Абайдың рухани мұрасы. Досым Омаров Данышпан берген салауатты өмiр тағлымдары



жүктеу 5.01 Kb.

бет13/24
Дата08.09.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   24
арқасында көптеген ғылыми зерттеулер жүргізіліп, жаңалықтар ашылды. Жанның 
мәңгілікті қасиеті осылай адамзат өркениетінің қозғаушы күштерінің біріне 
айналады. 
Жан адам денесіне дейін табиғаттың эволюция заңдылығымен көтеріліп келді. Енді 
адам денесін алған соң, өзіне берілген ерікті дұрыс пайдалану арқылы оған 
жетілудің жаңа деңгейіне, болмыстың түпкі мақсатына жол ашылады. Бірақ осыны 
түсінбей дене қамымен жүріп кейбіреулер көп уақытын пайдасыз өткiзiп алады. 
Оларға ойшыл былай деп ескерту жасайды: 
Адамзат – бүгiн адам, ертең топырақ, 
Бүгiнгi өмiр жарқылдап алдар бiрақ. 
Ертең өзiң қайдасың, бiлемiсiң, 
Өлмек үшiн туғансың, ойла, шырақ. 
("Нұрлы аспанға тырысып өскенсің сен", 1899 ж.) 
Алдағы күтіп тұрған өлгеннен кейінгі сынақ туралы ойламай, бүгінгі өмір 
жарқылымен өткізетін адамдардың алдағы тағдыры олардың осы адам қалпындағы 
тіршілігіне байланысты болады. Олардың келесі өмірін болжау өте қиын, олар тіпті 
төменгі әлемдерге түсіп кетуі де мүмкін. Олар туралы ойшыл былай дейді: 
Белгілі сөз: "өлді, өлді", 
Белгісіз оның мекені. 
Не халатқа әурілді, 
Қайда қандай екені. 
("Жаманбаланың баласы өлгенде", 1898 ж.) 
Абай осылай қарапайым адамдардың өлгеннен кейін нендей күйге ұшырайтынын 
(халатқа) , қай жаққа кететінін (әурілді) болжап білу мүмкін емес екенін айтады. 
Себебі, оның қайда баратыны осы өмірде өзінің санасын қай деңгейге дейін 
жеткізуіне байланысты. Сондықтан, адамның өзінің рухани болмысын дұрыс танып, 
адам өмірінің сирек берілетін мүмкіншілік екенін түсініп, оны барынша пайдалы 
өткізудің маңызы өте зор. Мұны түсіну адамға жан тыныштығын беріп, ішкі 
дүниесіне тұрақтылық әкеледі. 
Жан – бiлiмге толы. Алла тағала білімге толы болғандықтан, Оның бір кішкене 
бөлігі жан да білімге толы. Сондықтан кім болса да өзiн бiлiмсіз санамайды. Қандай 
шындық болса да "Сен ақымақсың" деген сөздi ұнататын адам жоқ шығар, сiрә. 

Адам баласының бiлiмге, жетiлуге ұмтылу құштарлығы осыдан болса керек. 
Бiлмекке құмарлық жайында Абай былай жұмбақтайды: 
Сыналар, ей, жiгiттер, келдi жерiң, 
Сәулең болса, бермен кел талапты ерiң. 
Жан құмары дүниеде немене екен - 
Соны бiлсең, әрненi бiлгендерiң? 
("Сыналар, ей жігіттер, келді жерің", 1891 ж.) 
Бұл жұмбақтың шешуi – бiлмекке құмарлық. Күнделікті өмірдің былғанышынан 
жан білімге толы қасиетiн толық көрсете алмайды. Бiрақ соны қалпына келтіруге 
ұмтылып, білімге құмарланады. Адамдық қасиеттің бірі осы. Адамның бiлместiктi, 
надандықты қорлық көруі жан қасиетi тұрғысынан қарағанда заңды құбылыс. 
Абайдың жан құмарын "бiлмекке құмарлық" деп шешуiнiң үлкен философиялық 
мағынасы бар. Жан құмары – білмекке құмарлық болса, ол әрине, рухани білімге 
құмарлық болуы керек. Себебі, жан таза рух болса, қасиеттері өзінің қаситтеріне 
кереғар материяға құмар болуы мүмкін емес қой. Бірақ адамның санасы дене 
деңгейінде болғандықтан ол тән құмарлығына ұмтылады. Адамның тән құмарлығын 
іздеуі – материалдық өркениеттің кепілі. Адам білуге ұмтылып, бүкіл жер шарын 
шарлады. Тіпті, кезінлегі Еуропа елдерінің Американы ашып, саяхатшылардың 
басқа құрылықтарды табуының бір себебі де осы білуге ұмтылып, тән құмарын 
қанағаттандырудың бір көрінісі. Адамзат жер бетінен шығып, енді ғарыш кеңістігін 
шарлап жүр. Осының барлығы адамды білімге ұмтылдырып жүрген жан қасиеті. 
Фәни әлемдегі адамның жетілуі әуелі өзін қоршаған табиғатты біліп, біртіндеп оның 
түпкі мәнін сезіп, ақыры рухани білім алу деңгейіне көтерілу арқылы болады. 
Себебi рухани бiлiм, бiрiншiден, адам жүрегiн тазартса, екiншiден, адамның ой-
өрiсiн кеңiтiп, болмыс құпияларын ашып, оны алға сүйрей береді. Мұның өзi жетiлу 
дегенiмiздiң өзі ең әуелi рухани білім алу екенiн бiлдiредi. Бұған Абайдың отыз 
сегiзiншi қара сөзiнде әркiм өзiнiң зәредей қасиеттерiн Алла тағаланың қасиеттерiне 
ұқсатып жетiлдiруi керек екенiн айтуы дәлел болады. Бiлiм алу арқылы адам 
алғашқы сипатына ұмтылып, жетiлу жолына түседi. "Ғылым – өзі Хақ" деп Абай 
Алла тағаланың да қасиетiнiң, көрінісінң бiрi – ғылым екенiн жазады. Алла 
тағаланың нұры болғандықтан, жан да пәк болып тазарған кезiнде ғылымға кемелдi 
болуы керек. Алла тағала бiлiмге толы, ендеше жанның да сондай қасиетi бар. Білім 
жанның бір сипаты болғандықтан, кім болса да өзінің білімін толтырып, өзін-өзі 
тани алады. Білім адамды ләззатқа бөлеп, бақытты өмірге жеткізеді. Мұхаммед 
пайғамбарымыз да хадисінде "Білім іздеп Қытайға да бар." – деп айтып кеткен. 
Бірақ осыны ұмытқанда жан өзінің алғашқа қасиетінен айырылып, көкірек көзі 
жабылады. Сол кезде адам жақсы мен жаманды айыра алмайтын жағдайға дейін 
жетеді. Бұндай адам хайуан деңгейіне дейін құлдырап, өмірін қорлықпен өткізеді. 

Жан – ләззатқа толы. Сондықтан барлық жан иелері бұл дүниеде ләззат іздейді. 
Олар барлық өмірін рахатқа, ләззатқа, бақытқа ұмтылумен өткізеді. Бақыт дегенiмiз 
адамның жан рахатын алып, өзiн ләззатты сезiну сәтi. Бұл фәни әлемде көпшiлiк 
адамдар өздерінің тән құмары арқылы ләззат алғылары келедi. Бұл барлық жан 
иелеріне ортақ болып табылатын өмірдің төрт құбылысы. Олар: тамақ ішу, ұйқы, 
ұрпақ қалдыру және қорғаныс. 
Өмірдің осы төрт көрінісінен ләззат алу үшін жан иелері оларды жетілдіріп, өздерiне 
түрлi материалдық жағдайлар жасайды. Мұны материалдық өркениет деймiз. Бірақ 
жоғары жетілген адамдар бұлармен ғана шектелмей, одан да жоғары мақсат қояды. 
Адамның басқа жан иелерінен айырмашылығы да осында, өзіне берілген ерекше 
ақыл-есі арқылы барлық жан иелеріне тән өмірдің төрт көрінісінен жоғары 
көтерілуінде жатыр. Бұған әркім көтеріле алмайды. Сондықтан, бақытты әркiм 
әртүрлi түсiнiп, өздерiнше iздейдi. 
Жан фәни өмiрдiң өткiншi бақытына ешуақытта толық қанағаттана алмайды. Бұл 
туралы Абай бiрiншi қара сөзiнде-ақ ескерткен. Жан құмары тек қана рухани 
болғандықтан, ол ләззатты адамның Алла тағаламен байланыс кезiнде алады. Нағыз 
ләззатқа жан құмарын қанағаттандырғанда ғана жетуге болады. Рухани ләззатқа 
қалай жету керек екенi туралы төменде айтылады. Жоғары ләззатты іздеу жан 
иелерінің, бүкіл адамзаттың өркендеу жолының негізгі кепілі болып табылады. 
Абайдың "үш сүю", "махаббат" ұғымдарына үлкен мән беруiнiң осындай себебi бар. 
Бұл фәни әлемде кім боса да бақытты өмір сүргісі келеді. Бірақ, қалай бақытты болу 
керек екенін, оның кепілін білмейді. Абай ілімінен шығатын бақытты өмір кепілі – 
дененің, жанның және жүректегі Ұлы жанның құмарын сәйкестікте ұстау. Бұл 
сәйкестік адамның санасына байланысты құбылып, өзгеріп отырады. Жүректегі Ұлы 
жан көрінісін Абай "ұят" деп атасыа, ал Шәкәрім "ұждан" деп атайды. Бақытты өмір 
кепілінің екеуі – дене мен жан – түсінікті болса, көпшілік үшін Абай менг Шәкәрім 
көрсеткен осы үшінші кепіл – бұлыңғыр. Бұл – мағынасы кең, өте терең ұғым. Ұлы 
ойшылдардың ілімінен, міне, осылай бүкіл адамзат бақытының кепілін көре аламыз. 
Жанның мәңгiлiк, білімге, ләззатқа толы қасиеттерiн тереңiнен түсiну адам 
баласына өмiрдiң, әрi кетсе, бүкiл әлемнiң көптеген құпияларын аян етедi. Сонымен 
бiрге, адамның өзінің рухани болмысын түсiнiп, өмiрдiң жетiлу жолымен өрлеуіне 
мүмкiндiк бередi. 
б) Рух 
Рух. Рухты түсіну, жанды түсіну тәрізді, өте маңызды мәселе. Себебі, адамның өзге 
жан иелерінен айырмашылығы және өмірінің барлық мән-мәнісі оның осы рухты 
дұрыс түсініп, келешек өмірін онымен сыбайластыруына байланысты болады. Рух 
та жан тәрізді материалдық зерттеулермен түсініп болмайтын адамның 
эзотерикалық болмысына жатады. Сондықтан оны біліп, түсіну оңай мәселе емес. 

Рухтың сыр-сипатын дұрыс анықтаудың, әсіресе оның жаннан айырмашылығын 
айыра білу өте қажет. Көп жағдайларда жан (орысша – душа) мен рухты (орысша – 
дух) айыра білмегендік, жеке адамдар ғана емес, қоғам өмірінде де көптеген 
шырғалаң, шатасуларға ұрындырады. Олардың түпкі сыры дұрыс ашылмағандықтан 
рухани діни кітаптарды тәпсірлегенде теріс түсініктер беріліп, кейде рух пен 
жанның орындары алмасып кетеді. Ал кейбір кездерде рух пен адамның 
материалдық нәзік болмысын айырмай, қоғамда бір-біріне сәйкес келмейтін 
тұжырымдар, ой-пікірлер пайда болады. Бұл бүкіл адамзат өміріндегі кейбір 
бейберекеттік жағдайлардың себебі болып отыр. 
Мысалы, мұсылмандар "жан" мен "рух" деген түсініктерді өздерінше түсінсе, ал 
христиандар "жан" дегенді "рух" деп, ал "рух" дегенді "жан" деп түсінеді 
(католиктер, түрлі спиритуалистік, оккульттік ағымдар және тағы басқалары). 
Кейбір психологтар жанды жоққа шығарып, адам өмірін психикалық құбылыс 
ретінде ғана қарастырады. 
Өмірдің қашан басталуы жөніндегі медицина ғылымы мен діни көзқарастың 
арасындағы пікірталастар да рухтың мән-мағынасын дұрыс түсінбеуден шығады. 
Осындай себептерден, тіпті, діни кітаптардың кейбір қағидаларын тәпсірлегенде, 
немесе оларды басқа тілге аударғанда жаңсақ ұғымдар ұшырасып жүр. 
"Философиялық сөздікті" (Алматы, 1996 ж.) қарайтын болсақ, жан не психика 
терминінің синонимі, не діни идеалистік ұғым деп түсіндіріледі. Ал рух туралы 
былай делінеді: "Рух (лат. Spiritus – леп, дем, иіс) – сөздің кең мағынасында – 
материалды бастамаға қарағанда идеалдыққа, санаға барабар ұғым; тар 
мағынасында – ойлау ұғымымен деңгейлес". Бұндай түсіндіру жан мен рухтың 
арасын ашып бере алмайды, әрине. 
Дұрыс түсініктің жоқтығын, сол себептен жан мен рухты айыра білмеу жөнінде 
Шәкәрім де жазады. Ол "Жаралыс басы – қозғалыс" атты өлеңінде былай дейді: 
Дін айтты: "Маған нан", – дейді, 
Адасқан дінді пән дейді. 
Мағынасын анық біле алмай, 
Рух деген сөзді жан дейді, 
Осыдан жаман әуре жоқ. 
Шәкәрім, әрине, түрлі діндерді зерттеп, анығын білген соң ғана, "Рух деген сөзді 
жан дейді, осыдан жаман әуре жоқ" деп оның беретін залалын ашық айтып отыр. 
Шәкәрімнің бұл сөздерінің үлкен салмағы бар. Себебі, ол әуелі түрлі діндерді жақсы 
зерттеп алып, сонан кейін ғана осы сөздерді жазған. Шәкәрім рухани болмысты 
білуге көп жылын арнап, соның нәтижесінде "Үш анық" шығармасы жазылғаны 

белгілі. Шәкәрім шығармаларынан адам болмысының көптеген құпияларын таба 
аламыз. 
Рухты сипаттайтын басқа сөз болмағандықтан, біз де "рухани" деген сөзді 
қолданып, "Рух – таза рухани" дейміз . 
Енді рухтың мәні мен мәнісі неде, соған келейік. Жан Алла тағаламен, яғни Үлкен 
Жанмен бір болғанда олардың қасиеттері сапа жағынан бірдей және олар бір бүтін 
құрайды. Үлкен жанда шексіз үлкен ерік бар. Кішкене жанда өзіне сәйкес кішкене 
ерік бар. Бірақ кішкене жан өзіне берілген сол аздаған ерікті дұрыс пайдалана 
алмауы мүмкін. Сол кезде жан өзін Үлкен Жаннан бөліп, "мен" деп сезінгісі келеді. 
Шексіз мейірімді Үлкен Жан ешкімнің де еркін шектемейді, сондықтан, оған өзін 
сезіну үшін рух береді. Сөйтіп, жан рухани дене алып өзін бөлек жан сезініп, өзін 
"мен" деген сезімді, яғни "эго" алады. Өзін тәнмен балағандағы "жалған эгодан" 
айырмашылығы – өзін "жан" деп сезінгендіктен, бұл "нағыз эго" болып табылады. 
Рухани дене жан мен Үлкен Жанның арасын бөлуші болып, олар енді біртұтас емес, 
екі бөлек болып, араларында қарым-қатынас орнайды. Жан Алла тағаламен өзінің 
рухымен қарым-қатынасқа кіреді. Рух жанды Алла тағаладан бөлетін денесі және 
Онымен қарым-қатынасқа кіретін құралы тәрізді. 
Рух – жанның денені басқаратын күші мен қуаты. Жан иелері сол қуатпен өмір 
сүреді. Жанның санасы рух арқылы адамның бүкіл болмысына тарайды. Сөйтіп, 
жанның рухы адамға қуат болып, жан оның өмірін басқарады. Жан мен рух екеуі де 
рухани болғандықтан, олардың тегі бір, яғни жасалған "материалдары" ұқсас болуы 
керек. Мысалы, адамның тәні мен оның киетін киімдері ұқсас. Ол ұқсастық – 
олардың химиялық элементтерден құралатындығында. Сол сияқты, жанның қуаты, 
оның құралы, киімі болып табылатын рухтың да материалы жандыкіндей рухани 
болуы керек. Сондықтан, рухтың тегі де жанның қасиетіндей материалдық ақылмен 
түсінуге болмайды және шексіз. Абай айтқандай "Шексізді шектеулі ақылмен 
түсініп болмайды". Біз олардың қасиеттерін материалдық әлеммен салыстыру 
арқылы ғана болжай аламыз. Мысалы, Алланың нұры бар. Нұр Алланың қуаты. Сол 
нұрдан болмыстың барлық көріністері пайда болады. Жан да Алла тағаламен сапасы 
жағынан сәйкес болғандықтан, оның да нұры бар. Ол нұр – рух. Яғни, рух дегеніміз 
жанның нұры. Сол нұр, яғни рух адамның денесіне қуат беріп, оның өмірін 
басқарады. Бұл ойларды Шәкәрім былай деп білдіреді: 
Жаралыс басы – қозғалыс, 
Қозғауға керек қолғабыс. 
Жан де мейлің, бір Мән де, 
Сол Қуатпен бол таныс, 
Әлемді сол Мән жаратқан. 

Қозғалмаса көшпейді, 
Көшпеген нәрсе өспейді. 
Өспеген нәрсе өзгермес, 
Түрден ол түрге түспейді, 
Қозғалыс түрлеп таратқан. 
Қозғаған қуат – жан дейміз, 
Жан өсті жаннан сан дейміз. 
Сол жандар әсер берген соң, 
Жаралды сансыз тән дейміз, 
Жанына қарай тән солар. 
("Жаралыс басы – қозғалыс".) 
Жан тәнді өзінің рухымен басқарғанда ол тәнге рухани ақыл арқылы әсер етеді. 
Яғни, рухтың рухани ақылы бар деген сөз. Шәкәрім әрі қарай рухтың не екенін 
былай деп тура көрсетеді: 
Рух деген – мінсіз таза ақыл, 
Мінсіздің ісі шын мақұл. 
Айуандағы ақыл ол емес, 
Аз ғана сөзім – аз тақыл, 
Құраныңды оқы нанбасаң. 
Аз ақыл ондай көпте бар
Айуанда айла, еп те бар. 
Өсімдіктерде сезім көп, 
Көбелек жейтін шөп те бар, 
Әлемнен сұра алдасам. 
Рух та, оның ақылы да рухани болғандықтан, олар бір-бірімен ұқсас. Сондықтан, 
ақын "Рух деген – мінсіз таза ақыл" деп олардың айырмашылығы жоқ деп отыр. 

Шәкәрім өзінің басқа өлеңдерінде де рухани болмыс туралы жазғанда "таза ақыл" 
деген сөзді жиі қолданады. Мінсіз таза ақыл дегеніміз не? Мінсіз таза ақыл дегеніміз 
– 
өзін Құдай жолына толық арнаған жанның ниетінен туған рухтың тазалығы. 
"Мінсіздің ісі шын мақұл" деп ақын рухани тұрғыдан жасалған істің қателігі 
болмайтынын білдіреді. Ниет жаннан шығады. Ниет таза болса адамның барлық 
болмысы тазарады. Сондықтан, діни рәсім жасардың алдында міндетті түрде 
Құдайға деген ниет жасау керек. Сонда жасалған ғибадат, барлық іс-әрекет 
рухтанады. 
Мін дегеніміз ниеттің негізгі мақсаттан ауытқып, фәнилік өмірдің қызығына шектен 
тыс құмарлануы. Бұндай иманы таза емес адамды Абай отыз төртінші қара сөзінде: 
"Оны қайтіп түзете аламыз? Оларды мұсылман деп, қалайша иманы бар ғой 
дейміз?.. Оның несі адам? " – деп, немесе он үшінші қара сөзінде "Құдай тағаланың 
кешпес күнәсі жоқ" деген жалған мақалды қуат көрген мұндай пенденің жүзі 
құрысын" – деп оларды қатты сынайтыны бар емес пе? Себебі, ниет бұзылса рух 
кірленіп, оның ақылы таза болмайды. 
Адам өзінің рухани тазалығын сақтамаса, рух бөтен ниеттермен былғанышқа түседі. 
Былғанған рух, яғни таза ақыл өзінің алғашқы қасиетінен айырылып, адам баласы 
Руми көрсеткен айуандық деңгейге түсуі мүмкін. "Айуандағы ақыл ол емес" деп 
Шәкәрім екі ақылдың түрін айрып жазады. Құран Кәрімді таза ниетпен оқыған 
адамға осылардың барлығы ашыла береді. "Аз ақыл ондай көпте бар" деп 
материалдық әлемдегі жан иелерінің барлығының да ақылдары таза ақыл емес "Аз 
ақыл" деп түсіндіреді. Шәкәрімнің осы өлеңінен "ақыл" деген ұғымға сезімдер, ой-
өріс тәрізді жан иелерінің нәзік болмысы жататынын көреміз. Оның себебі – 
адамның нәзік болмысы оның ақылы ретінде сезіледі. 
Сонымен, рух дегеніміз мінсіз таза ақылмен бірдей, немесе жанның рухани 
болмысы. Адамның ниеті өзгеріп, жүрегінде мін пайда болса таза ақыл жоқ. 
Олардың ақылы таза емес, фәни өмірдегі жан иелерінің ақылы. Екі ақылдың 
айырмашылығы өте үлкен. Сезімдер ақыл арқылы білінетін болғандықтан, "ақыл" 
деген ұғымға сезімдер, сезім мүшелері, ес тәрізді адамның нәзік болмысы жатуға 
тиісті. Сондықтан, рухтың да осындай болмыстары болуы керек. Тәнді құрайтын 
рух болғандықтан, тәндегі сипаттардың барлығы да рухта болуға тиісті. Әйтпесе, 
рухта болмаған нәрсе тәнде де болуы мүмкін емес қой. 
Адамның тәні мен психикасы өзгеріп отыратыны сияқты, жан өзі өзгермейтін 
тұрақты болса да, оның денесі рух жанның қалауына байланысты өзгеріп отырады. 
Алла тағаланы сезіну тек қана адамға тән болғандықтан, таза ақыл да адамда ғана 
болуы керек. Ал айуандардың рухы нәпсімен жабылғандықтан оларда таза ақыл, 
яғни таза рух болуы мүмкін емес. Бұл туралы Шәкәрімнің мынандай өлең жолдары 
бар: 
Адамның сыртқы дене жаралысы, 
Нәпсісі айуанмен анық теңдес. 

Бөлектігі – жалғыз-ақ таза ақылда, 
Әлің келсе, жол тап та осыны емдес! 
Айуан мен адамның айырмашылығы шаһуаттың жатынға барып түскен уақытынан 
басталады. Адам өмірінің басталуы жөнінде Шәкәрім әрі қарай былай деп жазады: 
Жандықта шаһуат болмай ма? 
Жатынға барып қонбай ма? 
Құбылып жаннан тән жасап, 
Түзеліп әбден толмай ма? 
Сіздерге мәлім әр жайы. 
Осыны ақыл ұқпай ма? 
Дене жанын тықпай ма? 
Бастапқы есті жанды ақыл 
Адамнан келіп шықпай ма? 
Осыдан өзге шын бар ма? 
Бұл жолдардан ұғатынымыз, адам өмірі шаһуаттың (ұрықтың) жатынға барып 
қонуынан басталады екен. Жан өзіне тән жасайды. Тәнді жан өзінің құралы рух 
арқылы жасауы керек. Жатынға түскен жанның тағдырына байланысты оның рухы 
және алатын тәні де соған сәйкес болуы керек. Рух жанның құралы ғана емес, 
сонымен бірге оның денесі де тәрізді. Сөйтіп ол материалдық әлемде өмір сүруге 
лайықты өзіне сәйкес "сыртқы киім", яғни нәзік болмысын қалыптастырады. Оның 
таза ақылына сәйкес фәнилік ақыл қалыптасады. Жан көзге көрінбейтін 
болғандықтан, кейбіреулердің пікірі бойынша жан кейін келіп қонады. Ондай 
пікірдің жаңсақ екенін Шәкәрім әрі қарай былай деп білдіреді: 
Анықты білмес діншілдер, 
Өзімшіл, ойсыз, күншілдер: 
"Жаныңды жолдан қосты", – деп, 
Шариғат айтып күңкілдер, 
Ойында биттей сәуле жоқ. 

Шариғатты дұрыс түсіне алмай шатасып жүргендерді осылай сынай отырып, ақын 
жанның жолдан қосылғаны туралы ойдың қате екенін, жан шаһуатта әуелден 
болатынын айтады. Егер шаһуатта әуелден жан болмаса, ол қозғалып өзіне тән 
жасай алмас еді ғой. Осының өзі жанның жолдан қосылуы туралы ойдың жаңсақ 
екенін көрсетпей ме? Сонымен бірге, ақын "Бастапқы есті жанды ақыл адамнан 
келіп шықпай ма? " деп адам өмірінің басқа жан иелерінің өмірінен артықшылығын 
көрсетеді. 
Сонымен, жан рухани әлемде Алла тағаламен рухпен байланыс жасаса, ал фәни 
материалдық әлемде басқа жан иелерімен тән және психикалық-энергетикалық 
болмысымен байланыс жасайды. 
Адамның нәзік болмысы оның рухымен қалыптасатын болғандықтан, нәзік болмыс 
та кейде рух деп аталады. Мысалы, халықта "ата-бабаның рухы", ұлы адам туралы 
"пәленшенiң рухы", "халық рухы", "рухын көтеру", "жақсы рухта тәрбиелеу" деген 
сөздер бар. Бұлардың барлығы адамның психикалық ерекшелiктерiне, яғни нәзiк 
болмысқа бағытталған сөздер. Мысалы, "рухани музыка", "рухани байлық" сияқты 
сөздер адамның нәзiк болмысын жетiлдiрiп, тәрбиелеуге байланысты жағдайларда 
қолданылады. 
5.1.2. Эго. Ес. Ақыл. Сезімдер 
Жандар жоғары әлемде Алла тағаладан бөлініп, өзін жеке сезінгісі келгенде рух 
алады. Ал, солардың кейбіреулерінде Алла тағаланы емес, өзін ләззаттандырғысы 
келу ниеті туады. Бұл жанның алғашқы күнәсі (орысша – первородный грех) болып 
табылады. Сол кезде ешкімнің еркін шектемейтін мейірімді Алла тағала оларды 
жоғары әлемнен төменгі әлемге жібереді. Абай М.Ю.Лермонтовтың "Демон" атты 
поэмасын "Шайтан" деп аударып, діни дәстүр бойынша шайтанның бейістен қуылу 
себебін былай деп көрсетеді. 
Босағасы кең еді, төрде орын тар
Төрде жалғыз отырмақ ойында бар. 
Жалғыздық – бір Тәңірінің сыбағасы, 
Өршілдікпен лағнетке болған душар. 
Құдайым шайтансың, деп лағнет етті, 
"Лағнетпен" де қор бола қалман депті. 
Алладан қарғыс алған кеудесінен, 
Сүю мен сол сағатта сенім кетті. 
("Шайтан", 1898 ж.) 

Жоғары әлемнен қуылу себебі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ солардың барлығының 
негізі – біреу. Ол – өршілдік, одан шығатын өркөкіректік (орысша – гордость). 
Өршілдік – рухани әлемге жат нәрсе. Рухани әлемде ең қымбат қасиет – тәуба 
(орысша – смирение). Ал, фәни әлемде, керісінше, ең құнды қасиет – өршілдік. Адам 
өршіл болмаса оны әркім таптап, ол өз ырқынан айырылуы мүмкін, сондықтан, 
өршілдік – бұл әлемде материалдық жетілу кепілі, ең қымбат қасиет болып 
табылады. Рухани әлемде, керісінше, ең қымбат қасиет – тәубашылық. Өршілдік 
пайда болғанда, соның салдарынан, жан иесінде сұю мен сенім, яғни иман 
жоғалады. Міне, бұл – жан иесінің фәни әлемге келу себебі және оның бұл әлемдегі 
сипаты. 
Сөйтіп, жан Құдайды ұмытып, фәни әлемнің қызығын көру үшін оған материалды 
дене беріледі. Материалдық әлем қасиеті жағынан рухани әлемнен мүлде бөлек. 
Сондықтан, жан өзінің қалауына байланысты, соған сәйкес дене алады. Денені жан 
өзіне рухани гальваноплластика әдісімен қалай қалыптастыратыны туралы 
жоғарыда айтылды. Фәни әлемде өмір сүру барысында жанның санасы біртіндеп 
төмендй береді, ақыры тәнге дейін жетуі мүмкін. 
Абай адамның нәзiк және тұрпайы болмыстары туралы қырық үшiншi қара сөзiнде 
былай дейдi: 
"Адам ұғылы екi нәрседен: бiрi – тән, бiрi – жан. Ол екеуiнiң орталарында болған 
нәрселердiң қайсысы жибили (арабша – туа бiткен қасиет) , қайсысы кәсиби (арабша 
– 
жинақталған, еңбекпен табылған) – оны бiлмек керек. Ішсем, жесем демектің басы 
– 
жибили, ұйықтамақ та соған ұқсайды. Аз ба, көп пе, білсем екен, көрсем екен 
деген арзу (тілек) , бұлардың да басы жибили. Ақыл, ғылым – бұлар – кәсиби. 
Көзбенен көріп, құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп, 
тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, 
ұнамсызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен көңілге түседі. Ол көңілге 
түсіруші бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілге суреттемек. 
Ол – жанның жибили қуаты дүр." Бұл сөздерден бiлетiнiмiз, бiрiншiсi – адамның 
тұрпайы болмысы тәні мен рухани болмысы жанның орталарында тағы бiр нәрсе 
бар екенi. Екiншiсi – ол нәрсенің қайсы бірі туа бiтедi, ал қайсы бірі еңбекпен 
табылады. Бұның өзі нәзік материалдық болмыс бірнеше қабаттан құралады дегенді 
білдіреді. Тән мен жанның ортасындағы нәрсе жан иесiнiң нәзiк болмысы деп атауға 
болар. Нәзік болмыс сезім, ақыл, сана және өзiнiң болмысын түсiну (жалған эго) деп 
бөлінеді. 
Абай отыз сегiзiншi қара сөзiнде былай деп жазады: 
"Әуелi адамның адамдығы – ақыл, ғылым деген нәрселерменен. Мұның 
табылмақтығына себептер – әуелi хауас сәлим hәм тән саулық". Абай адамның адам 
атануы үшiн оған ақыл және ғылым керек екенiн айтады. Олардың табылуы үшiн 
тән саулығы және хауас сәлим керек екен. Тән саулығы көпшілікке түсінікті ұғым 


1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   24


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал