Абайдың рухани мұрасы. Досым Омаров Данышпан берген салауатты өмiр тағлымдары



жүктеу 5.01 Kb.

бет14/24
Дата08.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24
болса, ал хауас мәселесi Абай мұрасының өте маңызды және күрделi тұстарының 
бiрi. 

Абай табиғат пен жан иелерiнiң өзара байланысын суреттегенде 7, 27, 38, 43, 45 – 
қара сөздерiнде араб сөзiнен алынған "хауас" (түйсiк, сезiм) , "хауас сәлим" (өзiндiк 
дұрыс қасиет, өзiне тән мiнез-құлық) деген сөздердi қолданады. Бұлар нәзiк 
болмысты бiлдiретiн ұғымдар. 
Адамның нәзiк болмысы туралы және оның өмірдегi рөлi туралы әл-Ғазали, әл-
Фараби, Ибн-Сина, Ибн-Араби тәрiздi шығыс және ислам теологтары мен 
ғалымдары жақсы түсiндiрiп кеткен /13/. Жан өзінің рухы арқылы фәни әлемде 
денелерін қалыптастырады. Енді соларға келейік. 
Эго. Жан материалдық әлемнің қызығын көру үшін өзінің рухани болмысын 
ұмытып, материалдық сана алуы керек. Жан өзін тән ретінде танығанда ғана ол 
өзінің рухани болмысын ұмытады. Егер өзінің жан екенін ұмытпайтын болса, онда 
бұл қасіреті көп жалған өмірде ол бір сәт те тұрмас еді. Материалдық әлемнің екі 
қасиеті бар. Оның біріншісі – жанның рухани көзін материалдық болмыспен жауып, 
оны рухани әлемнен бөледі. Екінші қасиеті – рухани жанды тартып төмендете 
береді. Сөйтіп, жан материяға батқан сайын оның рухани санасы құлдырап ең 
төменгі дәрежеге жетуі мүмкін. Сананың ең төменгі дәрежесі минералдарда болады. 
Сөйтіп, жан минерал денесін алады. 
Бұл айтылған ойларды Шәкәрім жазып кеткен. Оған мысал ретінде мына өлең 
жоларын келтіруге болады: 
Табиғат неше түрлі жан жаратты, 
Не үлкен, не кішкентай тән жаратты. 
Керексіз, жансыз нәрсе жаратқан жоқ, 
Есепсіз қанша мыңмен сан жаратты. 
Бұл сөзге біреу мәңгүр, біреу нанды 
Ақылмен білген адам әбден қанды 
Жел мен су, тас, топырақ, шөп пен ағаш... 
Ғаламда не бар болса, бәрі жанды. 
("Табиғат неше түрлі жан жаратты") 
Жанның өзін сезінуін "эго" дейді. Егер ол өзiн тәнмен балап, осы материалдық 
әлемнiң бiр бөлiгi ретiнде сезiнсе, онда оның эгосы жалған, яғни ол "жалған эгоға" 
ие болады. Әмбеге аян, "Эгоизм" ұғымы осы мағынаны білдірсе керек. Ал егер ол 
өзiн рухани танып, "мен тән емес, жанмын" деп сезiнетiн болса, онда ол нағыз 
эгоның ықпалында. Оның барлық iс-әрекет, тiршiлiгiнiң мән-мәнiсi мiне осыған 
байланысты. 

Жалған эго алған жанда "менiкi" деген сезiм бар. Сөйтіп ол өзіне байланыстының 
барлығын "менiкi" деп есептейді. Бұл "менікі" деген сезім түрлi заттарды, отбасын, 
елдi, халықты, дiндi және тағы басқадай тәнмен байланысты ұғымдарды қамтып, 
бүкiл адамзатқа дейiн кеңи бередi. Бұл түрлi деңгейдегi қоғам қайраткерлерiнiң 
сезiмi. Осы сезiм үшiн олар жандарын пида етiп, өмірлерiн арнап, кейiнгi ұрпаққа 
өздерiнiң аттарын қалдырады. Фәни әлем рухани әлемнiң көлеңкесi тәрiздi. 
Адамның иманды немесе имансыз болуы, оның iс-әрекетiнiң барысы көбiнесе 
эгосына байланысты. Адам нағыз эгосы үшін әрекет етсе тазарады, ал жалған 
эгосымен тән құмары үшiн әрекет етсе, материяның түбіне құлдырай береді. 
Сондықтан Абай өзiнiң "Көк тұман – алдыңдағы келер заман" деген әйгiлi өлеңiнде 
"Ақыл мен жан – мен өзiм" деп адамның түпкi нұсқасын анық көрсетедi. Өзінiң жан 
екенiн түсiнген адам жанның ықпалымен әрекет етедi. Яғни, оның әрекетiн жан 
басқарады. Бұндай адамның өмірiнде қателiк, адасушылық болмайды. Тазару 
барысында ондай адам табиғат заңдылығының ықпалынан шығып, рухани әлем 
заңдылығының ықпалына түседi. Олар – жетiлудiң рухани кемелдену деңгейiне 
көтерiлгендер. Абай оларды "толық адам" деп атайды. 
Ес. Жалған эго алған соң жан осы фәни әлемнің қызығын көру үшін және өзін 
толығырақ сезінгісі келіп әрекет жасағысы келеді. Сол үшін оған ес беріледі. Естің 
көрінісі – интеллект. Ес түрлі әрекетке ұмтылдырып, үлкен жоспарларды жасауға 
мүмкіндік береді. Естiң мiндетi болжау, жақсы-жаманды айыра бiлу және жадыға 
сақтау. Адам ойға алған iс-әрекетiн, түрлi жоспарларды есi арқылы жүзеге асырады. 
Ес компьютердiң орталық процессоры тәрiздi ақпарат-хабарды жадыға жазады, 
керек кезiнде одан алып талдау жасап, шешiмiн бередi. Материалды ес бiздiң 
сезiмдерiмiзге керектi жақсы-жаманды айырса, ал рухани ес Алла тағалаға 
тұрғысынан, рухани құндылықтарды айырады. Рухани құндылықтарды жоғары 
жетiлген адамдар жүрегi арқылы қабылдай алады. 
Ақыл. Естен кейін ақыл тұр. Iшкi сезiмдер сезім мүшелерінен келген хабарды 
қабылдап, орталыққа – миға жiбередi. Ми ақпарат-хабарды өңдейтін компьютер 
тәрізді. Сезімдерден түскен хабарды ақыл ми арқылы адамның жеткен санасы 
тұрғысынан қорытып, жақсы немесе жаман деген шешiм қабылдайды. Сондықтан 
ақыл туралы Абай: "Ақыл - мизан (таразы) , өлшеу қыл" дейдi. Естiң мiндетi 
қабылдаған қалауларды орындау жүйесiн жасау болса, ал ақыл оларды қорытып, 
өзiнше хабар жасайды. 
Ақылдың мiндетi адамның сезiмдерiнен пайда болған ниет-қалауды қабылдау 
немесе қабылдамау. Сырттан түскен хабардың барлығы адамның жадында жазылып, 
көріп-білгеніне байланысты ол байлық молая береді. Бұл туралы Абай қырық 
үшінші қара сөзінде былай дейді: "Кімде-кім сырттан естіп білу, көріп білу секілді 
нәрселерді көбейтіп алса, ол – көп жиғаны бар адам: сынап, орындысын, орынсызын 
– 
бәрін де бағанағы жиған нәрселерінен есеп қылып, қарап табады. Бұлай етіп бұл 
қарекетке түсінген адамды ақылды дейміз." Абай әрі қарай ақыл-есіңді өсіруге 
еңбек ет деп үйретеді. 

Егер ес жоғары болып, ақылды басқаратын болса, онда ақыл түскен хабардың 
iшiнен сол сәтке ең жақсы, қолайлысын қабылдайды. Ал сезімдерден туған ниет-
қалаудың құндылығын анықтау сол кездегi естiң рухани деңгейiне байланысты 
болады. Осыдан кейiн ес ақылға бұйрық бередi. Ал ақыл дененiң қозғалатын 
органдарын (қол, аяқ, тiл, жыныс органдары) iске қосады. Ал егер естің деңгейі 
төмен болып ақылды басқара алмаса, онда ақылды сезiмдер басқарып кетіп, адам 
барлық хайуанаттар жасайтын төрт іс-әрекеттерден (ұйқы, тамақтану, ұрпақ 
қалдыру және қорғаныс) аса алмай, немесе өзіне берілген ақылды теріс пайдаланып, 
тіпті одан да төмен құлдырап кетуі мүмкін. Бұл туралы Абай әрі қарай былай деп 
білдіреді: 
"Әрнешік тән қуатыменен сырттан тауып, сырттан сақтайсыз, оның аты дәулет еді. 
Оның да неше түрлі кеселі, кесапаты бар нәрселерін білмесең, сақтай алмаушы едің 
ғой. Соған ұқсаған іштегі жан қуатыменен жиған нәрсенің аты ақыл, ғылым еді ғой. 
Оның да неше түрлі кеселі, кесапаты тиер түрлері бар. Оны білмесең, бақпасаң –– 
айырыласың. Және әрбір жақсы нәрсені өлшеуі бар, өлшеуінен асса – жарамайды. 
Өлшеуін білмек – бір үлкен керек іс. Ойланбақ жақсы, іске тіпті салынып кеткен кісі 
ойын байлай алмай, қияли болып та кеткені болады. Ішпек, жемек, кимек, күлмек, 
көңіл көтермек, ұшпақ, сүймек, мал жимақ, мансап іздемек, айлалы болмақ, 
алданбастық – бұл нәрселердің бәрінің де өлшеуі бар. Өлшеуінен асырса, боғы 
шығады." Яғни, қандай нәрсенің болса да қолдану мөлшеріне байланысты дәрі, не 
болмаса у болатыны тәрізді, өлшеуін білмей жасаған нәрсенің кесапаты өте көп. 
Бұл фәни өмірдегілер үшін өте маңызды тұжырым. Себебі, өмірдің сергелдеңі 
көбіне жақсы мен жаманды айырып білмеуден, әрнені мөлшерінен асырып 
жіберуден туады ғой. Бұл естің әлсіздігінен туындайды. Ес ақылды басқара алмай, 
ақыл ес пен сезiмдердiң арасында болғандықтан, үнемi құмарлық ықпалында болып, 
бірде бiр сезiмге, келесiде екiншi сезiмге берiлiп, тұрақсыздыққа ұшырайды. Сөйтіп 
сабырлылық кетіп, адам жан тыныштығынан айырылады. Сабырлылық – 
ақылдылықтың белгiсi. Ақылды адам өз сезiмдерiне ие, ол әрқашан да сабырлы, 
ұстамды. 
Абай он жетiншi қара сөзiнде ақылдың қызметiн былай деп түсiндiредi: 
"Ақыл айтыпты: не дүниеге, не ақиретке не пайдалы болса, не залалды болса, 
бiлетұғын – мен, сенiң (ғылымның) сөзiңдi ұғатұғын – мен, менсiз пайданы iздей 
алмайды екен, залалдан қаша алмайды екен, ғылымды ұғып үйрене алмайды екен,.." 
Әрi қарай Абай ғылымның сөзiмен ақылдың қасиетiн былай деп бередi: 
"– 
Ей, ақыл! Сенiң айтқандарыңның бәрi де рас. Сенсiз ешнәрсе табылмайтұғыны да 
рас. Жаратқан Тәңiрiнi де сен танытасың, жаралған екi дүниенiң жайын да сен 
бiлесiң. Бiрақ сонымен тұрмайсың, амал да, айла да – бәрi сенен шығады. 
Жақсының, жаманның екеуiнiң де – сүйенгенi, сенгенi – сен; екеуiнiң iздегенiн 
тауып берiп жүрсiң, соның жаман, – дептi". Абайдың осы сөздері ақылдың қасиеті 
материалды екенін тағы да көрсетеді. Ол мейірімділік, рахымдылық, сүйіспеншілік 
тәрізді сезімдерді білмейді. Бұл сезімдер рухани болғандықтан, жүректен, яғни 

жүректе орналасқан жаннан шығады. Сондықтан Абайдың "Ақыл мен қайрат жол 
табар, қашқанға да қуғанға" деген сөзі жүрексіз ақылдың рухани мәселелерді шеше 
алмайтынын білдіреді. Ол жан иесіне берілген құрал ғана. Сондықтан, ол құралды 
пайдаланудың нәтижесі адамзатты бақытқа ғана емес, үлкен қорлыққа да алып кетуі 
мүмкін. Ол ақылды пайдалану ниетіне байланысты. Қазіргі замандағы жер бетіндегі 
аса қауыпты құралдардың бірі атом бомбасының пайда болуы да осының көрінісі. 
Осы сияқты рухани болмыстың төмендегенінен ақылды теріс жолда пайдаланудың 
нәтижелері қазіргі заманда көптеп кездеседі. 
Егер ес жоғары болып, жанға бағынып, сезiмдердi Құдайға құлшылық жолына 
салса, онда ақыл да таза рухани сезiмдердiң ықпалында болады. Бұндай адам жаман 
ниет-қалауларға, яғни жаман iстерге жол бермейдi. Осының өзі ақылды таза ұстау 
үшiн жаман, жарамсыз iстерден аулақ болып, сезімдерді тек қана табиғаттың 
жақсылық әкелетін объектілеріне бағыттау керек екенін білдіреді. 
Ақыл ес пен сезімдерді байланыстырып тұратын, солардың қызметінің көрінісі. 
Сондықтан, Абай осылардың барлығын ақылға қосып, кейде ақыл деп атайды. 
Мысалы, "Жүректе қайрат болмаса" өлеңінде ақын "Малда да бар жан мен тән, 
ақыл, сезім болмаса" дейді. Бұл арада сезім деген сөз адамдарға берілетін жоғары 
сезімді білдіреді. 
Сезім. Сыртқы бес сезімге сәйкес iшкi бес сезiм бар. Бұлар сыртқы сезімдерден, 
яғни сезім мүшелерінен сезiмдi қабылдайды. Сезім дегеніміз табиғат көріністерін 
қабылдау қабылеті болып табылады. Бес сезім мүшелері арқылы соларға сәйкес 
көру, есту, иісті білу, дәмді білу, тері арқылы жылуды, қатты-жұмсақты сезініп 
қабылдайды. Бұл қабылетті исламда ішкі сезімдер деп атайды. Iшкi сезiмдердiң 
қарым-қатынасын психология ғылымы зерттейдi. Адам психологиясын Абай он 
жетiншi, он сегiзiншi, он тоғызыншы, отыз сегiзiншi, қырық үшiншi, қырық 
төртiншi, қырық бесiншi тәрiздi басқа да қара сөздерiнде және бірсыпыра 
өлеңдерінде берген. 
Iшкi сезiмдер туралы Абай он тоғызыншы қара сөзiнде былай дейдi: "Адам ата-
анадан туғанда естi болмайды: естiп, көрiп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегi жақсы, 
жаманды таниды-дағы, сондайдан бiлгенi, көргенi көп болған адам бiлiмдi болады." 
Сыртқы бес сезiмдерден, яғни хабар беретiн сезім мүшелерінен алынған ақпарат-
хабар ақыл-ой арқылы қорытылады. Жан иелерiнiң iшкi сезiмдерi неғұрлым 
жетiлген болса, түскен хабарды өзгерiссiз, шын мәнiнде қабылдай алады. 
Сондықтан, не естіп, не көру керек екенін білудің үлкен маңызы бар. Теледидардан 
атыс-шабысты, түрлі лаңкестіктерге үйрететін, немесе адамдықты жоятын 
аморальдық, жеңіл ойлы көріністерге қызықса, адам өзінің көкірек өзін жаба береді, 
керісінше, егер ол рухани дүниелерге қызықса, жүрегін тазартады. Кейде бұны 
рухани тәрбие деп атаймыз. Сезiмдерiнiң жетiлуiне байланысты адамдар сан қилы 
түрлi дәрежеде болады. Олардың мiнез-құлқы, ой-өрісi, моральдық деңгейi, тағы 
басқа адамгершiлiк қасиеттерi тәрбие барысында өзгеріп отырады. 

Адам мен хайуанаттардың сезімдерінің айырмашылығын Абай жетiншi қара сөзiнде 
былай деп бiлдiредi: "Әзелде Құдай тағала хайуанның жанынан адамның жанын iрi 
жаратқан, сол әсерiн көрсетiп жаратқан". 
Бұл арада Абай жан деп адам мен хайуанның сезіну деңгейін айтып отыр. Адам 
өзiнiң сезімдерін талпынып iздену арқылы жетiлдiре алады. Бұл мүмкiндiк адамның 
хайуанаттардан тағы бiр артықшылығын көрсетедi. Абай жетiншi қара сөзiнде ақыл, 
сезiм арқылы дүние сырын толық, ең болмаса денелеп бiлмесе, "ол жан адам жаны 
болмай, хайуан жаны болады" деп жетiлудiң маңызын қөрсетедi. 
5.1.3. Тән 
Адамның тәні физикалық әлемге жатады. Ол материалдық әлемнің бір бөлігі 
болғандықтан тән де химиялық элементтерден құралады. Тән адамның тұрпайы 
болмысы болып табылады. Оны физиология, медицина, генетика тәрізді ғылым 
салалары зерттеп, тәннің құрылымын, қалай жұмыс істейтінін, қандай ұрпақ 
қалдыратынын тағы сол сияқты өзгерістердің барлығын анықтайды. Қазiргi 
физиология ғылымы адам денесiнiң өте күрделi екенiн анықтады. Мысалы, 
қарапайым клетка (торша) өмірi өзiнiң күрделiгi жағынан үлкен қала өмірiмен 
салыстырылады. 
Қазіргі ғылымда адамды, сонымен бірге оның денесін, түрлі ғылым салалары бөліп 
алып жеке-жеке қарастырады. Ғылымдардың арасындағы байланыстың әлсіздігінен 
бұндай әдіс адам болмысын толық түсінуді қиындатады. Абай адамды басқа 
тұрғыдан қарастырады. Ол адамды бүкіл әлемнің бір бөлігі ретінде, сонымен бірге 
онымен тығыз байланыста қарастырады. 
Қандай да болсын тән жан иелеріне болмыстың жоғары мүддесі үшін берілген. Егер 
соны түсініп, тәнді дұрыс пайдалана білсе жан иесі болмыс заңдылығымен 
үйлесімді өмір сүріп, өмірі бақытты болады. Ал егер осыны білмей өзінің нәпсісіне 
беріліп тәнді дұрыс пайдаланбаса, адам баласы табиғаттың әділет заңдылығы 
бойынша тиісті жазасын алып, өмірді қорлықпен өткізеді. Бұл туралы данышпан 
Абай көп жазады. 
Тәнді адам баласы өмірдің жоғары мақсатына жету үшін пайдалануы керек. Сол 
себептен, біз тәнді адамның тіршілік құралы ретінде қарастырамыз. 
Тәнде жан иелерiнiң сыртқы дүниеден хабар алатын бес сезiм мүшелерi бар. Абай 
бұларды арабша "Хауаси хамса заһири" деп атайды. Бұл туралы Абай қырық үшiншi 
қара сөзiнде былай дейдi: "Көзбенен көрiп, құлақпен естiп, қолмен ұстап, тiлмен 
татып, мұрынмен иiскеп, тыстағы дүниеден хабар алады". Бұл бес мүшенi (көз, 
құлақ, тiл, дененiң терiсi, мұрын) ислам теологтары сыртқы бес сезiмге жатқызады. 
Бұлардан басқа іс-әрекет жасайтын бес сезім мүшесі бар. Оларға қол, аяқ, тіл, 
жыныс органдары (гениталий) және денеден қалдық шығаратын орган (анус) 
жатады. 

Абай ақылы кем жiгерсiз адамның iшкi сезiмдерiн құрық салдырмас басы қатты асау 
атқа балап, ол "тауға ұра ма, тасқа ұра ма, суға ұра ма, жарға ұра ма – Құдай бiлсiн... 
Сенде ерiк жоқ. Екi етек жайылып, екi көзiң аспанда, масқара болып кеткенiң 
өлгенiңше" – дейдi. Абайдың осы тәсiлiн қолданып, жанның тәнмен және нәзiк 
болмысымен, яғни нәзiк денелерiмен психикалық байланысын арбада келе жатқан 
адаммен салыстыра отырып түсiндiрiп көрелiк. Ол үшін мынандай бір аңыз әңгімені 
келтірейік. 
Ерте заманда бір ханның баласы шет елде жорықта жүріп бір себептермен жоғалып 
кетіпті. Бір күні өз елінен келген адамнан ол барлық шындықты біліп, өз еліне қалай 
жету керек екенін біледі. Қуанған ханзада арбаға бес ат жектіріп, атқосшы алып 
еліне қарай жол жүріпті. Жол алыс, әрі ауыр болып, кейде ханзада ұйықтап кеткенде 
атқосшы делбеге дұрыс ие бола алмай, аттар жолдан шығып, арбаны басқа жаққа 
алып кетеді екен. Сол кезде арбаның доңғалағы бірде шұңқырға түсіп, бірде тасқа 
ұрынып, арба селкілдеген кезде ханзада оянады. Бірақ қайта жол тауып, дұрыс 
бағыт алғанша арбаның үстінде отырған ханзада көптеген қорлық көреді. Сөйтіп, 
көп бейнетпен ақыры еліне жетіп, ханның сарайына келеді. Сарайға ат-арбамен 
кіруге болмайтындықтан, атқосшы арбасымен сыртта қалуға тиісті болады. 
Көп күндер бірге болып атқосшысына үйреніп қалған ханзада оны еріксіз сыртта 
қалдырып, өзі сарайға кіреді. Хан баласын көргенде қатты қуанып қарсы алып, көп 
күндер той жасаған екен дейді. 
Міне, осы әңгімедегі адасып кеткен ханның баласын фәни әлемдегі жанмен 
салыстыратын болсақ, оның рухани әлемдегі шексіз мейірімді әкесі Алла тағалаға 
қайту жолы да осы ханзаданың еліне қайту жолы тәрізді. Бұл мысалдағы өзінің хан 
әкесінен адасқан ханзаданы фәни әлемдегі бүкіл болмыстағы барлық жан иелерінің 
әкесі Алла тағаладан адасқан жанмен балайтын болсақ, онда ханзаданың отырған 
арбасын жанның тұрпайы денесімен, яғни тәнімен, арбаға жегілген бес атты – 
адамның бес сезiм мүшелерiмен, аттарды делбемен басқарып келе жатқан 
атқосшыны – сезімдерді ақыл арқылы басқаратын еспен, ал тізгін делбені – адамның 
сезім мүшелерін басқаратын ақылмен салыстыруға болады. 
Фәни өмірде адамның көкірек көзі шелмен жабылғандықтан, жан ұйқыдағы адам 
тәрізді ештеңені аңғара алмайды.Сол себептен, ұйқыдағы отырған ханзада тәрізді, 
жан өзіне берілген есті қадағалай алмайды. Жөн сілтейтін ханзада ұйықтап кеткенде 
атқосшы делбені дұрыс ұстай алмай аттар жолдан шығып кетеді емес пе? Сол 
сияқты, жан ұйқыда болғанда, басқарусыз қалған ес ақылға нұсқау бере алмай, оны 
әлсіретіп алады. Атқосшы делбесімен аттарды басқара алмағаны тәрізді, әлсіреген 
ақыл да сезім мүшелерін дұрыс басқара алмай, сезімдер күш алып кетеді. Күш алып 
кеткен сезімдер ақылдың ырқына көнбей нәпсіні қанағаттандыруға ұмтылады. Сол 
кезде жолдан шыққан арба тәрізді, адам өмірі дұрыс бағытынан ауытқып, адамды 
түрлі шырғалаңдарға ұрындырады. 
Егер жан оянып, өзінің адасу жолына түскенін дер кезінде сезінбесе ол сол адасқан 
бойы жүре береді. Бұл оны өмірдің жоғары мақсатына емес, тұңғиығына батырып, 

жанды бейнетке салады. Осылай жан қадам басқан сайын төмендеп, өмірдің ең 
төменгі деңгейіне дейін құлдырауы мүмкін. Арбаның селкілінен оянған ханзада 
тәрізді, өмірдің сергелдеңі жеңген жанның да сілкініп ояну кезі болады. Жан сол 
кезде өзінің адасқанын біліп, бағытын дұрыстауға ұмтылады. Бірақ фәни өмірдің 
сергелдеңі тәрізді ұзақ жол да жанды өмірдің түпі мақсатын ұмыттырып, әлсін-әлсін 
нәпсінің ықпалына итереді. Осылай, жан рухани әлемге жеткенше бірде ұйықтап 
кетіп, бірде қайта оянып, адамды өмірдің сергелдеңіне көп салады. 
Ханзада мен әкесі қанша көп уақыт кездеспесе де олардың бір-біріне деген сағыныш 
сезімдері жоғалмай, керісінше, күннен күнге ұлғая берді. Сол сияқты Алла тағала 
мен жан да бір-бірін ұмытпайды. Адамның көкірек көзі ашылғанда Алла тағаланы 
еске алып, Оны үнемі жан құмарына айналдырып отыруы керек. Сонда ғана Алла 
тағаламен байланыс орнап, қайтадан дұрыс жолға түсуге мүмкіндік болады. 
Өкінішке қарай фәни өмірде адамдардың көпшілігінің екі көзі ашық болғанымен 
көкірек көздері жабық. Сондықтан олар әлі ұйқыда жүр. Өмір мақсатына жету үшін 
олар көкірек көздерін ашып, оянулары керек. Абайдың "Мақсұтым – тіл ұстартып, 
өнер шашпақ, Наданның көзін қойып, көңілін ашпақ" – дейтіні осы мақсатты 
білдіреді. 
"Құланды ұстап алу өте қиын. Бірақ, оны ұстағың келсе – жүгіру керек" – деген 
сопылардың сықақпен айтылған ғибратты сөзі бар. Сол сияқты Алла тағалаға қайту 
өте қиын, бірақ, қайтқың келсе Онымен байланыс жасау керек. Басқа жол жоқ. Бұл 
өте ұзақ жол. Мүмкін адамның бір өмірі жетпей қалуы мүмкін. Бірақ Шәкәрім 
сөзімен айтқанда: 
Тіпті кетпес, шын жоғалып, 
Байқасаңыз барша жан. 
Тағы дене тауып алып, 
Тағы өседі қайтадан. 
("Күн аязда терезеге") 
Жан осылай бір өмірден келесі өмірге көшіп түбінде өмірдің түпкі мақсатына 
жетеді. Абайдың "Мақсұт алыс, өмір шақ" дейтіні осыны білдірсе керек. Қасиетті 
жазбалар да жан бұл ұзақ жолмен түбінде Алла тағалаға қайтатынын айтады. 
Адасқан ханзада әкесіне атқосшысын тастап өзі ғана кіргені тәрізді жан да Алла 
тағалаға өзінің барлық материалдық байланыстарын тастап, тазарғанда ғана қайта 
алады. Бұл туралы Шәкәрім "Тура жолда қайғы тұрмас" өлеңінде былай деп жазады: 
Шын таза жан тазалықпен, 
Тәңірісіне бармақ ол. 
Мейірім, нысап, әділетте, 

Ағызам деп нұр бұлақ. 
Ханзада үйіне қайтып әкесімен жолығып, өзіне тиесілі бақытты өмірге жетті. Сол 
сияқты жан да рухани әлемге қайтқанда ләззаттың шыңына жетеді. Бірақ ол 
ләззаттың қандай екенін тілмен айтып жеткізу мүмкін емес. 
Алла тағала адамға жоғары мақсатқа жету үшін барлық мүмкіндікті берсе де, ол 
адасу жолына жиі түседі. Оның себебi неде? Мүмкiн оның тәнi әлсiз шығар? Бiрақ 
тән адам отырған арба тәрiздi ғана, жалғыз өзi мақсатқа жеткiзе алмайды. 
Сондықтан, себеп тәнде емес екен және оның сезiмдерiнiң нашарлығында да емес. 
Себебi сезiмдер арбаны тартып келе жатқан аттар тәрiздi, тәнге iс-әрекет қана бере 
алады. Есте де емес. Ес делбемен аттарды басқарып келе жатқан атқосшы тәрiздi, 
ақылдың көмегiмен сезiмдердi басқаруы үшiн ғана керек. Бұл сұрақтың шешімін 
Абай он жетiншi қара сөзiнде айтып, бiлдiрген. Ал "Әсемпаз болма әрнеге" өлеңiне 
былай дейдi: 
Қайрат пен ақыл жол табар, 
Қашқанға да қуғанға. 
Әдiлет, шапқат кiмде бар, 
Сол жарасар туғанға. 
Бастапқы екеу соңғысыз 
Бiте қалса қазаққа, 
Алдың – жалын, артың – мұз, 
Барар едiң қай жаққа? 
("Әсемпаз болма әрнеге". 1894 ж.) 
Сонымен, қайрат пен ақыл жақсыға да, жаманға да көмектеседi. Себебi қайрат ес 
пен сезiмдердiң байланысынан шығады. Қайрат пен ақылдың негізі материя. 
Сондықтан, олар жақсы мен жаманды айыра алмайды. Жақсы мен жаманды 
айыратын әдiлет пен шапқат (аяу, рахым ету). Себебі, олар жанның қасиеті, яғни 
олардың негізі рух. Ендеше, жан өзінің мақсатына жетуi үшiн ол ұйқыдан оянып, 
өзiнiң нағыз эгосына ие болып, денелердi басқаруы керек. Әйтпесе, жалын мен 
мұздың арасында қалып, қай адам болса да мақсатқа жетпек түгiлi, керiсiнше, 
сенделiске түсуi мүмкiн. Арбадағы адам ұйқыдан оянып, өзiнiң адасып бара 
жатқанын көрiп, атқосшысына дұрыс нұсқау бергенi тәрiздi, жан оянса, ол өзіне 
берілген денені дұрыс пайдаланып, өмірдің жоғары мақсатына бағыттай алады. 
Жанның өзінің денесін дұрыс басқара білуінің маңызы өте зор. Дене жанның 
нұрымен, оның берген қуатымен ғана дұрыс өмір сүре алады. Бұл туралы данышпан 

он жетiншi қара сөзiнде де айтады. Қайрат, ақыл, жүрек таласып келiп ғылымға 
жүгiнедi. Сонда ғылым олардың жақсы-жаман қасиеттерiн атай келiп, былай дейдi: 
"Сен үшеуiңнiң басыңды қоспақ – менiң iсiм, – дептi. – Бiрақ сонда билеушi, әмiршi 
жүрек болса жарайды. Ақыл, сенiң қырың көп, жүрек сенiң ол көп қырыңа 
жүрмейдi. Жақсылық айтқаныңа жан-дiнi құмар болады. Көнбек түгiл қуанады. 
Жаманшылық айтқаныңа ермейдi. Ермек түгiл жиренiп, үйден қуып шығарады. 
Қайрат, сенiң қаруың көп, күшiң мол, сенiң де еркiңе жiбермейдi. Орынды iске 
күшiңдi аятпайды. Орынсыз жерге қолыңды босатпайды. Осы үшеуiң басыңды қос, 
бәрiн де жүрекке билет, – деп ұқтырып айтушының аты ғылым екен. 
Осы үшеуiң бiр кiсiде менiң айтқанымдай табылсаңдар, табанының топырағы көзге 
сүртерлiк қасиеттi адам – сол. Үшеуiң ала болсаң, мен жүректi жақтадым. 
Құдайшылық сонда, қалпыңды таза сақта, Құдай тағала қалпыңа әрдайым қарайды 
деп кiтаптың айтқаны осы, – дептi". Мiне осы данышпандық сөздерден көп нәрсенi 


1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   24


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал