұл деңгейлерi материалдық сатыға жатады. 
Имандылығы  әрi  қарай  нығайғанда  адам  Жаратушыны  танып,  Оның  рухани 
қасиеттерiн  сезiнедi.  Оған  деген  сүйiспеншiлiк  сезiмi  туып,  Оған  берiлгiсi  келедi. 
Сөйтiп Алла тағаланың разылығы үшін құлшылық етуге ниет туады. Бұл ниет оны 

келесi сатыға көтередi. Ондай адам барлық жағынан да кемелдi, толық. Сондықтан 
Абай ондай адамды "толық адам" деп атайды. 
4. Толық адам сатысы 
Рухани  жетiлу  сатысындағы  "толық  адамның"  материалдық  даму  сатысындағы 
"адамнан"  айырмашылығы  неде?  Бұлардың  бiрнеше  айырмашылықтары  бар. 
Әулиелер  мен  қарапайым  адамдарды  ажырату  үшiн  және  әркiм  өзiнiң  рухани 
деңгейiн көру үшiн бұл айырмашылықтарды бiлу керек. 
Барлық  жан  иелерiнiң  әрекеттерiнде  екi  мақсат  болады.  Бiрiншiсi,  өзiнiң 
материалдық  құмарлықтарын  қанағаттандыру.  Екiншiсi,  рухани  құмарлықтарын 
қанағаттандыру. Абай біріншісін – "тән құмары" десе, екіншісін – "жан құмары" деп 
атайды, яғни Алла тағаланың разылығы үшін әрекет жасау. Бұдан білетініміз – іс-
әрекет  қозғалыс  көрінісі  ғана.  Сондықтан,  ол  жаман  не  жақсы  болмайды.  Іс-
әрекеттің мақсатына байланысты жақсы іс-әрекет не болмаса жаман іс-әрекет болып 
бөлінеді. 
Мысалы, хирург операция жасау үшін адам жүрегін пышақпен кесетін болса – бұл 
жақсы  іс-әрекет.  Себебі,  ол  адамның  өмірін  сақтау  үшін  арналған.  Ал  егер 
қылмыскер адамды өлтіру үшін жүрегіне пышақ салса, бұл – жаман әрекет. Себебі, 
бұл – адамды өмірден айыру үшін жасалған. Осылай жасалу мақсатына байланысты 
іс-әрекет жаман-жақсы болып бөлінеді. Сондықтан, бүкіл өмірдің мәнді не болмаса 
мәнсіз болуы адамның іс-әрекетіндегі мақсатына, оның ниетіне бағынышты. 
Толық  адам  сатысындағылар  өмірін  Алла  тағалаға  толық  арнайды,  ал  адам 
сатысындағылар  толық  арнамайды.  Олар  өздеріне  пайдасы  болса  Құдайды  еске 
алып,  Оған  ризалықтарын  білдіреді,  ал  егер  пайдасы  болмаса  Оны  ұмытып,  өмір 
қызығымен кетеді. 
Сонымен, адам мен толық адамның арасындағы б i р i н ш i а й ы р м а ш ы л ы қ 
адамдардың  іс-әрекетерінің  мақсатында.  Материалдық  әрекет  жасайтын  адамның 
санасы  дене  деңгейінде,  сондықтан  ол  өзін  "денемін"  деп  санайды.  Соған 
байланысты  "менiкi"  –  оның  тәнiмен  байланысты  отбасы,  бала-шаға,  мал-мүлiк, 
халық, отан, тағы сол сияқты болып шеңберi кеңи бередi. Рухани әрекеттегілердің 
санасы  рухани  деңгейде.  Олар  үшін  "Мен"  –  жан,  ал  "менiкi"  –  Алла  тағала,  яғни 
менiң Жаратқан Ием. 
Адам  сатысындағыларда  имандылық  бар.  Бірақ  бұл  толық  иман  емес.  Сондықтар 
оларды  Абай  отыз  төртінші  қара  сөзінде:  "Оны  қайтіп  түзете  аламыз?  Оларды 
мұсылман  деп,  қалайша  иманы  бар  ғой  дейміз?  "  –  деп  төмен  баға  береді.  Олар 
барлығын  жаратқан  Алла  тағала  екенiн  бiледi.  Бiрақ  Алла  тағала  үшiн  әрекет 
жасамайды, тек қана Одан өзiнiң өмірiнiң жақсы болуын тiлейдi. "О, Алла тағала! 
Маған тамақ бере гөр, денсаулық бере гөр, отаныма тыныштық бере гөр" және тағы-
тағылар деп ол өзiнiң денесiне байланысты құндылықтарды сұрауы мүмкiн. Сөйтiп 
адам Құдайға құлшылықты өзiн қанағаттандыру үшiн пайдаланады. 

Материалдық дегенiмiз осы. Себебi ол әлi Абай көрсеткен өмірдiң негiзгi мақсатын 
бiлмейдi,  не  болмаса  толық  сезiнiп-түйсiнген  жоқ.  Бiрақ  ол  материалдық  қажетiн 
Құдай  тағаладан  сұраған  кезде  Оны  есiне  түсiредi.  Бұл  адамның  жанын  бiртiндеп 
тазартып, түбiнде өмірдiң негiзгi мақсатына ұмтылуға әкеледi. Ал толық адам мүлде 
басқа.  Ол  өмір  мақсатын  түсiнген  және  соған  барлық  өмірiн  арнайды.  Ол  өзiне 
ештеңенi  де  сұрамайды,  iс-әрекетiнiң  барлығын  тек  қана  Түп  Иенiң  разылығына 
арнайды. 
Абай адам баласының санасын төменгi сатыдан көтеру үшiн "имандылық қабылда", 
"Бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол" деп тәртiпке шақырады. Дәулетке 
жету үшiн "Еңбек ет, мал тап... Еңбек етсең ерiнбей – тояды қарның тiленбей" десе, 
сезiм  қанағатына  бөленiп,  өмір  бақытын  көру  үшiн  "Бiрiңдi,  қазақ,  бiрiң  дос 
көрмесең,  iстiң  бәрi  –  бос"  деп  халық  бiрлiгiне,  адамзат  бiрлiгiн  ойлайтын 
гуманистерге  "Адамзаттың  бәрiн  сүй  бауырым  деп"  дейдi.  Ал  рухани  сатыға 
көтерiлу  үшiн  "Сен  де  сүй  Ол  Алланы  жаннан  тәттi"  деп  ең  жоғары  мақсатты 
көрсетедi. 
Абай осылай адамды саты-сатылап негiзгi мақсатқа әкеледi. Бұлардың ең жоғарғысы 
рухани  жетiлу,  себебi  махаббат  сүюдiң  ең  жоғарғы  нысанасына  –  Құдай  тағалаға 
бағытталады, сонымен бiрге "жаннан тәттi" деп ол сүюдiң басқалардан артық екенін 
көрсетедi. Адамға ең қымбаты жаны болса, ал "жаннан тәттi" деген сөз бұл сүю одан 
да  құнды,  ең  жоғары  дәреженi  көрсетедi.  Сондықтан  рухани  жетiлу  –  ең  жоғарғы 
саты, одан жоғары сана жоқ. 
Толық адам сатысындағылардың басқалардан е к i н ш i а й ы р м а ш ы л ы ғ ы – 
олардың өмірлерiнiң түпкi мақсатында. Толық адамдарда бірақ мақсат бар. Ол – Түп 
Иеге қайту. Ол үшiн толық адамдар Абайдың "Сен де сүй Ол Алланы жаннан тәттi" 
қағидасын  берiк  ұстанып,  Аллаға  деген  биік  махаббатқа  жетуге  ұмтылады.  Олар 
құлшылық жолындағылар. Себебi бiреудi жақсы көру үшiн оны сырттай бiлiп қою 
жеткiлiксiз. 
Нағыз сүйiспеншiлiк қарым-қатынастан басталады. Сол сияқты Алла тағаланы сүю 
үшiн де Онымен қарым-қатынас аясына кіру керек. Ал ол құлшылық арқылы ғана 
болмақ.  Сөйтiп  олар  Алла  тағаланы  ешуақытта  ұмытпай,  әруақытта  естерiнде 
ұстаушылар. Осылай олар рухани сатыға көтерiлiп, Құдайға деген сенiмдерi биiктеп, 
Онымен қауыша алады. Адам ендi барлық iс-әрекетiн өзiнің емес, Құдай тағаланың 
разылығына арнайды. 
Ү ш i н ш i а й ы р м а ш ы л ы қ – Құдайға деген Абай көрсеткен ынталы жүрек, 
шын  көңiлдің  тазалығында.  Бұл  олардың  қасиеттерiнiң  айырмашылығы.  Абай 
айтқандай, бұл қасиеттен басқа қасиеттер Хаққа жол емес. Бұл туралы Абай былай 
дейдi: 
Алла деген сөз жеңiл, 
Аллаға ауыз қол емес. 

Ынталы жүрек, шын көңiл, 
Өзгесi Хаққа жол емес. 
("Алла деген сөз жеңiл". 1897 ж.) 
Осылай Абай "Өзгесi Хаққа жол емес" деп нақтылап, ал қара сөзiнде ынталы жүрек 
пен шын көңiлдiң рухани жолдағы маңызын баса айтады. Ол өзiнiң отыз сегiзiншi 
қара сөзiнде былай деп нақтылай түседі: 
"Ендi бiздiң бастағы тағриф (түсiнiгiмiз) бойынша Құдай тағала ғылымды, рахымды, 
ғадаләттi,  құдiреттi  едi.  Сенде  де  бұл  ғылым,  рахым,  ғадаләт  үш  сипатпенен 
сипаттанбақ:  ижтиһатiң  (талапкер)  бар  болады.  Белгiлi  жәуанмәртлiк  (iзгi,  кең 
пейiлдi)  үш  хаслат  (сипат,  қасиет)  бiрлән  болар  деген,  сиддық  (шындық)  ,  кәрәм 
(ізгілік) , ғақыл (ақыл) – бұл үшеуiнен сиддық ғадаләт болар, кәрәм шапағат болар. 
Ғақыл  мағлұм  дүр,  ғылымның  бiр  аты  екендiгi.  Бұлар  әр  адамның  бойында  Алла 
табарака уа тағала тәхмин (шамасы) бар қылып жаратқан. Бiрақ оған рәуаж (тарату, 
өсіру)  берiп  гүлдендiрмек,  бәлки,  адам  өз  халiнше  кәмәлатқа  жеткiзбек  жәһәтiнде 
(ынта,  жiгер)  болмақ.  Бұлар  –  өз  иждиһадiң  бiрлән  ниет  халис  (таза  ниет)  бiрлән 
iзденсең ғана берiлетiн нәрселер, болмаса жоқ". 
Данышпанның  бұл  сөздерiнен  ұғатынымыз  –  бiзде  де  Құдай  тағаланың 
қасиеттерiндей  қасиеттер  бар.  Бiрақ  олар  зәредей  –  кiшкене.  Рухани  жолдың 
мақсаты сол зәредей қасиеттердi өсіру. Ол үшiн, бiрiншiден, ынта-жiгер, екiншiден, 
таза ниет, яғни Құдайға деген шын көңiл керек, болмаса – жоқ. Абай Құдайға деген 
ынта  мен  талап  адамның  ниетiнiң  тазалығына  байланысты  екенiн  айтады. 
Құлшылық барысында ниет тазарып, имандылық нығаяды. Ал таза ниет пен берiк 
имандылық Құдайға деген ынта-жiгердi арттырады. Осылай адамның Құдайға деген 
ниетi мен ынтасы бiр-бiрiмен тығыз байланысып жатыр. Адамның рухани дәрежесi 
Құдайға  деген  ынталы  жүрек  пен  шын  көңiлiне  сай.  Соңғылар  жетiлу  деңгейiнің 
таразысы. 
Т  ө  р  т  i  н  ш  i  айырмашылық  –  адам  мен  толық  адамның  негiзгi  қасиеттерiнде. 
Материалдық  сатыдағы  "адамдардың"  негiзгi  қасиетi  –  имандылық  дәрежесiмен 
өлшенеді.  Соған  байланысты  олар  түрлi  жетiлу  деңгейiнде  болады.  Ал  рухани 
жетiлу  сатысындағы  "толық  адамдардың"  негiзгi  қасиетi  –  Құдайға  берiлу,  яғни 
Оған  деген  ынталы  жүрек  пен  шын  көңiл  дәрежесiмен  өлшенеді.  Яғни,  рухани 
сатыға көтерiлу шарты – ынталы жүрек, шын көңiлмен Құдайға толық берiлу. 
Сананың  бұндай  биік  дәрежесі  басқа  сатыларда  жоқ.  Бұл  сатыдағы  толық  адам 
өзiнiң  iс-әрекетiнде  сырт  көзге  ештеңенi  өзгертпеуi  де  мүмкiн.  Ол  өзiнiң  бұрынғы 
қалпындай  жақсы  отбасы,  қоғам  қайраткерi,  ұлтының  қамын  ойлайтын  кемеңгер, 
патриот,  гуманист болып қала бередi. Бiрақ оның  iшкi дүниесi  толық өзгередi.  Ол 
ендi өзiн, немесе "менiкi" дегендердi қанағаттандыру үшiн емес, барлық себептердiң 
себебi  Алла  тағаланының  разылығы  үшiн  әрекет  жасайды,  Сондықтан,  ол  Алла 

тағаланың  өзiнiң  аясына  кiрiп,  iстеген  барлық  iс-әрекетi  рухани  және  өте  кемелдi 
болады. 
Кемелдi  дегенiмiз  –  барлық  жағынан  кемшiлiгi  жоқ  толық  дегенмен  бiрдей. 
Сондықтан  бұл  сатыдағы  адамдарды  Абайдың  өзi  атағандай  "толық  адам"  деуге 
керек.  Сөйтiп  мұндай  жолда  қоғам  да,  адам  да  ештеңенi  жоғалтпайды,  керiсiнше, 
қоғамға  бейберекет  өмірден  бiркелкi  үйлесiмдi  өмірге,  ал  әркiмге  рухани  жоғары 
сатыға  көтерiлiп,  өмірдiң  жоғарғы  ләззатын  алуға  жол  ашылады.  Бұл  –  салауатты 
өмірдiң рухани сатысы. 
Рухани  саты  жан  саулығын  сақтайтындықтан,  тән  саулығы  соның  салдары  ғана 
болып,  адам  түбiнде  барлық  аурудан  арылу  дәрежесiне  көтерiле  алады.  Мiне,  бұл 
бүгiнгi  адамзаттың  арманы  болып  отырған  денсаулық  сақтау  мәселесiн  шешудiң 
тура  жолы.  Оған  жету  шарты  –  Абай  көрсеткендей,  рухани  өмірге  деген  ынталы 
жүрек пен шын көңiл. 
Бұл  –  шексiз  жол.  Абай  рухани  жолды  "бек  нәзiк,  бек  шетiн  жол"  дейдi.  Рухани 
жолмен  ақыл-есiн  бiр  бағытта  дұрыс  пайдалана  алған  адам  ғана  жүре  алады. 
Данышпан Абай "Жүректiң ақыл - суаты, махаббат қылса Тәңiрi үшiн", яғни Тәңiрi 
үшiн пайдаланған ақыл жүректiң рухани нәр алатын суаты болып, жолдан адаспауға 
мүмкiндiк беретiнiн бiлдiредi. 
Барлық iс-әрекетiн, ақыл-санасын, ғұмырын Жаратушыны ләззаттандыруға арнаған 
адам  ғана  кемелдiктiң  шыңына  жете  алатынын  ойшыл  былай  деп  бiлдiредi:  "Ендi 
бiлiңiздер, ей перзенттер! Құдай тағаланың жолы деген жол Алла тағаланың өзiндей 
ниһаятсыз  (шексiз,  өлшеусiз)  болады.  Оның  ниһаятына  ешкiм  жетпейдi.  Бiрақ  сол 
жолға  жүрудi  өзiне  шарт  қылып  кiм  қадам  басты,  ол  таза  мұсылман,  толық  адам 
делiнедi." Сопылық философиядан алынған "толық адам" түсiнiгiн Абай осылай деп 
бередi. 
Бұл  түсiнiктен  Құдай  тағалаға  жетудегi  шексiз  жолға  түсудi  өзiне  шарт  қылған 
адамды  ғана  "толық  адам"  деуiмiзге  болатынын  бiлемiз.  Бұл  түсiнiктi  әуелi  әл-
Ғазали берiп, артынан "толық адам" (әл-инсан әл-камил ) деген сөздi Ибн әл-Араби 
алғаш  рет  қолданғаны  белгiлi.  Бұл  туралы  зерттеушi  В.В.Наумкин  әл-Ғазалидiң 
"Воскрешение наук о вере" атты еңбегiне жазған түсiндiрмесiнде былай дейдi: 
"Өзiнiң  ең  жоғарғы  дәрежесi  Құдаймен  байланысу  болып  табылатын,  оны  өмірдiң 
басты  мақсаты  ретiнде  қабылдайтын  толық  адам  идеясымен  әл-Ғазали  мұсылман 
мистикасындағы  бүкiл  бiр  дәстүрдiң  iргетасын  қалаушысы  болды.  Бұл  дәстүр  әл-
Джили (парсы сопысы, 1366-1406 жылдары өмір сүрген) "Толық адам" /әл-инсан әл-
камил/ атты еңбектiң авторы мен Ибн әл-Арабидiң (сопы, 1165-1240 жылдары өмір 
сүрген) шығармаларында өте айқын көрiндi". 
Жәлел-ад-дин Руми толық адамдарды адамзаттың бiрiншi қатарына қойып, оларды 
Абсолюттiк ақиқатқа толық берiлгендiктен өздерiнiң материалдық болмыстарының 
ықпалынан  құтылғандар  деп  есептейдi.  Олар  сырт  көзге  қатардағы  адам  тәрiздi, 

бiрақ  шын  мәнiнде  барлық  құмарлық,  ниет,  ашу-ыза,  өсек-аяңнан  толық  арылған 
перiштелер  қатарына  жатады.  Олар  жетiлудiң  жоғары  деңгейiнде  тiптi  аскеттiктi, 
елден  бөлектенудi,  барлық  күрес  түрлерiне  де  көңiл  бөлмей,  ықпал  атаулыдан 
мүлдем арылады. 
"Толық  адам"  деңгейiне  көтерiлу  өте  ұзақ  және  күрделi  жол  екенiн  бiлдiк.  Бұл 
адамның бiр деңгейден екiншi деңгейге бiртiндеп көтерiлуінің эволюциялық жолы. 
Бұған пенденің өмірi де, имандылығы да жетпеуi мүмкiн. Ал егер бұл жолға түсуге 
шын берiлген талапкер-мүрид болса, бұл сатыға қалай жетуi керек? Оның амалы бар 
екен.  Ол  –  Құдайға  тура  жол.  Мынандай  мысал  келтiре  кетейiк.  Зәулiм  үйдiң 
жоғарғы  қабатына  бiреулер  жаяу  көтерiледi,  ал  бiреулер  лифт  арқылы  көтерiледi. 
Жаяу  көтерiлетiндер  шаршап-шалдығып,  қиналып,  әр  қабатта  дем  алып,  әңгiме-
дүкен құрып асықпай жетедi. Олардың көпшiлiгi көтерiлетiн биiгiне жете алмайды. 
Ал лифтiмен көтерiлгендер жылдам, әрi ешқандай кедергiсiз, қиналмай жетедi. Сол 
сияқты, Түп Иеге эволюция жолымен асықпай жетуге болады. 
Бұл өте ұзақ және қиындығы мол болғандықтан Түп Иеге жетудiң сенiмсiз жолы. Ал 
екiншi жол – тура жол. Бұл жол – жылдам, әрi машақаттары онша көп емес жол. Бұл 
жолға  төменгi  деңгейде  тұрған  адамдардың  барлығы  да  түсе  алады.  Бiрақ  оның 
шарты  бар.  Ол  шарт  Абай  көрсеткен  Құдайға  деген  "ынталы  жүрек,  шын  көңiл". 
Мұндай  тура  жол  әрбiр  дiни  конфессияда  бар.  Бұл  әр  тiлде  "сопылық  жол", 
"монашество", "Хинаяма" деп әртүрлi аталады. Бұлардың барлығында да мақсат бiр 
– 
ол  Құдайға  сүйiспеншiлiкке  жету,  ал  амалы  –  Құдайдың  қасиеттi  есiмдерiн 
қайталау. 
Құдайға  құлшылық  неғұрлым  таза  болса,  оның  нәтижесi  де  солғұрлым  жоғары 
болады. Сондықтан Абай таза құлшылыққа шақырады. Бұл туралы өзiнiң он үшiншi 
қара  сөзiнде  имандылықты  таза  сақтамайтын  адамдарды  сынай  келiп,  сөзiн  былай 
деп жалғастырады: 
«Иманға  қарсы  келерлiк  орында  ешбiр  пенде  Құдай  тағала  кеңшiлiгiмен  кешедi-
дағы  демесiн,  оның  үшiн  Құдай  тағаланың  ғафуына  (кешiру)  яки 
пайғамбарымыздың  шафағатына  (қорғау)  да  сыймайды,  мүмкiн  де  емес.  «Қылыш 
үстiнде  серт  жоқ»  деген,  «Құдай  тағаланың  кешпес  күнәсi  жоқ»  деген  жалған 
мақалды  қуат  көрген  мұндай  пенденiң  жүзi  құрсын»,  –  деп  таза  құлшылық 
жасағылары келмейтiндердi қатты сынайды. Ол отыз төртiншi қара сөзiнде бұндай 
адамдарды тiптi «мұсылман емес» деп бағалайды. 
Ендi Құдайға таза құлшылық дегеннiң не екенiне қысқаша тоқталайық. Құдайға таза 
құлшылық дегенiмiз – өзiне ешқандай да пайда ойламай, барлығын тек қана Құдай 
тағаланың  разышылығына  арналған  ой-өрістен  бастап,  айтылған  сөз,  iс-әрекетке 
дейін түгел қамтиды. Нағыз таза құлшылық әулие деңгейінен ғана басталады. Таза 
құлшылық жолындағы адам өзi үшiн бiлiм де, пайда да iздемейдi. Барлығы тек қана 
Алла тағала ризалығы үшiн және ешқандай басқа ниет, ой болмауы керек. 

Бұл арада «Егер мен барлығын тек қана басқалар үшін жасасам, онда мен өзiм қайда 
қаламын?  »  деген  сұрақ  тууы  мүмкiн.  Абай  iлiмi  бойынша  оған  былай  деп  жауап 
беруге  болады.  Бүкiл  дүние  Құдай  тағаланың  жаратқаны  және  барлығы  Сонікі 
болғандықтан, Ол ештеңеге, бiздiң iсiмiзге де мұқтаж емес. Бiздiң iс-әрекет, дүние 
мүлкiмiздiң  Оған  қажеттiгi  жоқ.  Оған  бiздiң  таза  ниетiмiз  ғана  керек.  Сондықтан 
бiздiң  iс-әрекетiмiздiң  нәтижесi  азайып  қалмайды,  керiсiнше,  ол  рухтанып,  бiзге 
рухани  әрекет  болып  қайтады.  Сөйтiп  Алла  тағалаға  қызмет  жасау  –  бiздiң  өз 
игілігіміз үшін қызмет жасау деген сөз. Бiз әрбiр iсiмiздi дұрыс орындап, барынша 
кемелдi болуға ұмтыламыз. Алла тағала біздің ісімізді барлық иждиһат-ықыласпен, 
таза  ниетпен  жасалғанда  ғана  қабылдайтын  болғандықтан,  осылай  бiз  кезiнде 
кемелдi  адам  қатарына  көтерiле  аламыз.  Сөйтіп,  болмысымыз  тазарған  сайын 
санамыз  өсіп,  өмiрдiң  негiзгi  мақсатына  жетуге  жол  ашыла  бередi.  Кемелдi 
адамдардан құралған қоғам да кемелдi болмақ. 
Тағы  бiр  ескеретiн  жағдай  –  Құдайға  құлшылық  іс  мәңгiлiктi,  оның  нәтижесі 
ешуақытта  жоғалмайды.  Бұл  жан  мен  Құдайдың  мәңгiлiктiгiнен  және  бүкiл 
болмыстың  мәні  тек  қана  Жаратушының  ризалығы  үшiн  екенінен  шығады.  Бүкiл 
болмыс  Жаратушыны  риза  ету  үшін  жаралса,  оның  әрбір  бөлігі  де  сол  үшін 
жаралған. Сондықтан Құдай тағалаға иә сенсiн, иә сенбесiн, болмыстың бөлшектері 
болып  табылатын  әрбір  жан  иесі  құлшылық  етедi.  Бірақ  бұны  олардың  барлығы 
бірдей  білмейді.  Бұл  әлемде  барлық  жан  иелерi  Құдай  тағаланың  қалауымен  өмiр 
сүредi. «Құдайдың әмiрiнсiз шөп басы да қимылдамайды» деген халық сөзi осыны 
бiлдiредi. 
Алла тағалаға таза құлшылық жолын исламда суфизм (тасаввуф) деп атайды, оның 
"шариғат", "тарихат" (жол) , "мағрифат" және "хақиқат" деген деңгейлерi бар екенi 
белгiлi. Жиырмасыншы ғасырдың iрi сопысы Джавад Нурбахш (1927 жылы Иранда 
Керман қаласында туған) суфизм туралы мынандай жалпы түсiнiк бередi: 
"Сопылық  –  бұл  махаббаттың  көмегiмен  ғана  қозғалатын  Хақиқатқа  жол. 
Сопылықтың мақсатқа жету әдісі – тек қана бiр бағытқа, Құдайға қарау". Сопылар 
iлiмi  бойынша  Хақиқатқа  тек  қана  толық  адам  жолымен  жетуге  болады  және  бұл 
жолмен ниет еткен кім кімнің де жүруiне болады. Бұл жол "бұйыратын Мен" (нафс-
и аммара) , яғни адамның шел басқан, инстинктивтi-хайуанат жанын тазартып, оны 
"Құдайды  көруге  болатын  айна  тәрiздi  қалыпқа"  дейiн  көтередi.  Осылай  мүрид 
Құдайды танып бiлу арқылы Түп иеге қайтуға мүмкiндiк алады. 
Абай көрсеткен рухани жолды тереңiнен түсiнудің маңызы өте зор. Сонда ғана дінді 
дұрыс  түсініп,  дінаралық  қайшылықтарды  шешуге  және  діни  жолды  адамзат 
игілігіне  нәтижелі  пайдалнуға  болады.  Абсолюттi  тану  iлiмiнiң  түрлi  сатыларын 
анықтап  алмай  діни  жолды  толық  түсіну  мүмкін  емес.  Абсолюттi  тану  дәрежесін 
төменгідей бес сатыға бөлуге болады: 
Бiрiншiсi,  ең  төменгiсi,  жан  иелерi  көретiн,  сезiп-бiлетiн  тұрпайы  материалдық 
болмысты  ғана  мойындап,  тану.  Бұл  сатыда  заттық  әлем  реттеуші  күш  ретінде 
мойындалып, материалдық әлемнің жалпы заңдылықтары ашылып зерттеледі. Яғни 

Жаратушының  Өзі  емес,  Оның  энергиясы  мойындалады.  Абай  бұл  сатыдағы 
адамдарды  рухани  жағынан  ең  төменгі  дәрежеде  екенін  айтып,  оларды  жоғары 
көтеруге  ұмтылғаны  белгілі.  Зерделі  адамдарды  табиғат  заңдылықтарын  зерттеу 
себептердің  бір  себебі болуы  керек  деген  ойға  келтіріп, Абсолюттің  Өзін  түсінуге 
әкеледі.  Бұл  –  Абсолюттi  тұрпайы  материализм  арқылы  сезiну  көрiнiсi.  Кеңес 
дәуiрiндегi саясаттың ықпалымен қалыптасқан бiржақты дүниетаным осы едi. 
Екiншiсi,  заттық  әлемді  және  сонымен  бірге  көзге  көрiнбейтiн,  адамның  сезiм 
мүшелерi  қабылдай  алмайтын  нәзiк  болмыстың  бар  екенiн  мойындау.  Бұл  сатыда 
тұрғандар болмыста Жаратушы күш барын мойындамауы да мүмкiн. Материалдық 
болмыс  мәңгiлiк,  бiрақ  үнемi  өзгерiп  отырады  деп  пайымдайды.  Олар  тұрпайы 
әлемдi  ғана  емес,  сонымен  бiрге  материалдық  нәзiк  әлемдердi  де  сезiнiп,  олардың 
өзара байланысын мойындайды. Будда iлiмi әуелде осы деңгейде берiлiп едi. 
Үшiншiсi,  заттық  және  нәзік  әлемдерді  ғана  емес,  сонымен  бірге,  олардың 
жаратушысы Абсолюттің өзін де мойындайды. Олар жан иелерiнiң тұрпайы, нәзiк 
және  рухани  болмысы  барына  сенеді.  Құдай  және  жан  бар,  бiрақ  олар  бiр, 
сондықтан  жан  иелерi  денесiн  тастағаннан  кейiн  жалпы  болмыспен  бiрiгiп,  өзінің 
тұлғалық қасиетін жояды деп есептейдi. Бұл түсінік Абайдың "әлем Алла тағаланың 
ішінде"  деп  көрсеткен  Алла  тағаланың  әлемдік  аспектісіне  сәйкес  келеді.  Бұлар 
Абсолюттiң  материалдық  және  рухани  қуаттарын  мойындайтын,  бірақ  жанның 
тұлғалық қасиеттерін мойындамайтын имперсоналистер. 
Төртiншiсi,  жан  мен  Құдайдың  бiр-бiрiнен  бөлек  жеке  тұлғалар  екенiн  мойындау. 
Жан  сапа  жағынан  Құдайға  ұқсас,  бiрақ  сан  жағынан  өлшеусiз  кiшкене  деп 
пайымдау.  Бұл  сатыдағылар  жан  материалдық  болмыстан  бөлек  екенiн 
мойындайды. Жан мен материалдық әлем Абсолюттiң қуаты болғанымен, бұл үшеуi 
бiрiнен-бiрi  бөлек.  Жан  денені  тастағаннан  кейiн  ол  Құдаймен  бiрiкпейдi,  бөлек 
тұлға ретiнде қалады. Бұлар әрбiр жан иесiн және Абсолюттi жеке тұлғалар ретiнде 
қарастыратын  персоналистер.  Абай  бұл  сатыдағылардың  сенімін  сенің  де  Алла 
тағаланың сегіз сипатындай сипаттарың бар, енді сол сипаттарыңды Алла тағаланың 
сипаттарымен сәйкеске келтір деген ойымен білдіреді. 
Бесiншiсi, өзiне дейiнгiлердi мойындай отырып, сонымен бiрге жан мен Құдайдың 
өзара қарым-қатынасы бар, ол сүйiспеншiлiк арқылы орындалады деп есептейдi. Бұл 
– 
барлық  ұғымдарды  қамтитын  ең  жоғарғысы.  Бұл  сатыдағы  адам  өзiнiң  барлық 
болмысын түгелдей Абсолют жолына арнап, толық құлшылық жолына түседi. Бұл 
сатыдағының  төртiншiдегiден  айырмашылығы  –  адам  Абсолютпен  сүйiспеншiлiк 
қарым-қатынасқа  кiредi.  Ол  Алла  тағала  мен жан  бiр,  сөйте  тұра, олар бiр-бiрiнен 
бөлек  тұлғалар  екенiн  бiледi.  Себебi,  Алла  тағала  абсолют  болғандықтан,  Одан 
шыққан  қуат  және  Оның  өзiнiң  айырмашылығы  жоқ.  Жоғары  қуат  –  жан  төменгi 
қуатпен – материалдық денемен қапталған. 
Сондықтан фәни өмірде ол өзiн жан деп танымайды. Оның мiндетi – Алла тағалаға 
cүйiспеншiлiкпен  берiлу  арқылы  өзiн-өзі  танып,  кейiн  рухани  әлемге  қайту.  Абай 
көрсеткен  өмірдің  бұл  түпкі  мақсаты  ойшылдың  "Сен  де  сүй  Ол  Алланы  жаннан 

тәтті" деген қағидасы бойынша орындалады. Осылай рухани әлемде әрбiр жанның 
Абсолютпен түрлi қарым-қатынасы орнығады. Бұлар – өте сирек кездесетiн жоғары 
рухани  адамдар.  Оларды  Абай  "толық  адам"  деп  атаған.  Бұл  сатының  жоғары 
деңгейлеріне  жеткендер  дiни  конфессиялардың  ықпалынан  шығып,  толық  рухани 
еркiндiк  алғандар,  немесе,  Абайша  айтатын  болсақ:  "діннің  хақ  мағрифатына 
жеткендер". 
Бұл  көрсетiлген  бес  саты  түрлі  дiни  конфессиялардың  бiр-бiрiнен  артықшылық 
көрiнiсi  бар  деген  ұғым  тудырмайды.  Себебi  қандай  дiни  ағым  болса  да  жоғарғы 
күштердiң ықпалымен және сол мезгiлге байланысты белгiлi бiр мақсатпен берiлетiн 
болғандықтан, олардың барлығының да адам ақылынан жоғары жатқан рухани Мәні 
бар.  Бiрақ  сол  ақиқат  Мәнді  заман  ықпалымен  адамдардың  өздерi  ұмытып,  не 
болмаса қолдағы барды нақты ұстанбаған кезде дiннiң, онымен бiрге сол қауымның 
рухани құлдырау дәуiрi басталады. 
"Толық  адам"  сатысын  Абай  отыз  сегiзiншi  қара  сөзiнде:  "Бұл  айтылмыш  үш 
қасиеттiң иелерiнiң алды – пайғамбарлар, онан соң – әулиелер, онан соң хакiмдер, 
ең ақыры – кәмiл мұсылмандар" деп төртке бөледi. 
Бұлардың  бастапқы  екеуi  таза  құлшылық  жолындағылар.  Ал  соңғы  екеуi  –  аралас 
құлшылықта,  себебi  ниеттерi  таза  болғанымен,  болмыстары  әлi  толық  тазаланып 
үлгермеген.  Олар  сый-құрмет,  атақ-даңқ  тәрiздi  адамның  жүрегiн  құрсаған 
құмарлықтардан әлi де болса толық арыла қоймаған. 
Рухани  жолдағыларды  олардың  жетілу  дәрежелеріне  байланысты  әлi  жетiлмеген 
төменгi, орта және жоғарғы деп үш деңгейге бөлуге болады. 
Төменгi рухани саналы адамдар белгiлi бiр дiни конфессияны берік ұстанып, соған 
байланысты Құдай тек мешiтте, шiркеуде, храмда, ал басқа жерде жоқ деп ойлайды. 
Өзінің  ұстанған  діни  рәсімін  басқалардан  артық  санап,  өз  жолын  дұрыс  және 
басқалардiкiнен  жоғары  деп  есептейдi.  Сондықтан  олардың  арасында  фанатизм 
ұлғайып,  дiни  көзқарасқа  байланысты  жиi  келiспеушiлiктер  туып  жатады.  Олар 
адамдардың рухани дәрежесiн ажырата бiлмейдi. Бұлар – кәмiл мұсылмандар. 
Орта рухани саналы адамдардың төрт белгiсi бар. Бiрiншiсi – олар Құдайды барлық 
жерде  бар,  мәңгiлiк  деп  бiледi.  Сондықтан  дiндердi  бiр-бiрiнен  бөліп  алаламайды. 
Екiншiсi – Құдайға толық берiлгендердi тани бiлiп, олардан үлгi алуға, жақындасуға 
ұмтылады.  Үшiншiсi  –  әлi  рухани  бiлiмi  жоқ,  бiрақ  ұжданы  таза  адамдарды  тани 
бiлiп,  оларды  имандылық  жолына  тартады.  Төртiншiсi  –  олар  имансыз  атеистердi 
айыра біліп, олардан аулақ болуға ұмтылады. Бұлар – хакiмдер. 
Жоғары рухани саналы адамға тұтастық сана тән. Олар бүкiл болмыстың Құдаймен 
байланыстылығын сезiп-бiледi. Адамдарды алалап бөлмейдi. Ол үшiн адамдар ғана 
емес, тiптi барлық жан иелерi бiрдей. Сондықтан барлығына бiрдей қарап, олардың 
барлығына  жақсылық,  қайырымдылық  жасауға  ұмтылады.  Барлық  жан  иелерiне 

жақсылық  ойлағандықтан  олардың  жаулары  болмайды.  Бұлар  –  әулиелер  мен 
пайғамбарлар. 
4.1. Кәмiл мұсылмандар 
Абай  "толық  адам"  сатысындағы  рухани  жетiлу  жолындағы  алғашқы  деңгейiндегi 
адамдарды  "кәмiл  мұсылман"  деп  атайды.  "Мұсылман"  арабтың  "мүслим"  деген 
сөзiнен  шыққан,  "Құдайға  сенушi"  деген  ұғымды  бiлдiредi.  Ал  "кәпiр"  арабтың 
"кафара"  деген  сөзiнен  шыққан,  осыған  керi  мағынада,  яғни  "Құдайға  сенбейтiн" 
адам деген ұғымды бередi. Абай "мұсылман" сөзiн бұрмаламай, өзінің осы алғашқы 
мағынасында қолданады. 
Кәмiл  мұсылмандар  үшiн  имандылық  ең  басқы  шарт.  "Адам"  сатысындағы 
материалдық жетiлу жолындағы алғашқы деңгейде де адамдар (5-сызбаны қараңыз) 
)  имандылықты  қабылдайды  дедiк.  Бiрақ  бұл  екі  имандылықтың  айырмашылығы 
үлкен.  Кәмiл  мұсылман  деңгейiнде  имандылық  Құдайға  толық  берiлуге  әкелiп, 
мүлде  жаңа  сапаға  ауысады.  Ал  төменгі  сатыда  бұл  сенім  бірде  бар,  бірде  жоқ. 
Бұлар  әлі  өзін-өзі  рухани  танымағандықтан,  имандылықты  соқыр  сенiм  арқылы 
қабылдайды. 
Бiлiмдерi  толық  болмағандықтан,  олардың  мақсаты  осы  фәни  өмірмен  ғана 
байланысты.  Сондықтан  олардың  имандылығы  гуманизм  деңгейiнде  ғана  қалып, 
адамгершілік  құндылықтарына  ғана  бағытталады.  Материалдық  өмірдің  мақсаты 
болып  табылатын  гуманизм  мен  рухани  деңгейлердің  арасында  айырма  үлкен. 
Материалдық деңгейде адамдар дiндi де өздерiнiң материалдық мәселелерiн шешу 
үшiн пайдаланады. Бүгiнгi күндердегi халықтар арасындағы қақтығыс, соғыстардан 
бұл жағдай жақсы көрiнедi. Қазiргi кезде дүние жүзiнде дiн араласпаған соғыс жоқ 
деуге  болады.  Сөйтiп  имандылықтың  төмендiгiнен  дiндер  халыққа  көптеген 
зардаптар әкеледi. Ал "толық адам" сатысындағы имандылық рухани деңгейде. Олар 
дінді саясат құралына айналдырмайды. 
Толық  адам  сатысының  кәмiл  мұсылман,  хакiм  деңгейлерiне  эволюция  арқылы 
көтерiлген  адамдарда  әлі  көптеген  рухани  жоғары  қаиеттер  болмауы  да  мүмкiн. 
Бiрақ оларда негiзгi қасиет бар. Ол – Құдайға берiлгендiк. Басқа қасиеттер бiртiндеп 
келедi. 
Материалдық  сатыдағы  адамдарға  жақсы  қасиеттер  дене  арқылы  материалдық 
жолмен берiледi. Ал рухани жолдағыларға Алла тағаланың Өзі жүрекке бірден беруі 
мүмкін. Адамдарды Алла тағала Өзінің материалдық энергиясы арқылы басқарса, ал 
толық  адамдарды  жүрек  арқылы  Өзi  басқарып,  олар  үшiн  Өзi  қам  жейдi.  Рухани 
жолдағылар  Алла  тағаладан  құлшылық  етуді  тілеп,  ол  құлшылығын  қабылдауын 
ғана сұрайды. Оларда басқа тiлек жоқ. 
"Кәмiл мұсылман" деңгейiндегiлер әлi тән ықпалынан толық шыға қоймағандықтан, 
Құдайға берiлу ниеттерiн толық жүзеге асыра алмайды. Сондықтан шын көңiл, таза 
ниеттерi болса да кейде оларды нәпсi ықпалы жеңiп кетедi. Бұл  – жан мен тәннiң 

күресi.  Жан  әлi  тәндi  толық жеңетiндей  тазару  дәрежесiне  жете қойған жоқ. Бiрақ 
бұл  жолдан  шықпай,  бүкiл  өмірiн  соған  бағыштаған  адам  түптiң  түбiнде  рухани 
кемелденудiң  жоғары  биiгiне  көтерiле  алады.  Бұны  ағаштың  жемiсiнің  пісуімен 
салыстыруға  болады.  Ағаштың  жемiсi  пайда  болғаннан  кейiн  әлi  жеуге  келмейтiн 
көк  күйiнде  болады.  Бiрақ  оны  ерiнбей  күтiп,  суарып  отырса  оның  жемiсi  пiсiп 
пайдалануға  болатын  кез  келедi.  Барлығы  тек  қана  уақытқа  байланысты.  Уақыты 
келгенде қандай жемiс болса пiсiп жетiледi. Сол сияқты рухани жолға түскен адам 
әуелде көптеген кемшiлiктерi болып, әлi рухани пiсiп жетiлмеген сияқты. Бiрақ ол 
алған  бетiнен  қайтпай  сол  жолмен  жүре  берсе,  уақыт  келгенде  өзiнiң  рухани 
дәрежесiне  жетiп,  әулиелiк  қасиеттерге  ие  болады.  Ендеше  оларды  рухани  жолға 
түскен кезiнен бастап-ақ толық адам деп атауға болады. 
Кәмiл  мұсылман  өзiнiң  рухани  болмысын  таныйтын  болғандықтан,  бiрiншiден, 
оның  рухани  бiлiмi  бар,  ал  екiншiден,  оның  бұл  бiлiмдi  дұрыс  қолдана  бiлетiндей 
рухани қасиетi бар. Ол Алла тағаланың бiр екенiн, Оның барлық жаратылғандарға 
Ие екенін, сондықтан барлығы да Соның меншiгi екенiн бiлiп қана қоймайды, ол сол 
бiлiммен  өмір  сүруге  ұмтылады.  Сондықтан  ол  барлық  жандарды  бiрдей  көрiп, 
Абайдың  "адамзаттың  бәрiн  сүй  бауырым  деп"  деген  қағидасын  толық  орындауға 
ұмтылады және өзiне тиесiлi несiбеден артықты керек етпейдi. Ол табиғаттың әділет 
заңын  жақсы  біліп,  оны  қатаң  орындайды.  Сонымен,  қатардағы  мұсылмандар  мен 
кәмiл  мұсылмандардың  айырмашылығы  Алла  тағалаға  деген  шын  ниетінде  және 
ынтасында.  Абай  адамды  осыған  шақырып,  қара  сөздерiнде  дүниелiк  ниеттердi 
сынайды. 
Кәміл  мұсылман  деңгейіне  жетілудің  барлық  деңгейінен  де  көтерілуге  мүмкіндік 
бар.  Оның  алғы  шарты  –  тағдырдың  шапағат  нұрымен  рухани  жоғары  жетілген 
адамды кездестіріп, оған толық сену. Сонан кейін оны рухани ұстаз-мүршид ретінде 
қабылдап, Шәкәрім сөзімен айтқанда рухани "кіндігін кестіру". Сөйтіп адам рухани 
ұстаздың көмегімен бақи әлемге бет алады. Құдайға берiле құлшылықтың әсерімен 
көп уақыт өтпей-ақ адам рухани әлемнің белгілерін сезіне бастайды. 
Абай  отыз  сегiзiншi  қара  сөзiнде  кәмiл  мұсылмандардың  ақиқат  бiлiмдi  толық 
бiлетiнiн  айтады.  Олар  "Алла  тағаланы  танымақтық,  өзiн  танымақтық,  дүниенi 
танымақтық,  өз  адамдығын  бұзбай  ғана  жақсы  менен  жаманды  айырмақтылық 
сықылды  ғылым-бiлiмдi"  үйренген,  осы  төрт  маңызды  нәрсенi  танып-бiлген 
адамдар. Яғни, олар шариғатты меңгерген. 
Абай бұл деңгейдегілерге берiлген тәртiптердi қатаң ұстану керек екенiн ескертедi. 
Ол  Құдайға  құлшылық  тәртiптерiн  қатаң  сақтаудың  маңыздылығын,  оның  iшкi 
тазалықтың кепiлi және иманның кiрленбей, нұрланып тұруына қажеттi нәрсе екенiн 
отыз сегiзiншi қара сөзiнде былай түсiндiредi: 
"Ендi ниет еттiңiз таhарат (намаз алдындағы жуыну) алмаққа, намаз оқымаққа, ораза 
тұтмаққа,  бұл  тағаттарды  орындау  сыртқы  ғибадат,  оның  iшкi  ғибадатқа 
жетпегендiгi  кемшiлiк  емес  пе?  Сiздiң  iшкi  дүниеңiздiң  таза  болмағы  ол  иман 

болып,  бұл  сыртқы  ғибадатыңыз  иманның  көлеңкесi,  Һәм  сол  иманның  нұрланып 
тұрмағына көрiк үшiн бұйырылған". 
Бұл арада құлшылық тәртiптерiн орындаудың маңыздылығын көрсете отырып, Абай 
iшкi иман тазалығының қажеттiгiн айтып отыр. "Бұл сыртқы ғибадатыңыз иманды 
болған  соң  ғана  парыз  болған"  деген  сөзi  де  осыны  аңғартады.  Имандылығы  жоқ 
адамға, сыртқы ғибадатты сақтаудың қажетi шамалы, парыз емес, себебi пайдасыз 
деуге болады. Ойшыл әрi қарай былай деп жазады: 
"Оның үшiн ғұламалар иман екеу емес бiреу, бiрақ iзгi тағатпен нұрланады, тағаты 
жоқ  болса,  күңгiрттенедi,  бәлки  сөну  қаупi  де  бар  деген".  Бұл  арада  Құдайға 
құлшылық  тәртiптерiн  сақтамаған  адамның  iшкi  иманы  күңгiрттенедi,  бәлки  сөну 
қаупi бар деген ой айтылып отыр. 
Сонымен  кәмiл  мұсылмандардың  басқа  қарапайым  мұсылмандардан  өзгешелiгi  – 
олар  иманның  өзара  тығыз  байланыстағы  iшкi  және  сыртқы  жақтарын  (ғибадат 
сырларын) қатар ескередi. Абайдың өз сөзiмен айтқанда, олардың "иманы түгел". 
"Менiң қаупiм бар, олар хас (нағыз) ғибадат осы екен, Құдайдың бiзге бұйырғаны 
осы, бiз осыны қылсақ, мұсылмандық кәмiл болады деп ойлайды." – дейдi әрi қарай 
Абай  көбiне  ғибадаттың  тек  сыртқы  жағын  ұстануға  ұмтылатын  көпшiлiк  туралы. 
Шын иманның нұры, көркi болып табылатын намаз оқу, ораза тұту сияқты сыртқы 
ғибадатқа Абай "Ол ғибадат күзетшiсi едi" (иманның күзетшiсi) деген дәл анықтама 
бередi. 
"Жә,  күзетшi  күзеткен  нәрсенiң  амандығын  ойламай,  бiр  ғана  ояу  тұрмағын  ниет 
қылса,  ол  не  күзет?  Күзеткен  нәрсесi  қайда  кетедi?  Мақсат  күзетiлген  нәрсенiң 
амандығы, тазалығы емес пе? " – деп ой таразылайды Абай. 
Рухани  жетiлу  сатысына  көтерiлгендердiң  имандылығы  толық  болғандықтан,  олар 
өздерінің  барлық  ой-өріс,  сөйлеген  сөз,  жасаған  амалдарын  түгелдей  Құдайдың 
разылығына  арнайды.  Сондықтан  олар  қатардағы  қарапайым  мұсылмандар  емес, 
кәмiл мұсылмандар. 
Сонымен  кәмiл  мұсылмандық  –  Алла  тағалаға  шын  пейiлмен  iс-әрекеттi  толық 
бағыштау.  Бұл  –  iшкi  тазалық,  шын  иман.  Сонымен  бiрге  құлшылық  тәртiптерiн, 
сыртқы  ишараттарын  қатаң  ұстану,  сақтау  кәмiл  мұсылмандық  белгiсi.  Бұл  – 
әулиелiк жолдың басы. 
4.2. Хакiмдер 
Абай  адамзат  ұстаздарының  бұл  тобындағы  адамдар  жайлы  отыз  сегiзiншi  қара 
сөзiнде  былай  дейдi:  "Олай  болғанда  хикмет  Құдаға  пенде  өз  ақылы  жетерлiк 
қадарiн  ғана бiлсем  деген  әрбiр  iстiң себебiн iздеушiлерге  хакiм  ат  қойды". Құдай 
хикметтерiн  бiлу  дегенiмiз  –  Оның  жарату  сырлары  мен  жаратқандарын,  яғни 
қоршаған  табиғатты  және  оның  заңдылықтарын  танып  бiлу.  Оны  әркiм  өзiнiң 

ақылының шамасына қарай бiле алады. Хакiмдер бұларды Құдайдың құдiреттiлiгiн 
көрсетiп, адамдардың имандылығын өсiру үшiн жасайды. 
Хакiмдер  өздерiнiң  Құдай  тағалаға  деген  сенiмiн  одан  әрi  арттырып,  Жоғары 
Жаратушыға  берiлуiн  нығайту  үшiн  Оның  қасиеттерiн,  жарату  сырларын  сезiнiп-
бiлуге ұмтылады. Сондықтан олар – бiлiм адамдары. Кәмiл мұсылмандар жетiлудiң 
бiрiншi деңгейінде болса,  ал хакiмдер –  жетiлудiң  екiншi деңгейіне  көтерiлгендер. 
Тән ықпалынан әлi толық арыла қоймағандықтан, олар өмір көрiнiстерiн қалай және 
не нәрсенiң қанағаттандыруына байланысты жақсы мен жаманға бөлiп айырады. 
"Бұлар...  адам  баласының  пайдасы  үшiн,  ойын-күлкi  түгiл,  дүниедегi  бүкiл  ләззат 
бұларға  екiншi  мәртебелi  қалып,  бiр  ғана  Хақты  таппақ,  әрбiр  нәрсенiң  себебiн 
таппақпенен ләззаттанады", – дейдi Абай хакiмдердiң тақуалық ерекшелiгiне назар 
аударып. 
Хакiмдер  табиғатты  Алла  тағаланың  хикметтерiнен  бөлмей  зерттегендiктен, 
олардың  бiлiмi  толық  бiлiм.  Сондықтан  Абай  "әрбiр  хакiм  –  ғалым"  дейдi. 
Айналамыздағы  таңғажайып  кереметтердi  Құдай  тағаланың  өзiмен,  Оның 
бұйрығымен  байланыстырып  зерттегендiктен  хакiмдер  өз  iстерiнде  зор 
жетiстiктерге  жете  алады.  Сол  үшiн  хакiмдер  Алла  тағала  хикметтерiнiң  себебiн 
iздеп,  олардың  сырын  ашумен  шұғылданады.  Бұл  әрекеттер  олардың  Құдайға 
құлшылығы  болып  табылады.  Кәмiл  мұсылмандарға  қарағанда  хакiмдер  рухани 
бiлiмдi  игерiп  қана  қоймай,  оны  бойына  сiңiре  бiлгендер.  Соның  нәтижесiнде 
олардың  нәзiк  болмысы  да  өзгерiп,  ерекше  қасиеттерге  ие  болады.  Мәселен, 
әлемдегi күрделi байланыстарды ашып, бұларды дұрыс бағытта өзгерте алады. Көру, 
болжау  қабiлеттерi  өте  зор.  Олар  тылсым  әлемдерге  кіріп,  олармен  байланыста 
болуы да мүмкін. 
Адамдарға  магнетизм,  спиритизм,  телепатия,  қазақша  айтқанда,  көрiпкелдiк, 
диуаналық,  бақсылық  делiнетiн  мистикалық  қасиеттер  екi  жолмен  берiледi:  бiрi  – 
материалдық, ал екiншiсi – рухани жол. 
Материалдық  жолмен  адам  нәзiк  денелерiн  түрлi  жаттығулар  арқылы  өзгерте 
отырып  ерекше  нәзік  қасиеттерге  ие  бола  алады.  Ол  қасиеттер  кейде  адамға 
туғаннан да, немесе ата-тегiн қуып та берiледi. Қазiргi заманда оларды "экстрасенс" 
деп атап жүрмiз. 
Ерекше қасиеттерi бар хакiмдер өткен замандарда хан уәзiрi, көмекшiсi, ақылшысы 
болғандары  жоғарыда  айтылды.  Нәзiк  әлемдерге  ену  қабiлетi  арқылы  түрлі 
қасиеттерге ие болған осындай  адамдарға сүйенген  мемлекет басылары, хандар өз 
iстерiн дұрыс жүргізуге мүмкіндік алған. 
Хакiмдердiң  ерекшелiгi  –  олар  рухани  жолда  болғандықтан,  Құдай  тағала 
шапағатына  бөлене  бастайды.  Осылайша  олар  Құдайға  сүйiспеншiлiгiн  өсiредi. 
"Құдай тағала ешбiр нәрсенi себепсiз жаратпаған, Құдайдың осы шеберлiгiн танып, 
құмар  болып,  ғибрат  алушыларға  тию  жоқ,  бәлки  шеберлiктiң  себебiн  бiлмекке 

құмарлықтан Жаратушының өзiне ғашықтық шығады." – дейдi данышпан. Бұл арада 
хакiмдiк iзденiстiң "үш сүюге", яғни Құдайға ғашықтыққа әкелетiнi айтылып отыр. 
Бiрақ жетiлудiң белгiлi бiр дәрежесiне жетпей ғашықтықты ойлауға болмайды. Бұл 
жалған  құлшылыққа  әкеледi.  Осындайларды  көрiп  кейде  ел  арасында  сопыларға 
деген терiс пiкiр қалыптасады. Сондықтан осыдан сақ болу үшiн Абай былай дейдi: 
"Құдай тағаланың затына пендесiнiң ақылы жетпесе, дәл сондай ғашықпын демек те 
орынсыз". Бұл сөзiнде Құдай тағаланың затын түсiнуге адамның ынта-жiгерi, ақыл-
есi жетпесе жұртты алдауға болмайды деген мағына бар. 
Құдайға  сүйiспеншiлiк  туралы:  "Алла  тағаланың  пендесiн  махаббат  уа 
мархабатпенен жаратқандығын бiлiп, махаббатына махаббатпенен ғана елжiремектi 
Құдайға  ғашық  болды  деймiз".  Бұл  Құдайға  сүйiспеншiлiктiң  анықтамасы.  Алла 
тағаланың бiздi махаббатпен жаратқанын бiлгенде кiмде болса да соған сәйкес сезiм 
қалыптасуға  тиiстi. Абайдың бұл  тұжырымына хакiмдер  Алла  тағаланың  хикметiн 
зерттеу  арқылы  жетедi.  Олар  өздерi  ғана  түсiнумен  шектелмей,  басқа  адамдарға 
түсiндiруге әрекет етедi. Сондықтан хакiмдер де рухани ұстаздар қатарына жатады. 
"Адаспай тура iздеген хакимдер болмаса, дүние ойран болар едi. Адам iс-әрекетiнiң 
қазығы  осы  жақсы  хакимдер,  әр  нәрсе  дүниеде  солардың  iс-ойларымен  шешiмiн 
табады. Бұлардың iсiнiң көбi – дүние iсi, бiрақ осы хакимдердiң жасаған, таратқан 
iстерi ахиретке де егiндiк болатын дүние", – дейдi Абай әрi қарай отыз сегiзiншi қара 
сөзiнде. Бұдан хакiмдердiң қоғамдағы үлкен рөлi, сондай-ақ қоғам заңдылықтарын, 
табиғат  сырларын  ашу  мен  түсiндiрудегi  орны  да  айқын  көрiнедi.  Абайдың 
"Бұлардың  ісінің  көбі  –  дүние  ісі"  деген  сөз  хакімдер  фәнилік  істермен 
шұғылданады  дегенді  білдірмейді.  Бұл  сөздің  мағынасы  –  хакімдер  дүние  ісін 
Құдайға  құлшылық  жолында  қолданады  деген  сөз.  Әйтпесе  "хакимдер  жасаған, 
таратқан істері ахиретке де егіндік болатын дүние" бола алмас еді. 
Ендi Абай айтқан "дүние мен адам өмірiнiң сырына жетсе де, дiннiң Хақ танымына 
хакiмдер жете алмайды" дегеннің мәніне тоқталайық. Басты себеп – хакiмдер таза 
құлшылық  жолында  емес.  Абайдың  өзi  айтқандай:  "Бұлардың  iсiнiң  көбi  –  дүние 
iсi".  Олар  ниетi  таза  болса  да,  өзiмшiлдiк  нәзiк  сезiмдер  ықпалынан  толық  шыға 
алмай,  атақ-даңқ,  сый-құрмет,  тағы  басқа  жалған  эго  тудыратын  өзiмшiлдiк  нәзiк 
қасиеттер шырмауынан толық арыла алмағандар. 
Кәмiл мұсылмандар фәни өмірден бақи өмірге өтіп, рухани әлемге жаңа ғана келіп, 
әлі  санасы  жетілмеген  жас  нәресте  тәрізді  болса,  ал  хакiмдер  бұл  жолда  көп 
жетiстiктерге  жетiп,  көп  нәрсені  біліп,  белгiлi  бiр  дәрежеге  көтерiлгендер.  Ал, 
әулиелерді  алатын  болсақ,  олар  –  Хақ  танымына  жетіп,  Құдай  санасына  ие 
болғандар, сондықтан, бұл өмірдің екіұдайылығынан толық шығып, бүкіл болмысты 
біртұтас қабылдайды. 
Әулиелер бүкіл болмыс көрінісінен Хақиқатты көреді. Бір Хақтан басқа ештеңе жоқ 
болғандықтан,  әлемнің  екіұдайылығы  да  жоқ.  Ендеше,  олар  үшін  бүкіл  болмыс 

кемшіліксіз,  бір  Алла  тағаланың  жасаған  үйлесімділігімен  тіршілік  құрып 
жатқандықтан, бұл өмірге араласып қажеті жоқ. Олардың ісі – Алла ісі. 
Хакимдер  олай  емес.  Олар  Хақиқатқа  әлі  жете  қойған  жоқ.  Сондықтан,  әлемнің 
үйлесімділігін,  кемсіздігін  толық  қабылдай  алмайды.  Олардың  махаббаты  Алла 
тағаламен әлі бірікпеген, Алла тағаланың қуаттарына бағытталады. 
Олар  халықты,  адамзатты  сүйіп,  соның  қамы  үшін  өмірдің  екіұдайылық 
қасиеттерінің  ықпалымен  жамандықпен  күресіп  жанталасады.  Хакімдердің  ісі 
Хақиқат  деңгейінде  емес,  Оның  қуаты,  дүниенің  деңгейінде  болғандықтан, 
гуманизм жолымен, халыққа қызмет етуге ұмтылады. Сондықтан, олардың іс, Абай 
айтқандай, дүние ісі. 
Хакімдер  әуелі  өздерiнiң  бойындағы  кемшiлiктерiн  көреді.  Өмірдегі  және  адам 
бойындағы  жақсы  мен  жаманды  айыра  бiлiп,  өз  бойындағы  кеселдерді  көре  біліп, 
олардан  құтылуға  ұмтылады.  Исламда  адамның  өз  кемшiлiктерiн  жоюдағы  бұл 
күрестi  "үлкен  жиһад"  деп  атайды.  Абай  жетiлудiң  бұл  деңгейiндегi  өз  жағдайын 
былай деп жазады: 
Ойға түстiм, толғандым, 
Өз мiнiмдi қолға алдым. 
Мiнезiме көз салдым, 
Тексеруге ойландым. 
Өзiме өзiм жақпадым, 
Ендi қайда сыя алдым? 
Қалап алған көп мiнез, 
Қалайша қылып тыя алдым? 
Бойдағы мiндi санасам, 
Тау тасынан аз емес. 
Жүрегiмдi байқасам, 
Инедейiн таза емес. 
Аршып алып тастауға, 
Апандағы саз емес. 
Бәрi болды өзiмнен, 

Тәңiрiм салған наз емес. 
("Ойға түстiм, толғандым". Кейiннен табылған өлең.) 
Ақын өзінің жаман мiнездерiнiң себебiн әрi қарай былай деп түсiндiредi: "Осынша 
ақымақ  болғаным  көрiнгенге  қызықтым.  Ғадiлеттi  жүректiң  әдiлетiн  бұзыппын. 
Ақыл  менен  бiлiмнен  әбден  үмiт  үзiппiн;  ...Мақтанбасқа  мақтанып,  деп  жүрiппiн 
"пысықпын".  Осылай  өзін,  не  болмаса  өзінің  жақындарын,  халқын  жерiне  жете 
мiнездеу рухани жетiлген, өз қасиеттерiн тек қана жоғарғы деңгеймен салыстырып 
бағалайтын  хакiмдерге  тән  қасиет.  Осылай  өткір  сөздер  айтумен  хакімдер 
басқаларға  ықпалын  күшейтіп,  оларды  дұрыс  жолға  түсуге  мәжбүр  етеді.  Сөйтiп 
олар  өздерiнiң  және  басқалардың  фәнилiк  кемшiлiктерiмен  күресу  жолына  түседi. 
Егер  оларды  жеңе  алса  әулиелiк  деңгейге  көтерiледi.  Ал  жеңе  алмаса  ол  сол 
деңгейде қалады, не болмаса кейде төмен құлдырайды. 
Хакiмдер  туралы  Абай  әрi  қарай  былай  деп  жалғастырады:  "Егер  бұлар  дiн 
ұстазымыз  емес  болса  да,  дiнде  басшымыз  Құдайдың  елшiсi  пайғамбарымыздың 
хадис  шарифi  "адамның  жақсысы  адамға  пайда  келтiрген  адам"  деген".  Абай 
хакiмдер  дiни  ұстазымыз  емес,  яғни  дiни  iлiмдi  насихаттаушы  адамдар  емес, 
халыққа  қызмет  жасаушы,  сондықтан  жақсылық  әкелушi  рухани  ғалымдар  дейдi. 
Осы  ой-пiкiрiн  жеткiзу  үшiн  ол  хакiмдердiң  адамзатқа  пайдалы  iстерiн  тәптештей 
атап,  бұл  iстердiң  "баршасы  пайда  берушi  болған  соң,  бiздiң  оларға 
мiндеткерлiгiмiзге дауа жоқ" – деп қорытындылайды. 
Абай  хакiмдер  мен  ғалымдардың  айырмашылығын  да  ашып  бередi.  Қоршаған 
ортаның  заңдылықтарын  Құдай  тағала  хикметтерiмен  байланыстырмай,  тек  қана 
материалдық  әлем  заңдылықтары  аясында  қарастыратын  ғалымдар  туралы  Абай 
былай дейдi: 
"Хаким,  ғалым  асылында  бiр  сөз,  бiрақ  танымында  басқалар  дүр.  Дүниеде  ғылым 
заhири  (сыртқы)  бар,  олар  айтылмыштарды  нақлия  деп  те  атайды,  бұл  нақлияға 
жүйрiктер ғалым атанады". 
Хакiм мен ғалым түп төркiнiнде бiр сөз, екеуiнiң де мақсаты – өмір заңдылықтарын, 
ақиқаттарды  ашып,  тану.  Алайда  тану  жолдары  бөлек.  Хакiмдер  өмірдi  рухани 
ғылым-бiлiм арқылы таныса, ғалымдар материалдық тұрғыда, яғни өздерiнiң сезiм 
мүшелерi арқылы таниды. 
Ғалымдар көбiнесе тұрпайы материалдық әлемнiң заңдылықтарын ашады, алайда ол 
заңдылықтарды  Құдай  тағаланың  жасағанына  мән  бермейдi.  Сондықтан,  олардың 
тұжырымдары  Түпкi  Себеппен  байланыспағандықтан,  табиғат  заңдылықтарын 
толық  түсiнуге  мүмкiндiк  бермейдi.  Материалдық  әлем  бiртұтас  зерттелмей,  оның 
әрбiр  бөлшегi  жеке  зерттелуiне  байланысты  ғылымның  түрлi  салаларындағы 
жетiстiктер көбiнесе өзара келiсiмiн таба алмайды. Тiптi олардың нәтижесi қоршаған 
ортаға, табиғатқа зиян келтiрiп те жатады. 

Материалдық әлемдi зерттеу барысында кейбiр ғалымдар бiр Жаратушының барына 
көздерi жетiп, имандылық жолына түскен. Мысалы, Нильс Бор, М.Планк, Е.Вигнер, 
А.Эйнштейн тәрiздi әйгiлi ғалымдар сондай болған. Табиғаттың түпкi сырын танып-
бiлуде ғалымдардың iзденiс бағыты төменнен жоғары қарай немесе қарапайымнан 
күрделiге қарай, индуктивтiк әдiс деуге болады. Бiрақ бұл жолмен бүкiл болмысты 
танып  білу  мүмкiн  емес  екенiн  Абай  былай  деп  бiлдiредi:  "Заты  түгiл,  хикметiне 
ешбiр  хаким  ақыл  ерiштiре  алмайды.  Алла  тағала  –  өлшеусiз,  бiздiң  ақылымыз  – 
өлшеулi". 
Хакiмдер  Абсолюттiк  Ақиқатты  ғалымдар  тәрiздi  төменнен  жоғары  қарай  емес, 
керiсiнше  жоғарыдан  төмен  қарай  бағытта,  яғни,  дедуктивтiк  әдiспен  таниды.  Бұл 
өте тиiмдi әдiс болғандықтан, олардың бiлiмi толық. Олар туралы Абай былай дейдi: 
"Әрбiр ғалым - хаким емес, әрбiр хаким - ғалым". 
"Ғалымдардың  нақлиясымен  мұсылман  ерiп  иман  қылады.  Хакимдердiң 
ғақлиятымен жетсе шын иман болады" – деген Абай сөзiне үңiлейiк. Ерiп иман қылу 
– 
ұстаз  соңынан  шәкiрт  болып  еру.  Бұл  арада  айналамыздағы  Құдай  тағала 
хикметтерiн  ғалымдар  ашқан  заңдылықтар  арқылы  тану,  бiлу  деген  мағынада 
айтылып  отыр.  Ғалымдар  зерттеулерi  бойынша  табиғаттың  керемет  үйлесiмдi 
заңдылықтары ашылған соң, адамдар бұл заңдылықтардың түпкi себебiн ойлайды. 
Қырық бесінші қара сөзінде Абай "Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз" дейді. 
Қай ғалым болса да жаңадан ештеңе жасай алмайды, тек қана бар нәрсені тағы да 
ашып,  көрсетеді.  Сөйтiп  бүкiл  рухани  және  материалдық  болмыстың 
заңдылықтарын  тануға,  барлық  болмыстың  Жаратушысын  танып,  шын  (нағыз) 
иманға жол ашылады. Шын иман – болмыс заңдылықтарын Алла iсi деп мойындай 
отырып тану. 
Бұл  –  өмірдi  имандылық  жолмен,  рухани  бiлiм  арқылы  тану  деген  сөз.  Абай  өз 
iлiмiнде хакiмдерге адамзат ұстаздары ретiнде өте жоғары баға бередi. Мысалы, ол 
былай деп жазады: "Адаспай тура iздеген хакимдер болмаса, дүние ойран болар едi. 
Фиғыл  пәнденiң  (адам  iсiнiң)  қазығы  –  осы  жақсы  хакимдер,  әрнәрсе  дүниеде 
бұлардың истихражы (шығару, алу) бiрлән рауаж (таралу, айналым) табады". 
Сонымен  хакiмдер  –  бүкiл  адамзатқа  рухани  ұстаз,  ал  хакiмдiк  iлiм  –  Құдайға 
құлшылық жолы, баршаға ортақ рухани қазына болып табылады. 
Абайдың  өзi  "толық  адам"  сатысындағы  "хакiм"  деңгейiнде  болды  деп  жүрмiз. 
Ендеше  соған  дәлел  ретiнде  Абайдың  қарапайым  адамдарда  кездеспейтiн  ерекше 
рухани қсиеттерін көрсетейік. 
1. Абайдың ұлы Тұрағұл өзiнiң естелiгiнде Абай туралы былай деп жазады: "Жалпы 
ғадетiнде:  ақылынан  гөрi  махаббатын  ардақтап,  ақылдың  суық  сынынан  қашып, 
көңiлiне  билетiңкiреп  отыратын.  Бiрақ,  Құдайдың  өзiне  мол  берген  өткiр  сезiмнiң 
арқасында,  айтпасақ  та,  не  ойлап,  разы,  яки,  наразы  болып  жүргенiмiздi  бүлк 
еткiзбей сезiп қоюшы едi... 1889 жылы, менiң 14 жасымда, үлкен шешемнен туған 

Райхан деген апамды, Найман, Серiкбай баласы Құайбергенге ұзатып, үйдiң iшiнiң 
бәрi  жолаушы  кеткенде,  әкем  мен  екеумiз  ғана  үйде  қалдық.  Бұл  жылы  әкемнiң 
белсенiп  ғылым  жолына  түскен  жылы  екен...  Таңертеңнен  кешке  дейiн  көбiнесе 
орыстың кiтабын оқиды да, ара-тұра жастықты бауырына басып, алдында ақ қағазы, 
қолында қарындашы, күңiренiп отырып өлең жазып тастайды, сол өлең жазардағы 
түрi.  Бiр  мұсаға  мiнген  кiсiдей,  өңi  қашыңқырап,  азырақ  ентiккен  кiсiдей  танауы 
кебiңкiреп,  көзi  жасаураңқырайды,  естiр-естiместей  қып  күңiренгеннiң  iшiнде 
күбiрлеңкiреп  кеп,  жазып  кеп  кеткенде  көп  тоқталып,  ойлана  бермейдi  де,  қайта 
сызып түзетпейдi де, өлеңнiң тығыны суырылып кеткенге ұқсайды.ң"/5/. Адамның 
ойын  бiлу  –  тылсым  әлемге  кiру  белгiсi.  Сонымен  бiрге,  адам  тылсым  әлемге 
кiргенде ол бұл әлемде өзiн басқармайтын болғандықтан, түрi өзгерiп немесе тосын 
қозғалыстар жасауы әбден мүмкiн. Тұрағұл Абайдың осындай түрiн айтып отыр. 
2.  М.Әуезов  өзiнiң  «Абай  жолы»  романында  Абайдың  басқа  әлемдерге  кiретiн 
қасиетiн тура айтпай, оны нобайлап қана бiлдiредi. Мысалы, оның бiрiншiсi: Абай 
өлең жазарда әуелi өзiн ұмытқандай болып, түрлi қозғалыстар жасай бастайды екен. 
Сол кезде қасында отырған Баймағамбет оның қолына қалам ұстата қоятын көрiнедi. 
Сөйтiп ақын қаламынан оның мәңгiлiк туындылары төгiле бастайды. Романда тағы 
бiр  көрiнiс  бар:  Абай,  Шәке,  Ербол,  Баймағамбет  –  төртеуi  аң  аулап  келе  жатып 
қатты боранда қалады, адасады. Аттың үстiнде келе жатқан Абай бiр уақытта өзiнiң 
алғашқы  махаббаты  болған  Тоғжанды  көредi.  «Бұлтты  аспан  арасынан,  қуаныш, 
сәулелi, күлкiлi жүзi бар Абайдың жалғыз ғашығы – Тоғжан жүзi туды... Сол түннiң 
барып, қайтыс сапары... Қанша уақыт өткенi мәлiм емес... Абай селт етiп, есiн жиып, 
ендi аңғарды. Аты тоқтап тұр, жолдастары иiрiлiп, қоса тұрып қапты. Бұл уақытта 
қатайып жел шығып, ұшқындап қар жауып, айнала түгел қарлы мұнармен қоршалып 
апты,  Абай  күн  райы  қатты  бұзылғанын  ендi  ғана  көрдi...  Өздерінен  естияр 
болғандықтан,  Абай  аңғарған  шығар  (желдiң  бағытын)  деп,  соған  үмiттенiп  қарап 
едi. Абай жолдастарын қайран қылып: 

Желдiң өзi қашан шықты? Мен осы тоқтағанда ғана, жел барын байқадым! – дедi. 
Ұйқыдан оянған кiсiдей сөйлейдi... сағал сары Баймағамбет Абайдың мiнезiне күлiп 
жiбердi» /6, 470-бет/. 
Бұл арада жазушы Абайдың тылсым әлемдерге кiргенiн анық жазып отыр. Себебi, 
ол бөлек әлемге кiргендiктен, тiптi боранның қалай, қашан басталғанын да бiлмей 
қалады.  Бiрнеше  күн  адасқаннан  кейiн  олар  шынында да Тоғжанның  ауылына  тап 
болады.  Сөйтiп  iс-әрекет  әуелi  тылсым  әлемдерде  пайда  болып,  сонан  кейiн  ғана 
бiздiң көрiп бiлетiн тұрпайы физикалық әлемге ауысатындықтан, Абай әуелi тылсым 
әлемнен  Тоғжанмен  кездесетiнiн  көрдi,  сонан  кейiн  ол  өмiрде  орындалды.  Абай 
тылсым  әлемге  кiргенде  өзiнiң  тоңғанын  да,  маңайда  не  болып  жатқанын  да 
аңғармаған.  Осы  оқиғамен  байланысты  тағы  бiрнеше  көрiнiс  бередi.  Мысалы, 
Тоғжанның үйiне кiргенде Абай оны бiрiншi болып байқап, таниды. 
Абылғазы  Тоқпай  деген  соқыр  адамның  жолды  тапқанда  желдiң  бағытымен  ғана 
емес,  кеудесiнiң  көрсеткен  бағытымен  табатынын  айтады.  Ол:  «Бiрден  желге  аса 

қатты  ден  қою  керек.  Одан  әрi  көзiм  бар  демеу  керек.  Көңiлдiң  көзiне  бастату 
керек»,  –  дейдi  /6,  479-бет/.  Абай  Тоғжанның  үйiнде  ауырып  жатқанда  "Тағы  бiр 
талып барып, көзі iлiнгендей болғанда, дүние-дүние емес, аспаны, жерi тұтасқан бiр 
қызыл,  жалқын,  теп-тегiс  құла  түз  боп  созылып  кетедi.  Соның  iшiнде  өзi  ұшқан 
сияқты.  Болмаса,  ағын,  толқын  iшiнде  жүзiп  келе  жатқан  сияқты.  әлденедей, 
перiдей, жындай бiр әлеметтер елестейдi. Адам кескiнiнен бұзылған, аса құбыжық 
бейнелi  мақлұқтар  көрiнедi.  Ғажайып  тұрпатсыздығымен  бұны  түршiктiргендей 
болады. «Жолдас болайық, жүрейiк, бiзге ересiң»- деп, солар қайда барса да қасына 
оралып, елiктiре бердi. Сонымен ендi кетiп, өзiне қымбат жағасынан ендi үзiлiп бара 
жатса, ұмтылып кеп қолына Тоғжан жабысады. «Тастама, жаным, ала кет менi! »-
деп ыстық жүзiн Абайдың бетiне басадың /6, 484-бет/. Осы көрiнiстердiң барлығы – 
тылсым әлемдердiң көрiнiсi. Абай ауырып жатқанда тылсым әлемдерге кiрген. 
3. Абай өзiнiң қашан бұл дүниеден өтетінін сезе бiлген. М.Әуезов монографиясында 
былай  деп  жазады:  «Өз  қолында  соңғы  жылдарда  болып,  Абайды  өзi  күткен 
Кәмәлия (Кәмәш) деген келiнiне ... Абай өзi өлерден бұрын ауырмай тұрып: «Мен 
биыл өледi екем»- деп, iшкi өзi түйген ауыр сырын ең алдымен айтады» /2, 89-бет/. 
Қарапайым  адамның  өзiнiң  қашан  өлетiнiн  бiлуi  мүмкiн  емес  екенi  белгiлi.  Бiрақ 
рухани  кемелденген  адамдар  бұл  әлемдi  өздерiнiң  қалауы  бойынша  кез-  келген 
уақытта  тастап  кете  алады  немесе  өздерiнiң  қашан  тастайтынын  бiле  алады.  Бұл 
туралы кейбір қасиетті жазбалардан оқуға болады. 
4.  Тұрағұлдың  және  М.Әуезовтың  жазуы  бойынша  Абай  жазу  жазғанда  оны 
қайтадан  қарап  түзетпейдi  екен.  Себебi  жоғарғы  тылсым  әлемнен  алған  нәрсенi 
төменгi тұрпайы әлемнiң сезiм мүшелерiмен түзету мүмкiн емес. Бiр жазғанын қайта 
түзетпесе де, ұлы ойшыл ақынның жазғандарынан мiн табу қиын. 
5. 
Абай  жазғандарын  сақтап,  жоғалтпауға  тырыспаған.  Оның  жазғандарын  кiм 
көрiнген алып оқып, көшiрiп алып жаттап, сөйтiп қана ел арасына тараған. Себебi 
өлең  жазу  Абай  үшiн  қосымша  жұмыс  емес,  ол  оның  өмiр  сүруiнiң  бiр  белгiсi 
сияқты. Ол өлеңдi жазайын демейдi, ақын тылсым әлемге кiргенде ол өлең өзiнен өзi 
туады.  Сондықтан  Абай  өлеңдi  мен  жаздым  деп  ойламай,  өмiрiнiң  бiр  құбылысы 
ретiнде ғана қарап, оған көп байланбаған сияқты. Абай оны өзiнiң негiзгi жетiстiгi 
деп есептемеген болса керек. 
6. Абайдың көркемдiк ойлау, бейнелеу, айту, суреттеу тәсiлi мүлде жаңа, лирикалық 
стилi еркiн, икемдi, поэзиядағы қалыптасқан дайын үлгiлердi қайталамайды. Оның 
айтатын  ойы  да  шексiз  бай,  адамды  үнемi  алға  тартып  тұрады.  Хабарды  жоғарғы 
тылсым  әлемдерден  алғандықтан  Абайға  өзіне  дейін  икемсiз,  жасанды  қалыптан 
шыға алмайтын үлгiлердiң қажетi жоқ едi. 
Абайдың тылсым әлемдерге енуiнiң ендi бiр көрiнiсi – оның аудармалары. Абайдың 
бiрсыпыра  аудармалары  түпкi  нұсқасынан  көп  ауытқиды.  Мұның  себебiн  өлеңдi 
жазу  барысында  Абайдың  басқа  әлемге  енуiмен  топшылауға  болады.  Тылсым 
әлемдегi  құбылыстар  тұрпайы  әлемге  қарағанда  әлдеқайда  бай  және  шұрайлы. 

Ондағы құбылыстар адамдардың өзiндiк қасиеттерiне байланысты әркiмге әр түрлi 
болып көрiнуi мүмкiн. Абай өлеңдi аударғанда түп нұсқаның негiзгi жүйесiн алады 
да, барынша еркiн түрде өзiне берiлген көрiнiстi суреттейдi. 
Абайдың  өз  өмiрi  және  оның  қасында  болған  адамдардың  тағдыры  олардың  бұл 
өмiрге белгiлi бiр мақсатпен келгенiн көрсететiндей. Бұны Мұхтар Әуезовтiң «Абай 
жолы» романынан да байқауға болады. 
Абай  өмiрiнде  оның  маңайындағы  адамдардың  әрқайсысы  белгiлi  бiр  мiндет 
атқарған  тәрiздi.  Мысалы,  Абайдың  рухани  қалыптасуына  өзiнiң  туған  шешесi 
Ұлжан мен әжесi Зеренiң қандай үлкен әсерi болғаны жөнінде жоғарыда айтылды. 
Олар  өздерiнiң  үлкен  адамгершiлiк  қасиеттерiмен  жас  Абайға  жан-жақты  тәрбие 
берiп, келешегiн дұрыс жолға бағыттады. Абайға сонан кейiн үлкен әсер еткен адам 
әкесi  Құнанбай болғанына  сөз  жоқ.  Ол үлкен қоғам қайраткерi  ғана  болып  қойған 
жоқ, сонымен бiрге елдегi имандылықтың тiрегi болды. Қажыға барып келiп өмiрдiң 
алданыш  қызығынан  бас  тартып,  соңғы  жылдарында  толық  имандылық  жолына 
түскен  Құнанбай  Абайға  үлкен  рухани  әсерiн  берген.  Ол  1886  жылы  өмiрден 
өткенде  өзiнiң  мол  рухани  қуатының  шапағатын  Абайға  берiп  кетуi  де  мүмкiн. 
Абайдың  сол  кезден  бастап,  41  жасқа  келгенде,  негiзгi  шығармашылық  өмiрi 
басталғаны тегiн болмаса керек. Әкесi Құнанбай тәрiздi iрi тұлғаның қайтыс болуы 
мен Абайдың шығармашылық тағдырының дәл келуiн кездейсоқ жағдай деуге бола 
ма?  М.Әуезов  өзiнiң  романында  бұл  екеуiнiң  байланысын  әдейiлеп  көрсетпесе  де, 
оны роман желiсiнен байқауға болады. 
Абайды  тәрбиелеген  адамдар  өздерiнiң  мiндеттерiн  толық  атқарып  барып  бұл 
дүниеден өткен. Тылсым әлемдер заңдылығы бойынша жоғарғы әлемдердегi рухани 
кемел  Құнанбай  аруағы  ұлы  Абайға  үнемi  өзiнiң  көмегiн  берiп  отырған  деп 
болжауға болады. 
Абай iсiнде үлкен көмекшi, қиындықта серiгi, тiрегi болған және бiр адам – өз iнiсi 
Оспан.  Ол  да  Абайға  ел  iшiнде  беделiн  көтеруге  көмектесiп,  мiндетiн  орындаған 
соң, әбден толысқан кезiiнде 1891 жылы кенеттен, жастай өмiрден қайтады. 
Ал Абайдың мiндетiн атқаруда өмiр бойы көмектескен жолдастары Ербол, Базаралы 
бiр жылдың iшiнде Абайдың алдында ғана өмiрден өтедi. Ербол он шақты күн ғана 
ауырады.  Оны  өткерiп  салғаннан  кейiн  Базаралының  өзi  де  үш-ақ  күн  ауырып 
көктемде қайтыс болады. 
Сол  жылы  жазда  Абайдың  үлкен  көмекшiсi  болған  баласы  Мағауия  да  қайтыс 
болады.  Ал  оның  қырқын  бергеннен  кейiн  Абайдың  өзi  жұртшылыққа  түсiнiксiз 
жағдайда кенеттен бұл өмiрден өтеді. Әрхам Кәкiтайұлы Ысқақов өзiнiң естелiгiнде 
бұл ауыр жағдайды былай деп суреттейдi: 
«Көп  адам  жиналып  (Мағауияның)  қырқын,  қатымын  берiп  тарқаған  күнi  кешке 
Абай ауырып шықты. Төсектiң үстiнде басын көтерiп отырып алды. Тамақ iшпедi, 
жатып  ұйықтамады,  сөйлемедi,  бiреу  жағдайын  сұраса  басын  шайқады.  Мұндай 

ауруды  бұрын  көрмеген  ел  аң-таң  болды,  не  шара  iстерiн  бiлмедi...  Үш  күн  сол 
қалыппен  басын  көтерiп,  жатпай,  отырып,  ескiше  23  июнь  күнi  Абай  59  жасында 
дүниеден қайтты... Сол күнi (Абайдың қырқы өткен күнi) , жұрт тарап қайтқан түнде 
Абайдың  үлкен  баласы  Ақылбай  ауырмай-сырқамай  кенеттен  қайтыс  болды... 
Осындай  жарты  жылдың  iшiнде  төрт  басты  адамынан  (сол  жылы  Мағауияның 
көмекшiсi  болған,  өте  иманды  адам  –  әйелi  Мөржан  қайтыс  болады)  айырылып, 
Абайдың төрт ауылы жетiм-жесiр болып қалды». 
Осылай  бiр  жылдың  iшiнде  Абайға  ең  жақын  адамдардың  (Ербол,  Базаралы, 
Мөржан, Мағауия, Ақылбай) көп ауырмай-ақ, кенеттен жалпыға түсiнiксiз, белгiсiз 
жағдайда дүниеден қайтқандарын қалай түсiнуге болады? Бұл кездейсоқ жағдай ма, 
әлде  көпшiлiкке  әлi  де  болса  түсiнiксiз  заңдылықтың  бiр  көрiнiсi  ме?  Бұл  сұраққа 
Абай ілімінен жауап іздейміз. 
Абай  көмекшiлерiнiң  кейбiрi  дүниеден  кейiнiрек  өттi.  Олар  Абайдың  мұрасын 
баспадан бастырып шығарып немесе естелiктер қалдырып, Абайдың ойын әрi қарай 
жалғастырып,  зерттеулер  жүргiзiп,  елге  таратып,  данышпан  мұрасын  мәңгiлiк  ету 
үшiн  мiндеттерiн  атқарды.  Бұлар  Кәкiтай,  Тұрағұл,  Көкбай,  Шәкәрiм  т.б.  едi. 
Мұхтар  Әуезов  Абай  мұрасын  тоталитарлық  саясаттан  сақтап  бiзге  жеткiздi. 
Сондықтан оның орны да осы қатарда деуге болады. 
Осы  айтылғандардан  Абайдың  жас  кезiнен  жан  дүниесiнiң  таза,  көкiрек  көзiнiң 
ашық болуының себебi ол қатардағы адам емес, ерекше қасиеттері бар және арнайы 
мақсаты бар жан екенiн түсiнуге болады. 
Абай  өз  iшкi  дүниесiн  елу  жасында  1895  жылы  жазған  "Лай  суға  май  бiтпес  қой 
өткенге"  өлеңiнде  ашады.  Бұл  фәни  өмірде  көңiлiнiң  шарықтап  шартараптан  бiр 
тиянақ таба алмағанын бiлдiредi. Әрi қарай: 
Күнi-түнi ойымда бiр-ақ Тәңiрi, 
Өзiне құмар қылған Оның әмiрi. 
Халиққа махлұқ ақылы жете алмайды, 
Оймен бiлген нәрсенiң бәрi – дәһрi , - 
деп  күнi-түнi  Тәңiрi  ойынан  шықпайтынын  бiлдiредi,  сонымен  бiрге  Оны  өзiне 
мұндай  құмар  қылған  Тәңiрiнiң  Өз  әмiрi  екенiн  айтады.  Абайдың  Тәңiрге 
құмарлығы  –  Оның  шапағаты  екенiн  бiлемiз.  Сөйтiп  Абай  өзiнiң  Тәңiрмен 
байланысын бiлдiрiп, Оған толық тәуелдi екенiн және бой ұсынғанын көрсетедi. Бұл 
сөз  жоқ  хакiмдiк  деңгейдi  бiлдiредi.  Әрi  қарай  ойшыл  Тәңiр  туралы  қанша 
ойлағанмен  Халиққа  (Жаратушыға)  махлұқ  (бұл  арада  адам)  ақылы  жете 
алмайтынын айтады. Алла – шексiз, ал адам баласы – шектеулi. Сондықтан оймен 
бiлген  нәрсенiң  бәрi  дәһрi  (күдiктi)  екенiн  бiлдiредi.  Адамның  ақылы,  сезiмдерi 
материалды,  ал  Тәңiрi  болса  –  таза  Рух.  Екеуiнiң  қасиетi  –  екi  басқа,  сондықтан 

рухты материалды сезiммен бiлу мүмкiн емес. Ақын бұл өмірдің көп түйінін шешiп, 
ойға қондырғанымен таза Рухты бiле алмайтынын былай деп толықтыра түседi: 
Өзгенi ақыл ойға қондырады, 
Бiле алмай бiр Тәңiрiнi болдырады. 
Талып ұйықтап, көзiңдi ашысымен, 
Талпынып тағы да ойлап зор қылады. 
Көңiлге шәк шүбәлi ой алмаймын, 
Сонда да Оны ойламай қоя алмаймын. 
Ақылдың жетпегенi арман емес, 
Құмарсыз құр мүлгуге тоя алмаймын. 
("Лай суға май бітпес, қой өткенге", 1895 ж.) 
Ақын  осылай  өзiнiң  Тәңiрге  деген  ғашықтығын  ашады.  Бұл  –  оның  iшкi  сыры. 
Осылай Абай елуге келген кезiнде оның Тәңiрге деген махаббаты оянғанын көруге 
болады.  Ол  ойлаумен  Оны  бiле  алмай  болдырып,  талып  ұйықтап,  қайтадан  көзiн 
ашса ойы тағы да талпынып Тәңiрге ұмтылатынын айтады. Бұл – өте жоғары рухани 
деңгей.  Тәңiрін  ойламай  қоя  алмау  –  Алла  тағалаға  деген  махаббат  белгiсi.  Ол 
ақылдың Тәңiрге жетпегенi арман емес, бiрақ Оған құмарсыз құр мүлгiп ойлауға тоя 
алмаймын деп өзiнiң Аллаға деген ғашықтық құмарлығын паш етедi. Абайдың осы 
өлеңiнен  оның  Тәңiрге  деген  сүйiспеншiлiгі  оянғанын  айқын  көруге  болады.  Ол 
Тәңiр  туралы  ойламай  бiр  сәт  те  өмір  сүре  алмайды.  Мiне  осылардың  барлығы 
Абайдың хакiмдiк сипаттарын көрсетедi. 
"Толық адамның" келесi деңгейi – әулиелер. 
4.3. Әулиелер 
Әулиелер – Абай көрсеткен "толық адам" танымындағы хакiмдерден жоғары тұрған 
рухани ұстаздар. Әулиелер туралы: "...әулиелерге әулиелер оқыды, ғашық болды, " – 
дейдi  Абай  отыз  сегiзiншi  қара  сөзiнде.  Бұл  сөздер  әулиелердiң  мирастық  тiзбегiн 
көрсетедi. Рухани бiлiм Жаратушыдан бастап ұстаздардан шәкiрттерге мирасқорлық 
тiзбек арқылы түскенде ғана таза болып, адамзатқа зор ықпал жасай алады. 
Егер  тiзбек  үзiлсе,  рухани  бiлiм  фәни  өмірдiң  әсерiмен  бүлiнiп,  жетілу  жолдағы 
адамдар адасу жолына түсуі мүмкін. Әулиелердiң маңызды мiндетi – рухани бiлiмдi 
алғашқы қалпынан өзгертпей адамзатқа жеткiзу. Сонда әулиелерден әулие үйренiп, 
ұстаздық тiзбек үзiлмей, адамзат рухани бiлiммен үнемi сусындап отырады. Рухани 
ұстазды  мұсылманда  "пір",  не  болмаса  "мұршид"  деп  атайды.  Ортағасырларда 

рухани  ұстаз  басқарған  үлкен  мектептер  болған.  Түркістандағы  Ахмет  Яссау 
басқарған рухани орталық солардың бірі болды. 
Әулиелер  туралы  көп  жазылған.  Бiрақ  олардың  көпшiлiгi  олардың  өмірбаяны  мен 
түрлi  мистикалық  қасиеттерiне  арналған,  яғни  сыртқы  көрiнiсiн  ғана  суреттейдi. 
Әулиелердiң  iшкi  дүниесiн  сипаттау  үшiн  олардың  рухани  қасиеттерiн  көре  бiлу 
керек.  Бұл  тек  қана  өте  жоғары  жетiлген,  солардың  деңгейiндегi  адамдардың  ғана 
қолынан  келетiн нәрсе.  Сондықтан  өздерi әулие  қатарында  болған iрi  сопылардың 
өкiлi Руми, әл-Ғазали тәрiздi ғұламалар ғана олардың шын сипатын бере алады. 
Руми  әулиелердi  перiштелермен  салыстырып,  оларды  рухани  қуаттың  ықпалында 
жүретiн және барлық қызғаныштан, құмарлықтан арылғандар деп есептейдi. Олар – 
тек  қана  рухани  дүниенiң  қақпасына  ұмтылушылар,  Хақиқаттың  нұрына  бөленiп, 
Оның бейнесiне құмарланып, түбiнде Абсолютпен толық бiрiгуге белiн буғандар. 
Сопылардың  көзқарасы  бойынша,  рухани  жетiлудiң  негiзгi  мақсаты  –  адам 
бойындағы  қасиеттердi  Құдай  қасиеттерiмен  жақындастыру.  Бұл  Абай  ойымен 
толық  сәйкес  келетiнiн  көремiз.  Құдаймен  жақындасу,  мұсылманша  –  Алла 
дидарына  жақындау  деген  сөз,  кеңiстiкте,  не  болмаса  физикалық  денемен  бiрiгу 
деген емес, әрине, бұл iшкi дүниемен, рухани жақындау деген ұғым. Сөйтiп, әулие 
мақсаты  –  Құдайға  жақындау.  Сөйтіп,  әулие  деп  өзiнiң  рухани  мақсатын  анық 
сезiнiп, сол жолға бiржола түскендi айтады. Ондай адамды екiншi рет туды, яғни ол 
тәні  осы  фәни  әлемде  болса  да,  жаны  рухани  әлемге  өтіп,  өзiнiң  Құдаймен 
байланысын  сезiнiп,  Сонымен  ұқсас  екенiн,  Оның  бiр  бөлшегi  екенiн  ұғынды  деп 
есептеуге болады. 
Сопылар  iлiмi  бойынша  әулиелерге  екi  мiндет  жүктеледi:  а)  медиатор  функциясы, 
яғни  ол  Құдай  мен  адамның  арасындағы  елшi;  б)  ғарыштық  күш  функциясы.  Ол 
материалдық  әлемнен  тыс  Құдай  мен  адамдарды  байланыстыратын  көпiр.  Өзiнiң 
Құдаймен  байланысын  толық  сезiнгендiктен,  оның  табиғатында  руханилық  пен 
адамилық  қатар  болады.  Толық  адамда  Құдай  мен  адам  (жан  мен  тән)  бiрiгiп, 
бiртұтастығын толық көрсетедi. Сондықтан толық адам табиғат күштерiн ғана емес, 
рухани күштердi бiрiктiретiн микрокосм болып табылады. 
Оның ақылы қарапайым дiни түсiнiктен жоғары тұр. Ол бүкiл болмысты бөлiктерге 
бөлмей, оны толығымен түгелдей қабылдайтын болғандықтан, барлық жан иелерiне 
бiрдей  көзқараспен  қарайды.  Ол  өзiнiң  ниетiмен  перiштелерден  жоғары,  ал  өзiнiң 
Құдайға  деген  ұмтылысымен  жан  иелерiнiң  барлығынан  да  биiк  тұр.  Толық  адам 
мен  Құдайдың  қатынасы  айнамен  салыстырылады.  Адам  өзiн  айнадан  көретiнi 
тәрiздi  толық  адам  өзiн  Құдайдың  бейнесiнен  көредi.  Құдай  да  толық  адам 
болмысынан өзiн таниды. 
Абай  әулиелердiң  хакiмдер  мен  кәмiл  мұсылмандардан  ерекшелiгi  –  олар  Құдай 
тағалаға деген ғашықтық сезiмiне жеткендер екенiн айтады. Әулиелердiң ғашықтық 
дәрежесiн Абай: "... о дүниелiк пайдасын ғана күзеттi. Ғашықтары сол халге жеттi, 
дүниенi,  дүниедегi  тиерлiк  пайдасын  ұмытты.  Бәлки  қисапқа  алмады"  –  деп 

суреттеп,  олардың  бұл  фәни  дүниенiң  ықпалынан  толық  шыққандығын  көрсетедi. 
Әулиелер – пайғамбарлар сияқты таза құлшылық жолындағы адамдар. Бұл дәрежеге 
адам  өзiнiң  рухани  болмысын  толық  сезiнген  кезде  жетедi.  Сондықтан,  олар  жан 
ретінде әрекет жасайды. 
Бiрақ таза құлшылық жолындағы бұндай әулие адамдар өте сирек. Өйткенi ол жолда 
үлкен  ынсап,  зор  талап  қана  емес,  сонымен  бiрге,  Құдайдың  ерекше  шапағаты  да 
керек. 
"Хакимдер  дүниеде  тиетiн  пайдасын  сөйледi,  ғибрат  көзiмен  қарағанда,  екеуi  де 
(хаким  мен  әулие)  бiрiнен  бiрi  жырақ  кетпейдi.  Әрбiрiнiң  сөйлеуi,  айтуы  басқаша 
болса  да,  Алла  тағаланың  сұнғатына  (шеберлiгiне)  қарап  пiкiрлемектiктi  екеуi  де 
айтады.  Пiкiрленбек  соңы  ғибратламақ  болса  керек.  Бұл  ғақыл,  ғылым  –  екеуi  де 
өзiн зорға есептемектi, залымдылықты, адам өзiндей адамды алдамақты жек көредi. 
Бұл  ғадаләт  һәр  екеуi  де  мархаматты,  шапағатты  болмақты  айтып  бұйырды,  бұл 
рақым  болса  керек".  Бұл  сөзбен  Абай  хакiмдер  мен  әулиелердiң  екеуi  де  рухани 
адамдар  екенiн  көрсетiп  отыр.  Хакiмдердiң  де  әулиелердiң  де  мақсаты  бiреу  –  ол 
Абсолюттiк  ақиқатты  тану.  Хакiм  мен  әулие  екеуi  де  адамзатты  сүюшi, 
рақымшылық iстер iстеушi, екеуi де адамзаттың рухани ұстаздары. 
Сонымен бiрге әулиелердiң хакiмдерден айырмашылығы үлкен. Олардың ең негiзгi 
айырмашылығы  –  әулиелер  таза  құлшылық  жолымен  толық  тазарған  болса,  ал 
хакiмдердiң әлi де болса да ниеттерi күңгiрттеу келедi. Олардың бойын табиғаттың 
жоғарғы қасиетi – даналық қасиетi – билегенiмен, бәрiбiр фәни өмірдiң атақ-даңққа 
деген ықпалы-ниетi жанамалап жүредi. 
Ал  әулиелер  болса,  ниетi  түгелдей  тазарып,  бұл  фәни  өмірдiң  ықпалынан  толық 
шыққандар.  Олар  өздерiнiң  құлқы  үшiн  ештеңе  тiлемейдi.  Бiрақ  Жоғары  Күштiң 
қамқорлығымен  оларға  өмірге  қажеттiң  барлығы  берiледi.  Әулиелер  Жоғары 
Жаратушының  жер  бетiндегi  елшiсi  тәрiздi  рухани  әлем  мен  материалдық  әлемдi 
байланыстырып отырады. 
Абай  рухани  жолдағылардың  тақуа  болуының  екi  себебiн  көрсетедi:  бiрi  –  дүние 
ләззатына алданып, ырқынан шыға алмай, Құдайға ықыласым шала болады деп өз 
бойына  сенбегендiк,  екiншiсi  –  өзгелер  өзiнен  үлгi  алып,  нәпсiсiн  тежеп, 
имандылыққа  бет  бұрса  деген  үмiт.  Осы  екi  себеп  те  әулиелердiң  "жұртқа  қылған 
артық  махаббатынан"  туады  дейдi.  Сөйтiп  Абай  әулиелердiң  тағы  бiр  мiндетi  – 
басқаларға  бiлiм  беру  ғана  емес,  сонымен  бiрге  оларға  өз  өмірiмен  үлгi  көрсету 
екенiн бiлдiредi. 
Рухани құлшылық жолы – тарихаттың қиындығы туралы Абай былай дейдi: "Бiрақ 
бұл  жол  –  бек  шетiн,  бек  нәзiк  жол.  Бұл  жолда  риясыз,  жеңiлдiксiз  бiр  тоқтамға 
бекiп,  iздеген  кiсi  ғана  iстiң  кәмәлатына  жетпек.  Бұл  заманда  ондай  адам  сирек, 
бұған ғылымның да зоры, шындық, қайраттың да зоры, махаббаттың Аллаға да және 
адамзатқа да бек зоры табылмақ керек. Бұлардың жиылмағы қиынның қиыны, бәлки 

мүмкiн  емес  болар".  Әулиелiк  жолдың  қиындығын  және  нәзiктiгiн  данышпан 
осылай тұжырымдайды. 
Әулиелiк  деңгейдегi  адамдар  реттегiш  тәртiптердiң  көмегiнсiз-ақ  рухани  әлемнiң 
заңдылығымен өмір сүредi. Олар фәни өмірдiң ықпалынан толық шыққандар. Себебi 
рухани заңдылықтармен өмір сүру олардың табиғи қасиетiне айналған. Олар болмыс 
заңдылығын ешуақытта бұзбайды. 
Олардың  үлгi  болатын  кейбiр  қасиеттерiн  атап  өтейiк.  Мiнездерінде  кемшiлiк 
болмайды. Себебi олардың болмысы әбден тазарған. Сондықтан олар өз сезiмдерiне 
толық  ие,  салмақты,  ұстамды  және  еркiн,  алғыр  да  қайратты.  Ешуақытта  артық 
сөйлеу, артық ұйқы, артық iшiп-жеуге бармайды, өзiмшiлдiк мiнез мүлде болмайды. 
Әркiмге  құрметпен  қарайды,  бiрақ  өздерiне  құрмет  талап  етпейдi.  Жаулары 
болмайды, себебi олар барлық жан иелерiне дос. Iс-әрекетiн түгелдей Құдай жолына 
таза  бағыштайды,  сөйтiп  қалау-ниеттерi  түгелдей  Құдайдың  ықпалында  болады. 
Олар  бұл  фәни  өмірдiң  ықпалынан  толық  шығып,  Жоғары  Жаратушының  аясына 
кiргендер. 
Сопылардың  сондай  биiк  рухани  дәрежеге  жету  сырлары  бар.  Оның  бiрiншiсi, 
рухани  бiлiм  алып,  өмірiн  сол  бiлiм  жолынан  ауытқымай  тура  бағыттау  болса, 
екiншiсi,  тасбихпен  Жоғары  Жаратушының  қасиеттi  есімдерін  қайталау.  Жоғары 
Жаратушының қасиеттi есімдерінің зор рухани күшiнiң болу себебi, олар адамның 
ақыл-есiн бiр бағытта, ауытқымай Алла тағалаға шоғырландыруға мүмкiндiк бередi. 
Сонымен бiрге, Алла тағала Абсолют болғандықтан есiмдерiнiң рухани қуаты Оның 
өз  қуатымен  бiрдей  болады.  Есiмдерiнiң  әсерi  өте  қуатты  болғандықтан  Алла 
тағаланың  қасиеттi  аттарын  қайталаған  адам  тез  арада  тазарып,  әулиелiк  деңгейге 
көтерiле алады. Бұған сопылардың өмірi мысал. Ахмет Яссауи бес жасынан тасбих 
тартып биiк рухани дәрежеге жеткен. 
Құдайдың  қасиеттi  есімдерін  қайталау  арқылы  кемелдiкке  жету  барлық  рухани 
жолдарда қолданылады. Оларды христиандар "Иса дұғасы" ("Иисусова молитва") , 
Будда дiнiндегi "Хинаяма" жолындағылар "тантра" деп атайды. Еврей дiнiндегiлер 
да  Талмудтың  негiзiнде  Құдайдың  қасиеттi  аттарын  қайталайды.  Бұның  барлығы 
Құдайдың қасиеттi есімдерін қайталау барлық рухани жетiлу жолдарына ортақ әдiс 
екенiн көрсетедi. Олар әр тiлде болғанымен барлығының мағынасы ұқсас. Барлығы 
да Құдайдың қасиеттерiн мадақтап, Одан құлшылық етуге мүмкiндiк берiп, өздеріне 
шапағатын жаудыруды тiлейдi. 
Құдай  тағала  барлық  жан  иелерiне  мейiрiмдi  болғандықтан,  Ол  сұраған  тiлектi 
орындайды. Бұл Құдайдан ненi сұрап, ненi сұрамауды бiлудiң маңызын көрсетедi. 
Құдайдан тiлейтiн тiлек сұраушының рухани дәрежесiне байланысты материалдық 
болып, оны бұл  фәни әлемге байлай бередi, не болмаса, керiсiнше, рухани  болып, 
оны одан босата алады. 
Әулие – дүниенi тәрк етiп, таза құлшылық жолына түскен адам. Абай ойы бойынша 
пенделiктiң  кәмәлатi  осы  әулиелiк  жолда  ғана  болатын  болса,  яғни  күллi  адамзат 

дүниенi  тәрк  етсе,  дүние  ойран  болар  едi.  Сондықтан  әулиелiктi  Алла  тағала  әр 
пенденiң маңдайына жазбаған. Белгiлi бiр рухани дәрежеге жетпей әулиелiк жолға 
түсемiн деушiлiк – бұл адамның өзiн басқалардан өзгеше көрсетпегi боп саналады. 
Адамның  өз  болмысын  әуелi  белгiлi  бiр  дәрежеде  тазартып  алмай  рухани  жолға 
түсуге болмайтынын данышпан былай деп түсiндiредi: 
"Басына hәм өзiне өзгешелiк бермек – адам ұлын бiр бұзатын iс. Әрбiр наданның бiз 
тариқатқа кiрдiк деп жүргенi бiз бұзылдық дегенiменен бiр болады". 
Бұл  сөздердi  дұрыс  түсiнудiң  қоғам  үшiн  үлкен  әлеуметтiк-саяси  маңызы  бар. 
Рухани жолдағы  адамдар  туралы  халық  арасында көптеген  алып-қашты  тұрлаулы-
тұрлаусыз сөздер көп. Себебi рухани адамның дәрежесiн бiрден анықтау қарапайым 
адамға оңайға түспейдi. 
Сондықтан  олар  рухани  адам  мен  олардың  атағын  жамылып  жүрген  жалған 
"әулиелердi"  ажырата  алмайды.  Ал  ол  жалған  "әулиелердiң"  мақсаты  Құдай  жолы 
емес,  өз  құрсағының  қамы  болғандықтан,  олар  халықты  алдау  жолына  түседi. 
Олардың  әулие  сипатына  келмейтiн  озбыр  мiнез-қасиеттерiн  көрген  халық  мұның 
себебiн  бiле  алмай  дал  болып,  бүкiл  әулие  жұртына  қарсылық  ұйымдастырады. 
Сөйтiп, жалған әулиелердiң көрсеткен қырсықтары нағыз әулиелерге терiс көзқарас 
қалыптастырады.  Бұл  олардың  жағдайын  қиындататыны  соншалық,  тiптi  кейбiр 
жерлерде олар қудаланып, кейде жазаға да тартылады. Бұндай жағдай қай халықтың 
арасында болса да жиi кездеседi. 
Әулиелердi  қудалаудың  зияны  өте  көп.  Рухани  жолдағы  адамдардың  қасиеттері 
фәни өмірдегі адамдардың қасиеттерінен мүлде бөлек болады. Бұл әлемде барлығы 
материалды және ештеңе жоғалып кетпейтін болғандықтан, рухани адамдарға қарсы 
ойлаған  жаман  ойлар,  айтылған  сөздер  мен  жасаған  іс-әрекеттер  сол  ойлардың, 
сөздердің, әрекеттердің шыққан адамына қайтадан барып соғады. Рухани адамның 
деңгейі  неғұрлым  жоғары  болса,  табиғаттың  әділет  заңдылығы  бойынша,  оған 
кесапат  жасамақ  болған  адамның  зардабы  да  солғұрлым  үлкен  болады.  Себебi 
әулиелер  Алла  тағаланың  ең  сүйiктi  жарандары,  сондықтан  Ол  өз  сүйiктiсiн 
қорлағандарды  кешiрмейдi.  Бұның  дәлелi  болатын  әңгiмелердi  ислам  елдерiнiң 
арасында сопылар тарихынан көптеп табуға болады. Сондықтан, рухани адамдарды 
сынауға,  олардың  кемшіліктерін  көрсетуге,  біреуін  екіншісімен  салыстыруға 
болмайды.  Себебі,  рухани  адамдар  мен  қарапайым  адамдардың  қасиеттері  бірдей 
емес,  әртүрлі  толқында.  Сонымен  бірге,  рухани  адамдар  Алла  тағаланың 
қолтығының  астында  болып,  Жоғарғы  Иенің  Өзі  қорғайтын  болғандықтан,  оларға 
ешкім де зияндық жасай алмайды. Бұны әркімнің де қатты есінде ұстағаны дұрыс. 
Сонымен бірге, қудалаушылар өздерінің әрекетімен рухани адамдарға деген сенiмiн 
жойып  алады.  Сөйтіп  олар  рухани  адамдардың  беретін  терең  рухани  байлығын 
қабылдай алмайды. 

Сопыларды қудалауда "шала молдалардың" әсерi де аз болған жоқ. Құдай алдында 
"сырты  бүтiн,  iшi  түтiн"  болғандықтан,  оларды  әшкерелеп,  дұрыс  жолға  салғысы 
келгендерді ұнатпай, бұлар үнемі қарсы қаруласып отырды. 
Абайда да, Шәкерiмде де сопыларды ұнамсыз сөздермен атаған жерлерi бар. Ондай 
сөздердi оқығанда бұлар нағыз сопы емес, жалған сопылар туралы айтылған екенiн 
ойдан шығармау керек. Себебi бұл екi данышпан да нағыз сопыларды жақсы түсiнiп, 
қолдай бiлген. 
Сопылық жолда таза ниетi мен соған сәйкес ынтасы болмаса, ондай адамдар өзiне 
де, қоғамға да зиянын тигiзедi. "Әрбiр наданның бiз тариқатқа кiрдiк деп жүргенi бiз 
бұзылдық  дегенiмен  бiр  болады"  –  деген  Абай  сөзiнен  осыны  ұғамыз.  Ниетi 
тазармай,  әулиелiк  жолды  құлқыны  үшiн  қабылдағандар  өздерiнiң  табиғи 
мiндеттерiн  атқармай,  қоғам  өмірiне  керi  әсер  етедi.  Сондықтан  Абай  былай  деп 
ескертедi: "Бұлай болғанда малды кiм бағады, дұшпанды кiм тоқтатады, киiмдi кiм 
тоқиды,  астықты  кiм  егедi,  дүниедегi  Алланың  пенделерi  үшiн  жаратқан 
қазыналарын кiм iздейдi? ". Сонымен бiрге ондай адам күнәға батып, өзiнiң соған 
сәйкес жазасын алады. 
Сонымен  көпшiлiк  қауымның  түгелдей  таза  құлшылық  жолына  түсуiне  мүмкiндiк 
жоқ екенi белгiлi болды. Құдай шапағатын алмаған, яғни көкiрек көзi ашылмағандар 
үшiн  Абай  жаңағы  сөзiн  былай  деп  жалғастырады:  "Құдайдың  бергенiне 
шүкiршiлiгiң жоқ болса, әдепсiздiкпен күнәкәр болмайсың ба? " Осылайша оларды 
өмірдегi өз орнын бiлiп, реттi өмір кешуге үйретедi. 
Хакiмдер  көбiнесе  адамның  ой-өрісi,  мiнез-құлқы  сияқты  нәзiк  материалдық 
болмысын тазартса, ал әулиелер адамның рухани болмысын тазартады. Хакiмдердiң 
iс-әрекеттерi белгiлi бiр дiн, ұлт аумағында болса, әулиелер бұл шеңберден шығып, 
бүкiл әлемдiк ауқымды қамтиды. 
4.4. Пайғамбарлар 
Пайғамбарлар  –  адамзат  қоғамының  жетiлу  шыңында  тұрғандар.  Олар  Жаратушы 
мен адамзаттың арасын байланыстыратын хабаршы. Пайғамбардың келу себебi мен 
мақсатын Абай былай деп түсiндiредi: 
Замана, шаруа, мiнез күнде өзгердi, 
Оларға кез-кезiмен нәби келдi. 
("Алланың Өзі де рас, сөзі де рас", 1902 ж.) 
Абай  отыз  сегiзiншi  қара  сөзiнде  әлем  өмірi  баршаға  ортақ  заңдылық 
заңдылықтармен  үйлесімді  өмір  сүріп  жатқанын  түсіндіреді.  Бiрақ  уақыт  өткен 
сайын  замана  (уақыт)  ,  адамдардың  iс-әрекеттерi  (шаруа)  және  олардың  болмысы 
(мiнез) өзгерiске түсiп, қоғам өмірі бұл заңдылықтардан ауытқиды. Адамзат әуелгi 

берiлген  рухани  бiлiмдi  ұмытып,  имандылық  жолын  бұрмалай  бастайды.  Бұл 
адамзат  қоғамын  надандық  құрсауына  түсiрiп,  өмірдiң  бейберекетін  шығарып, 
адамдарға зардап шектiредi. Сол уақытта мейiрiмдi Жаратушының қалауымен, Абай 
сөзiмен  айтқанда, "Оларға  кез-кезiмен нәби келдi".  Нәбилердің  (пайғамбарлардың) 
әкелген бiлiмi – ақиқат, мiндетi – адамды имандылық жолына салу. 
Әрбiр  пайғамбар  жер  бетiне  ақиқатты  шындық  бiлiм  әкеледi.  Берiлген  бiлiм 
халықтың тұрмыс жағдайы, салт-санасы, өмір сүру әдiсi, тiл өзгешелiгi, тағы басқа 
заман  мен  уақыттың  ерекшелiктерiне  байланысты  әртүрлi  тiлде,  немесе  түрлi 
құлшылық жолымен берiлгенiмен, олардың барлығы да адамды имандылық жолына 
салып,  көкiрек  көздерiн  ашып,  бiр  Құдайға  бағыттайды.  Бұл  –  Алланы  танудың 
мәнісі, сыртқы көрінісі. Бiрақ тағриф Алла (Алланы түсiну) мақсаты өзгермей, сол 
қалпында  қалады.  Оның  себебi  –  күллi  мақұлық  өзгерсе  де  Алла  мәңгiлiк,  Ол 
ешуақытта да өзгермейдi. Алланы түсінудің мақсатығ яғни Оған деген сенім (иман) 
– 
Алланы танудың, яғни діннің ішкі мәні. Себебі, мәңігілікті Аллаға сенім, Оны тану 
әрбір жанның және ол жанның түпкі мәңгілікті ниеті мен мақсаты болып табылады. 
Сондықтан,  барлық  жан  иелерінің  өмірі  Алғашқы  Жаратушыны  іздеп  табуға 
бағытталады.  Бірақ  өздерінің  бір  Мәнді  іздеп  жүргендерін  әркім  түсіне  бермейді. 
Мұны барлық қасиеттi кiтаптар да, әулиелер де бекерге шығармайды. 
Барлық  пайғамбарлардың  түпкi  мақсаты  бiр.  Ол  –  адамзаттың  санасын  көтеру 
арқылы  имандылық  жолына  салып,  рухани  жетiлуге  мүмкiндiк  беру. 
Пайғамбарлардың  барлығы  да  әуелi  Абсолюттiк  ақиқат  бiлiм  бередi,  бiрақ  уақыт 
ықпалы  бұл  ортақ  бiлiмдi  бөлiп,  не  болмаса  жiктеп  түрлi  дiндер  тудырады. 
Сондықтан  бүгiнгi  күндерде  дiн  ұғымы  Абсолюттiң  белгiлi  бiр  көрiнiсiн  ғана 
көрсететiн бiржақты түсiнiк болып қалды. 
Пайғамбарлар жоғары әлемнен арнайы мақсатпен жiберiлген жандар болғандықтан, 
оларды  қарапайым  адамдар  деп  ойлаудың  өзi  үлкен  күнә.  Олар  жер  бетiнде 
қарапайым  адам  ретiнде  өмірге  келiп,  өсiп-жетiлуi  мүмкiн.  Бiрақ  олардың  негiзгi 
мақсаты  басқа,  ол  кейiннен  бiлiнедi.  Мысалы,  пайғамбарымыз  Мұхаммед  (с.ғ.с.) 
қырық жасқа дейiн ерекше көзге түспей, әділ көпес ретiнде ғана өмір сүрсе, ал Иса 
пайғамбар жас кезiнде балташы болған. Будда мен Заратуштра патшаның отбасында 
дүниеге  келiп,  ханзаданың  рөлiн  атқарған.  Осылай  пайғамбарлар  алғашқы  бетте 
жетiлудiң  әртүрлi  деңгейiнде  өмір  сүрулері  мүмкiн  (5-сызбаны  қараңыз).  Уақыты 
келгенде оны Жаратушы пайғамбар дәрежесiне көтередi. Алғашқы деңгей халықтың 
сол кездегi рухани деңгейiне байланысты болуы мүмкiн. Болашақ пайғамбарлар сол 
халықтың iшiндегi ең жетiлген бөлiгiнiң арасында болады. 
Уақыты  келгенде  пайғамбарлардың  ерекшелiгiн  Алла  тағаланың  Өзi  ашады.  Бұл 
ашылу пайғамбарларға үлкен сынақ ретінде беріліп, түрлi жолдармен болуы мүмкiн. 
Ашылғаннан кейiн пайғамбарларға Жаратушы көмегiмен ерекше рухани күш-қасиет 
берiледi. Бұл ерекше рухани күш-қасиет пайғамбарларға басқаларды өзiне сендiрiп, 
соңынан  ертуге  мүмкiндiк  бередi.  Сөйтiп  ол  Жаратушының  жарлығын  халық 

арасына  жая  бастайды.  Олар  Жаратушының  ықпалымен  әрекет  етiп,  Оның  ұлы 
жоспарын жүзеге асырудағы мiнсiз құралына айналады. 
Рухани  қараңғы  халықты  өзiне  елiктiру  үшiн  пайғамбарлар  кейде  мистикалық 
(тылсым-сиқырлық)  әрекеттер  де  көрсетедi.  Мысалы,  Иса  пайғамбар  су  үстiмен 
жүру, суды шарапқа айналдырып жiберу, өлiнi тiрiлту, ауруларды жазу сияқты неше 
түрлi  ғажайып  қасиеттерi  арқылы  халықты  соңына  ерткен.  Бiрақ  материалдық 
тылсым-сиқырлық  әрекеттер  көрсету  олардың  негiзгi  мiндетi  емес.  Олар  рухани 
мiндеттi – адамның бетiн Құдайға бұруды ойлайды. 
Пайғамбарлардың  адамзат  қоғамындағы  рөлi,  имандылықтың  маңызы  туралы 
Қасиеттi Құранның (2.36-37, 4.135, 4.149-151, 4.162, 40.78, 10.48, 14.4) сүрелерiнде 
анық айтылады. Қасиеттi Құранда дiндердi, олардың қағидаларын бiр-бiрiне қарсы 
мақсатта пайдалануға тиым салынады. 
Соңғы екi жарым мың жылдың iшiнде Мұса пайғамбармен "Таурат", Дәуiт арқылы 
"Забур", Иса арқылы "Iнжiл", Мұхаммед (с.ғ.с.) арқылы "Құран" кiтаптары түсiрiлдi. 
Таза  ниетпен  оқып,  таныған  адамдарға  бұл  қасиеттi  кiтаптардың  арасында 
айтарлықтай өзгешелiктер жоқ. Төртеуi де адамның имандылығын толықтырады. 
Пайғамбарлар туралы Абай отыз сегiзiншi қара сөзiнде былай деп жазады: 
"Бұл  үш  түрлi  фиғыл  Құданың  соңында  болмақ,  өзiн  құл  бiлiп,  бұл  фиғылдарға 
ғашық болып, тұтпақты пайғамбарлар үйреттi". 
Отыз  сегізінші  қара  сөзінде  Абай  үш  түрлi  фиғылға  адамның  бiлiмiн, 
рақымдылығын,  әдiлеттiлiгiн  арттыруды  жатқызады.  Білім,  рақымдылық,  әділет 
заңын  ұстану  –  бұлар  әлемнің  үйлесімді  өмірінің  кепілдері.  Абайдың  айтуынша, 
жетiлу  дегенiмiз  –  Құдайда  бар  осы  үш  қасиеттi  адамның  өз  бойында  керегінше 
жетілдіруі.  Бұлар  жан  қасиетi  болғандықтан,  құлшылық  жолымен  ғана  жетiледi. 
Құлшылықты тұтпақты, яғни қалай iстеудi пайғамбарлар үйреттi. Бұл үш фиғылды 
дамытқанда  адамның  жанының  тазаруына  мүмкiндiк  туады,  яғни  Құдайға  қайтуға 
жол  ашылады  деген  сөз.  Данышпанның  ойы  бойынша,  пайғамбарлар  осы  негiзгi 
мақсатқа жету жолын үйретедi. 
Пайғамбарлар адамды әулие дәрежесiне көтере алады. Себебi олар өздерiнiң рухани 
күшiмен  адамның  нұсқасын  мүлде  өзгертiп,  тазартады  да  оған  әулиелiк  қасиеттер 
дарытады.  Сондықтан  пайғамбарлардың  негiзгi  көмекшiлерiнiң  барлығы  әулиелер 
болған. Мысал ретiнде пайғамбарымыз Мұхаммед саллаллаhу ғалайhи уәсәлламның 
сахабаларын,  Иса  пайғамбардың  апостолдарын,  Будданың  архаттарын  келтiруге 
болады.  Олардың  барлығы  да  Құдайға  таза  берiлген,  имандылық  жолында  өмірiн 
пида еткендер. Пайғамбарлардың әкелген бiлiмi адамзатқа рухани ұстаздар арқылы 
тарайды. 

Пайғамбарлар мен әулиелердiң айырмашылықтары бар. Бiрiншiден, пайғамбар болу 
– 
тек қана Құдай тағаланың берген әмiрiнен, ал әулие болу себебі – әркімнің шын 
көңiлмен таза берiлiп ынталы жүрек арқылы жасалған 
Құдайға  таза  құлшылық.  Екiншiсi,  пайғамбар  өз  дәрежесіне  Құдай  тағаланың 
бұйрығымен  жетiлудiң  қай  деңгейiнен  болса  да  бiрден  көтерiле  алады,  ал  әулиеге 
көтерiлу  үшiн  адамның  біртіндеп  эволюциялық  рухани  жетiлуi  және  Құдай 
тағаланың  шапағаты,  сонымен  бірге,  әркiмнiң  өзінің  үлкен  ынта-жiгерi  де  керек. 
Үшiншiсi,  пайғамбарлар  Құдай  тағаланың  елшiсi  болса,  ал  әулиелер  –  сол 
елшiлердiң  түсiрген  хабарын  басқаларға  жеткiзушiлер.  Төртiншiсi,  пайғамбарлар 
адамзат қоғамында белгiлi бiр дiни ағымның негiзiн қалаушы, ал әулиелер болса – 
сол  дiни  ағымды  нығайтып,  өркендетушiлер.  Бесiншiсi,  пайғамбарлар  хабарды 
Құдай тағаланың Өзiнен алады, ал әулиелердің білім алатын негізгі көзі – қасиеттi 
кiтаптар  және  рухани  ұстаздар,  сонымен  бірге,  оларға  білім  жүрек  арқылы  да 
беріледі. 
Міне, Абай ілімінен адамның рухани жетілуінің осындай биігін көре аламыз. 
Қорыта  айтқанда,  адамның  жетілу  жолына  түсуі  үшiн,  Абай  ілімі  бойынша,  әуелi 
сызбада көрсетiлген салауатты өмір салтымен материалдық жолды өтуі керек екен. 
Материалдық жетiлу ең әуелi әркiмге табиғатынан берiлген мiндеттерді орындаудан 
басталады. Әрбiр адам әке, ана, бала, дос-жора, азамат болу тәрiздi бұл өмірде түрлi 
орын алып, соған байланысты түрлi мiндеттер атқарады. 
Адамзат  қоғамының  өркендеуi  олардың  осы  мiндеттерiн  дұрыс  орындауларына 
байланысты екенi белгiлi. Ендеше ең әуелi әркiм сол мiндеттерiн дұрыс орындауға 
үйренулерi  керек.  Жоғарыда  айтылғандай,  әркімнің  өз  міндетін  дұрыс  орындау 
адамға  жетiлу  сатысындағы  бiр  деңгейден  екiншi  деңгейге  көтерiлуге  мүмкiндiк 
бередi. Эволюциямен осылай жетiлiп, адам бiртiндеп рухани сатыға көтерiледi. 
Пайдаланылған әдебиеттер: 
1.  Абай.  Шығармаларының  екi  томдық  толық  жинағы.  Өлеңдер  мен  аудармалар, 
поэмалар, қарасөздер. – Алматы: Жазушы, 2002. 
2.  Әуезов  М.  Жиырма  томдық  шығармалар  жинағы.  –  Алматы.  «Жазушы»,  Т.  20. 
Монография мен мақалалар. 1985. – 496 б. 
3. Мырзахметұлы М. Абайтанудың бүгінгі міндеттері. – ж. «Абай», №4, 2005 г. – 12 
б. 
4. Жұртбаев Т. Абай Құнанбайұлы. – ж. «Ақиқат». № 8, 1995. 
5. Жүрегiмнiң түбiне терең бойла: (Абай туралы естелiктер) – Алматы: «Жазушы», 
1995, – 
295 бет. 

6. Әуезов М. Абай жолы. Екiншi кiтап. 
7. Есім Ғ. Абай туралы философиялық трактат. Алматы: Қазақ университеті, 2004. - 
83 б. 
8.  Джавелидзе  Э.Д.  У  истоков  турецкой  литературы.  1.  Джелаль-ед-дин  Руми. 
Тблиси. 1989. – С. 162. 
9. Омар Хайам. Трактаты. (Перевод Б.А.Розенфельда). – М., 1961. – 210 с. (С. 40). 
10.  Прокл.  Первоосновы  теологии.  (Пер.  и  комментарии  проф.  А.Ф.Лосева).  – 
Тблиси, 1972. – 215 с. (С. 25). 
11. Айванхов О. М. Свет мира. – М., 2000. – 810 с. 
12. Құдайбердiұлы Ш. Үш анық. – Алматы. "Ғақлия ғыл.-әдебиет орталығы", 1991. – 
77 б. (Б. 8). 
13.  Қараңыз:  Аль-Фараби.  Философские  трактаты.  –  С.  1-39;  Серебряков  С.Б. 
Трактат  Ибн  Сины  (Авиценны)  о  любви.  –Тблиси,  1976.  –  241  с.  (С.  12-45).  Абу 
Хамид аль-Газали. - Воскрешение наук о вере.– С. 139-178. 
14. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары... – Б. 169-196. 
15.  Аджи  М.  Тайна  святого  Георгия  (из  духовного  наследия  тюрков).  –  Алматы: 
Рауан. 1997. – 178 с. (С. 103). 
16. Шәкәрiм. Иманым. – Алматы: "Арыс", 2000. –321 бет. 
17. Қазақ бақсы-балгерлерi: /Құрастырған Ж. Дәуренбеков, Е.Тұрсынов/ – Алматы: 
Ана тiлi, 1993. – 270 б. (Б. 14-28). 
18. Әбсаттар Дербiсалиев. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы, "Рауан". –1995 
б. (Б. 12).  
 

Document Outline



1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал