Абай және оның орыс достары қады рғалиев Ж. Д. М.Ө т е м іс о в а т ы н д а ң ы БҚМУ




Дата07.09.2017
өлшемі35 Kb.

АБАЙ ЖӘНЕ ОНЫҢ  ОРЫС ДОСТАРЫ

Қады рғалиев Ж .Д.

М .Ө т е м іс о в   а т ы н д а ң ы   БҚМУ

Абай  атамыз  іргелес  жатқан  орыс  мәдениетін,  әдебиетін  алғаш 

таныған, зерделі ой айтқан.

Абай  өзінің  25-қарасөзінде:  «Орысша оқу  керек,  хикмет те,  мал  да, 

өнер де,  ғылым да -  бэрі  орыста түр.  Орыстың ғылымы,  өнері- дүниенің 

кілті,  оны білгенге дүние арзанырақ түседі» деген.  Абайдың осы сөзінде 

үлкен дүниетанымдық мэні бар екенін кім жоққа шығара алады?!

Абайдың  өрісін  ашқан  өрелі  орыс  эдебиеті,  оның үлгілі  ғалымдары 

еді.  Солардың  арасында  озық  ойлы  орыс  адамдары  Е.П.Михаэлистің, 

Н.И.Долгополовтың есімдері ерекше аталады.Семейге саяси  іспен жер 

ауып  келген  алдыңғы  қатарлы  көзқарастағы  кісілермен  кездесіп  екі 

Россия барлығын , Пушкин, Лермонтов, Крыловтың Россиясы барлығын 

алғаш  солардан  білді.  Абайдың  ой-санасын  одан  эрі  кеңейтіп,  үлкен 

кокжиекке  коз  салдырған  Россияның  революционер  азамат  үлдары  еді. 

Дүниені дүбірлетіп жатқан алуан оқиғаларды солардан естіді.

Егер  Абайымыз  үш  бүтақтан  нэр  алды  деп  жүрсек,  сол  бүлақтың 

бірегейі  арналысы  орыс  мәдениетінен  келіп  қүйған  бүлақ  еді.Орыстың 

ғылымы,  өнері дүниенің кілті деп үлы ақын бекерге айтпаса керек.

Абай 

баласы 


Түраштың 

әкесі 


туралы 

қалдырып 

кеткен 

қолжазбасында  мынадай  создер  бар  екен:  «Таңертеңнен  кешке  дейін 



көбіне  орыстың  кітабын  оқиды да,  ара-түра,  жастықты бауырына басып 

алдында ақ қағазы,  колында қарындашы,  күңіреніп отырып,  өлең жазып 

тастайды.Бір  ызаға  мінген  кісідей  өңі  қашыңқырап,  азырақ  ентіккен 

кісідей,  танауы  кебіңкіреп,  көзі  жасаураңқырап,  естір-естілместей 

ғып  күңіренгеннің  үстіне  күбірлеңкіреп  кеп  жазып  кеткенде,  коп 

тоқталып  ойлана  бермейді  де,  қайта  сызып  түзетпейді  де,  олеңнің 

тығыны  суырылып  кеткенге  үқсайды»  Шабыт  үстіндегі  эке  мінезін 

алғыр ойлы бала әдемі бере білген.

Абай  орыстың  кітаптарын  оқумен  бірге  орыс  достарының  сол 

кездегі  ішкі  Россиядағы  саяси  әлеуметтік  омірдегі  озгешеліктер  мен 

қайшылықтарды  жете  түсінді.,  Алдыңғы  саптағы  орыс  демократтары 

Абайдың  алдына  айдынды  арна  ашып  берді.  Дала  данышпанына  жол 

жоба  көрсетті,  өздері  де  одан  үйренді,  тағылым  алды.  Абай 

биографтарының  айтуына қарағанда  1889-1890 жылдары  ақын үшін  аса 

бір 

күрделі, 



қүнарлы  жыл 

болған. 


Бір 

өзі 


даланың 

дарқан 


энциклопедиясына  айналған  Абай  берекелі  бүлаққа  бас  қойып,сусыны 

канғанша  сіміре  берді.  Бүл  бүлақтың  өрісті  өзегі  Пушкин  мен 

Толстойдың арасын тереңнен жалғастырып жататын.  Абай айналасы да


таланттан  қүр  алақан  емес  еді,  өзі  негізін  салған  жас  ақындар 

мектебінің тамырына үлы үстаз орыс Европа әдебиетінің нүрын таратып 

отырды.

Абайдың  жанында  болып  жан  күйзелістерін,  қуаныш,  қайғысын, 



күрсініс,  тебіренісін  көзімен  көрген  кісілердің  сөзі  кейінгі  үрпаққа 

қымбат  болса  керек.Солардың  бірі  Кэкітайды  тыңдасақ  былай  депті: 

«Абай  ел  ортасының  дауылы  жүмысынан  аулақтанып, 

орыс 


ғылымымен  шүғылданды,  орыс  ақындарының  кітаптары  Абайдың 

ақындық  рухын  тебірентіп,  тасқындатып  жіберді.  Титтей  қолы  босап, 

көңілі түссе, кез келген кағазға өлең жазып тастайтын болды»,  - дейді.

Пушкинге,  Лермонтовқа,  Крыловқа  Абай  осы  тұста  барады.  Орыс 

өмірінің  энциклопедиясы  атанған  «Евгении  Онегиннен»  Абайдың 

Татьяна хаттарын тыңдап алуы тектен-тек болмаса керек.

Абай  «Евгении  Онегинге»  кездейсоқ  бармапты.  Екі  жастың  хаты 

қазақ  даласына,  оқушысына  түсінікті  болатынын  ақын  күні  бүрын 

болжап,  пішіп  алады  да,  толағай  туындыдан  жеті  үзінді  ғана  тэржіме 

етеді.Бүл  үзінді  Онегин  мен  Татьянаның  сырын  казақ  қызының, 

жігітінің жүрегіне жақын  етіп жібереді.  Осы еңбегіне Абай  аударма деп 

қарамаған  да  болар-ау,  өйткені,  ол  кезде  аударма  деген  терминнің  өзі 

өмірге келді ме екен?

Абайдың  Татьяна  хаттары  арқылы  Пушкинмен  үн  қосуының  өзі 

аудармадан  биік  түрған  тереңдік  емес  пе?  Қайран  Абай  орыс  қызын 

қазақша қандай нэзік астарлы пернемен сөйлетеді.



...Талапсыз,бақсыз мен сорлы,

Еріксіз amman үяпгтан.

Қорлъщца көндім бүл цүрлы,

Бащалар халім бүл хаттан.

Тіршілігім-күрбандыц,

Шыдамай сені көргенше,

Тәңірмен келген бұл,  жарлыц:

Ием-сенсің өлгенше.

Не болса да өзімді.

Тапсырдым сізге налынып.

Толтырып жасца көзімді,

Есірке деймін жалынып. - дейді

Татьяна  Онегинге  жазган  бір  хатында.  Аударма  екені  мүлдем 

байқалмайды,  кейіпкерлерінің  аттары  болмаса,  ақынның  төл 

шығармаларындай тыңнан жол тауын кетеді.

Лермонтов  та  Абайдың  ажырамас  рухани  досы  еді.  Ерте  жанып, 

ерте  сөнген  ержүрек  орыс  ойшылынан  алған  шығармалар  да Абайдың 

жүрегін жарып шыққан шынар ағаштай жапырағын мол жайып, төл тума 

жырлары  мен  жалғасып,  жарасып  кетті.  Лермонтов-Измайлбей



поэмасынан  Абай  алған  мына  бір  шындықтан  туған  шымыр 

шумақтардың  шебер  жаратылысына  кайран  қаласыз.  Асылы,  Абай 

Лермонтовқа көбірек, тереңірек көңіл бөлгенге үқсайды.

... Жолга шъщтым бір жым-жырт түнде жалгыз,



Тастац жол жарцырайды буга амалсыз.

Елсіз жер түргандай боп хатца мүлгіп,

Сөйлесіп ымдаскандай көкте жүлдыз 

Мен көрдім көктіц гажап жаралганын,

Жер үйыцтап,  көкшіл шъщпен бу алганын.

Менің не мүнша капа,  цысылганым?

Үміт пе,  өкініш пе ойлаганым?

Дүние де үмітім жоқ, менің деймін,

Өмірге өткен титтей өкінбеймін.

Азаттык пен тыныштыц көксегенім 

Үйыцтамац пен үмытпац деп іздеймін.

Өлімніц үйытцысы емес іздегенім,

¥щы,  тыныштыц, үмыту—бір дегенім.

Көкірегімде өмірдіц күші түрып,

Іздеймін демалысты үзбегенін.

Су сылдырлап,  жел гулеп,  күн шуацтап,

Жылылъщ пен достыцты түрсын ацтап.

Өнген,  өскен жацсы деп емен агаш,

Тецселіп айтып түрса ол шащацтап,-

деп  Абай  Лермонтовтан  иығы  тепе-тең  түскендей  қыр  қазағының 

талантына  тэнті  боласыз.  Абай  осы  Лермонтовпен  сырласқан  тұсында 

тартымды,  татымды  көрсеткен  өз  шығармасындай  өзгеше  ыстық 

естіледі.Абай  Лермонтовтың  өлеңдерін  аударғанда  үлкен  ізденіс  пен 

үлкен шеберлікпен бара білген.

Крыловтан  алған  Абай  аудармалары  да  өз  алдына  бір  төбе  дүние 

ғой.  Қол жетпес шеберліктің шыңы секілді.

Сөйтіп,  қазақтың  дарқан  даласына  Абай  алғаш  рет  Пушкинді, 

Лермонтовты,  Крыловты  жетелеп  әкелді.  Орыс  халқының  озық  ойлы 

өрендерінің  өршіл  үнін  жапан  далада  жарқылдатты.  Мызғымас,  берік 

достықтың  іргесін  қаласты.  Орыстың  үлы  мәдениетінен  нэр  алды, 

достар  тапты.  «Адам  баласымен  адам  баласының  бэрі  дос.  Адамды 

бүзатын  тек  мансапқорлық,  күндестік,  дүниқоңыздық,  жауыздық.  Адам 

баласын 

заман 


өсіреді, 

кімде-кім 

жаман 

болса, 


оның 

өзінің 


замандастарының  бэрі  виноват»,  -  деген  Абай  сөзінде  салиқалы  ой 

жатыр.


Қазақ  даласына  патша  тепіреш  көріп,  жер  ауып  келген  алдыңғы 

қатарлы  орыс  ғалымдары  мен  Абайдың  танысып,  табысуы  ақынның 

ойын 

алға 


оздырды. 

Солардың 

ішінде 

Е.П.Михаэлистің,



Н.И.Долгополовтың  есімдері  ерекше  аталады.  Абай  өзінің  орыс 

достарынан 

көп 

білім 


алуды  үйренді, 

сонымен 


қатар 

заман 


қайшылықтарын түсіне білді.

Абаймен  ажырамас  дос,  ойы,  арманы  бір  боп  кеткен  орыс 

достарының ақын өміріндегі орны осылайша бөлек еді.

Әдебиеттер

1.  А.Құнанбаев  шығармаларының I томдық жинағы.  Алматы  1961  ж.

2.  Қазақ тілі мен әдебиеті.  №2  1993  ж.

3.  Т.Әлімқұлов «Жұмбақжан» Алматы,  1972 ж.






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал