А н ш а м а таршылық п е н тапшы лық з а м а н ғ а



жүктеу 160.47 Kb.

Дата11.09.2017
өлшемі160.47 Kb.

Қ

А Н Ш А М А таршылық  п е н тапшы-

лық  з а м а н ғ а 

ұ

шырап, соншама 



қ

и ы н әлеуметтік-саяси дағда-

рыстан шыға алмай, тығырыққа тірелген-

мен,  қайта  қ ұ р у әкелген сөз бен 

қ ұ қ 

бостандығы  е г е м е н д і к к е 



ұ

мтылған ел 

е ң с е с і н көтеріп, рухани  д а м у д ы ң алды-

на  ж а ң а бір  к ө к ж и е к ашты. Егер  б ұ р ы н 

х а л ы қ  ж ы р л а р ы  ж ы р ы м д а л ы п ,  ұлттық 

тарих  т а р а м д а л ы п , селсоқ назар ауда-

р ы л ы п келсе,  ж а р и я л ы л ы қ арқасында 

оган  з е р д е л і зейін  қойып, бар-бар  құн-

д ы л ы қ т а р ы м ы з д ы риясыз көңіл  к е з і н е н 

өткізіп,  к ә д е г е асыратын заман туғаны 

аса ғанибет  с е з і м д і оятады. Басқадай 

болуы  м ү м к і н  е м е с . Әлі тереңіміз тү-

гел танылып, аспани асқарларымыз алы-

нып біткен  ж о қ . 

Қ

ай қ ұ б ы л ы с  б о л с а да, өз уақыты 



м е н ортасынан  б е л і п  қарауға болмайты-

ны таңның атысы, күннің батысындай 

ш ы н д ы қ .  С о н д ы қ т а н табиғи һәм тарихи 

с ұ р ы п т а у д а н өткен хас ақындық та сон-

дай  қайталанбас басты оқиға. Ол  д ә у і -

рінің  б а у ы р етінен жаралып,  құйма  құ-

лағы  м е н  к ө р е г е н көзіне айналады. Сөз 

патшасы  А б а й танымындығы сондай 

асқақ тұлға  Қ а с ы м  А м а н ж о л о в . Бірша-

ма  ж ы р ы мен  п о э м а с ы болмаса, ол 

х р е с т о м а т и я ғ а еніп, әрқалай  о қ ы т ы л ы п 

ж ү р с е де,  қ а з а қ т ы ң осы бір ардагер 

ү л к е н  а қ ы н ы н ы ң  а л д ы н а н ақ күн туып, 

п о э з и я с ы пырағының мыңдайы жарқы-

рап  к е л е  ж а т ы р ма  д е г е н д е ой тұсала 

береді.  Ө к і н і ш к е орай, біз өз пайғам-

б а р ы м ы з д ы  ә л д е қ а л а й сырттан іздеп, 

әлі күнге төл  т а л а н т т а р ы м ы з д ы ң тағ-

д ы р ы н а атүсті,  с а л ғ ы р т  қ а р а у д а н  құтыла 

алмай  к е л е м і з . Өйтпесе, кезінің тірісін-

де туған халқы танып, сөзіне сілтідей 

ұ

йыған  т о п ж а р ғ а н  д а р а  д а р ы н 



Қ

а с ы м 


А м а н ж о л о в  к е л е ш е к к е тартқан  к ө р к е м 

ой  к ө ш і н д е орны  ж о ғ а л м а й тұратын су-

р е т к е р . 

Қ

а с ы м  А м а н ж о л о в кеңес  д ә у і р і н д е г і 



қ

азақ тілі өнерінің үлкен өкілі, асыл 

сөзінің заңғар  з е р г е р і .  А л ғ а ш қ ы аяқ 

алысыман бастап-ақ, оның өршіл  қыран 

мінез  ө л е ң д е р і н д е туған елге  д е г е н 

ыстық  с ү й і с п е н ш і л і г і айқын көрініп, 

жастық пен  м а х а б б а т  ұ ш қ ы н д а р ы м е н 

астасып,  ө м і р б а я н ы м е н егіз еріліп жат-

ты.  А т а л м ы ш ақынның  т у ы н д ы л а р ы са-

нымен де,  с а п а с ы м е н де  ұлттық поэ-

з и я м ы з д ы  ж о ғ а р ы сатыға көтеріп, жар-

қ

ын із  қ а л д ы р ы п кетті. 



М е н  д а у ы л д ы ң  ұ л ы м ы н , 

Т ұ р а  а л м а й м ы н дауылсыз, 

Қ

арсы алуға дайынмын, 



Соқса да дауыл дамылсыз. 

Қ

а н д а й  а й ш ы қ т ы  с у р е т !  Ж а ң а заман 



ж е л і  а л а қ ұ й ы н екпінімен түз перзентін 

де  б і р г е үйіріп  а л ы п барады, ескі дү-

ние күйреп,  ә л д е қ а й д а ғайып болған 

секілді.  Д а у ы л . Бала.  А у ы л .  Д а л а . Бәрі 

с у р е т к е р  к ө з  а л д ы н д а шыр айналып 

тұр.  Б ұ н д а й көріністі тек  қана  құдіретті 

қ

а л а м  к е л і с т і р і п бере алады... 



Кітаптары  к р е с - к р е с болыл  д ү к е н д е р 

сөрелерін  м а й ы с т ы р ы п тұрағын кейбі-

р е у л е р г е  ұқсап, 

Қ

.  А м а н ж о л о в  ж ы л 



сайын  ж и н а қ  ш ы ғ а р у ғ а  құнықпаса да, 

ж ы р л а р ы н ы ң  ж ұ л д ы з д ы ғұмыр кешуін 

қ

атты  құнттады. Ол ширек ғасырдай  қа-



л а м  т е р б е г е н аралыпта төрт  қана рет 

б а с ы л ы м  ш ы ғ а р ы п т ы . («Өмір сыры», 

1938 ж.,  « Д а у ы л » 1946 ж., «Балбөбек», 

1950 ж.,  « Т а ң д а м а л ы шығармалар», 

1952 ж.).  К е р і с і н ш е , әредік-әредікте 

жарық  к ө р г е н  л и р и к а с ы  м е н поэмасы-

Табиғат анама мен тартып туғам. 

Т у ғ а н д а күн нұрымем  б е т і м  ж у ғ а м , 

Табиғат өз заңымды өзім білем, 

Б і л м е й т і н білгішсінген кейбір  қ у д а н . 

А л м а й - а қ  қ о й д ы м сабақ. Кетсін  а р і , 

Бір  а д а м ғ а тұрмамды соның  б ә р і 

А л а  құйын  м і н е з д і ақын  ж а н д ы 

Т а б ы л а р түсінетін жас пен кәрі. 

К е й - к е й д е біз таланттың туған таби-

ғ а т ы н а тартып туатынын  қ а п е р д е н  ш ы -

ғ а р ы п , оның түп-төркінін  ә л д е қ а й д а н 

і з д е п  ә у р е г е түсетініміз бар.  А т  ж а л ы н 

т а р т ы п мініп, азамат санатына  қосылған 

п е н д е көкірегін 

қ

оламтадай  к ү й д і р і п 



ж а т қ а н туған атамекен, кір  ж у ы п , кін-

д і к  к е с к е н  ж е р і н е ынтазар  м а х а б б а т ы н 

ұ

м ы т а ма? Тамшыдан басталып,  т е ң і з г е 



айналған  ж а с толқын алыс сағаға  құйып 

ж а т ы п та сағынышын  м ө л д і р бастауға 

қ

а р а й  ү з д і г і п сарқады. 



Қ

А С Ы М Аманжолов  қ а з а қ  д а л а с ы -

ның ең бір ғажап,  қараса көз, 

с у р е т т е с е сөз жетпейтін  ө л к е с і 

Қ

а р қ а р а л ы баурайындағы  Қ ы з ы л  қ ы с -



т а ғ ы н д а кешеу  к ү з д е  д ү н и е г е  к е л д і . 

Бәлкім,  с о н д а іңгәлаған сәби үні  қ ы р а у 

ш а л ғ а н тау мен даланы  т ұ ң ғ ы ш рет 

т е р б е т к е н шығар. Әйтеуір,  к е л е - к е л е 

небір  к е р б е з он мен күйдің Отаны та-

ғы бір перзентінің пешенесіне өзінің 

ж ы р ш ы с ы болу бақытын  ж а з ы п т ы . 

Қ

.  А м а н ж о л о в  ш ы ғ а р м а ш ы л ы ғ ы орта 



ж ә н е  ж о ғ а р ы арнаулы  м е к т е п т е р д е 

о қ ы т ы л ғ а н м е н бұның өзі бізге  м а р д ы м -

Ескі дүние есігін теуіп  а ш ы п , 

Кіріп келді,  о л  ж ү з і н е н  ж а л ы н шашып, 

Босағада  т ұ р м а д ы ,  т е р г е  ұ м т ы л д ы , 

Б ұ з ы п - ж а р ы п ,  е ң с е р і п  е р к і н басып,— 

д е й келіп, толғақты ой түйеді: 

Ж ы р керек  қой,  д ү н и е г е  ж ы р 

к е р е к  қой, 

Неге ғана  ө л е д і ақын  а д а м ! ! 

Енді  Қ а с ы м  А м а н ж о л о в  ү ш і н өмір 

ф и л о с о ф и я с ы мен  п о э з и я с ы н ы ң тың 

беттері ашылды.  Ә д е б и е т  б а р д ы ң емес, 

ардың ісіне айналады.  Ө з і н е  д е г е н  қа-

таң талапты ол  ө з г е г е де  қойғаны  қазір 

жақсы мәлім.  Ө л е ң г е биік  т ұ р ғ ы д а н 

қ

арай келіп ақын: «Өлеңнің  қасиеті— 



оның аяғының  ү й л е с у і н д е емес, идея-

сында, мазмұнымда, іші-сырты  б і р д е й 

келген  к ө р к е м д і г і н д е »  д е п үзілді-ке-

сілді айтты.  Ө з і де сол  ү л к е н  ү р д і с і бар 

ү д е г е орай  т а м с а н д ы р а р  т а л ғ а м м е н 

ж а з д ы .  С ө з г е асыл астар беріп, мәнді 

мағына дарытып, шалқар шабыт шұғы-

ласына орап, бейнелі  б о я у л а р м е н ой-

натты. Ол  қас  з е р г е р г е тән шын шебер-

лікпен негізге алған нұсқаға нәзік лү-

піл,  қағілез  қанат бітірді. 

Қ

.  А м а н ж о -



лов кімді бағалауда  б о л с ы н жалған 

қ

ампиған  б е д е л г е  ж ы ғ ы л ғ а н  е м е с . 



Ә р  з а м а н д а  д а  т у р а айтып, туғанына 

жақпаған сәттер аз болмаған, Әсіресе, 

ол шаш ал десе, бас алатын, елді әкім-

шілік-әміршілік  б а с қ а р у д ы ң  т ұ с ы н д а 

ш ы ғ а р м а ш ы л ы қ  з и я л ы л а р ы н а көп зоба-

лаң  з а р д а б ы н тигізді.  О т ы з ы н ш ы жыл-

д а р ортасында  д і м к е с 

қ

ы р ш ы н жас 



Саттар  Е р у б а е в т ы ң  Қ а р а ғ а н д ы ғ а кетуге 

с ы з  б о л ы п көрінеді  д е  т ұ р а д ы .  Ш ы -

нында,  к ө с е г е с і көгерген  қазақ  ә д е б и е -

т і н д е  д ә л  о с ы л а й буырқанып, жанқияр-

л ы қ п е н өз халқының, сол  а р қ ы л ы өз 

у а қ ы т ы н ы ң  м ұ ң мен мұқтажын, арманы 

м е н  а с ы л  м ұ р а т ы н асқақ азаматтық 

л е п п е н  ж ы р л а ғ а н д а р  к е м д е - к е м .  О л 

қ

а н д а й  б е й м а з а  қиын кезең еді!.. Тір-



шілік  т а у қ ы м е т і н ерте тартып, еті тірі 

б о л ы п өскем жасөспірім  к е з  а л д ы н д а 

е с к і  қ о ғ а м н ы ң күйреп, жаңа заманның 

алға  с ү й р е п , даңғаза дүниенің ақ пен 

қ

а р а ғ а  қақ жарылып, аласапыран болып 



жатқан шағы өтті.  О д а н  қазақ даласын 

ж а л м а у ы з д а й жалмаған  ж ұ т  ж ы л д а р ы 

да  қақас  қ а л у ы да екі талай. Бір күн 

ү ш і н  б а у ы р  б а у ы р д ы , бала әкені сатып 

ж а т т ы .  Е ң с е с і түскем ел үстіне  ү р е й мен 

қ

о р қ ы н ы ш бишігі үйірілді. 



Рас,  с о н д а й бір толас кезінде 1934 

ж ы л ы Бүкілодақтық  ж а з у ш ы л а р д ы ң 

б і р і н ш і  Құрылтай басқосуы етті. Сталин-

нің М. Горький саяжайындағы дастар-

ханына  ж и н а л ғ а н ығай мен сығайлар-

д ы ң  а л д ы н д а айтқан бір ауыз сөзінен 

кейін  б а р ш а  а д а м з а т мәдениетінің көл-

к ө с і р  т а б ы с т а р ы мансұқ етіліп, социа-

листік  р е а л и з м үстемдік алып шыға 

к е л д і .  О н ы ң  қ а л а м г е р  қауымына не 

ә к е л г е н і н  о д а н соңғы шиеленіспен да-

қ

а н ш а м а .  Ө м і р мен өлім  б е т п е - б е т 



қ

о я н - қ о л т ы қ шайқасқан  м е з е т т е р д е 

а з а м а т т ы қ та, ақындық та  қ ы з м е т і н те-

рең  т ү с і н г е н  Қ а с ы м  қазақ  п о э з и я с ы н ы ң 

қ ұ

н а р л ы топырағында  қайталанбас  құ-



б ы л ы с екенін тағы да  д ә л е л д е д і . 

Ол  к е у д е с і н кек, омырауын оқ тес-

к е н д е р атынан майданда айбарлы арыс-

тандай айқасқан, жаралы  ж о л б а р ы с -

тай шайқасқан замандастарының  ж ү р е к 

айнасына түскен жиынтық бейнесін 

ж а с а д ы . Соның ішінде  А б д о л л а  о б р а -

зына  а й р ы қ ш а тоқталу ләзім. Ал,  ж е м е -

ж е м г е келгенде, «Абдолла»  ( « А қ ы н ту-

ралы  а ң ы з » ) — тек  Қ а с ы м  А м а н ж о л о в 

т в о р ч е с т в о с ы ғана емес, берісі  қ а з а қ т ы ң 

майдан жырларының, арысы  Б ү к і л о д а қ -

тық  п о э з и я н ы ң тәжі. Ол П.  А н т о к о л ь -

скийдің «Зоя», А. Ахматованың «Кейіп-

керсіз поэма»  һ ә м  М ұ с а  Ж ә л и л д і ң 

«Моабит дәптері» тәрізді  т у ы н д ы л а р -

мен  т е р е з е с і тең тұр. 

Ж о й қ ы н соғыс сұрапылы төбе ша-

ш ы ң д ы ду еткізіп, бойды  ш ы м ы р л а т а -

д ы : 


А й н а л а жау ырсыл  қағып, 

Айдаһардай кетерді бас. 

Кетті ілезде  қызып, жамып 

Дүниедегі бір  ұлы айқас. 

Зіл-зәлә бол жер мен аспан 

Халық  ж а н ы н ы ң  қаһармандығы мен 

сұлулығы  қайнарынан мейір 

қ

андыра 



сусындаған өлеңнің  ө р е н жүйрігі аза-

маттық та,  а қ ы н д ы қ та парызын биік 

көтеріп ететініне  т о л ы қ 

қ

ақысы бар 



еді.  Ә с і р е с е , оның өте-мөте тұлғаланып, 

жарқырап, айбынданып көрінген  т ұ с ы 

Ұ

л ы Отан  с о ғ ы с ы  ж ы л д а р ы мен одан 



кейінгі уақыт. 

Бақыт  о р д а с ы болған Отанды  қаскөй 

ж а у д а н  қорғау үшін еліміздің халықта-

ры,  ұлттары  м е н  ұлыстарының таңдау-

лы аяулы  а з а м а т т а р ы майданға аялда-

май аттанды. Татар  М ұ с а Жәлил, баш-

қ ұ

рт М. Кәрім, балкар  Қ.  Құлиев, орыс-



тар А. Твардовский, С. Наровчато», М. 

Луконин, Б. Слуцкий, А. Межиров алғы 

шепте жүріп, сан өліп, сан тіріліп,  қан-

дай ауыртпалықтан болса да 

қ

ыңған 


жоқ. 

Д а л а н ы ң  е р к е б ұ л а н 

ұ

ландары оң 



жақта  ж а р ы н ,  б е л д е у д е арғымағын  қал-

д ы р ы п , от оранған ормандарға атой 

салып кіріп,  қ а з а қ т а р д ы ң жасақ  қалың 

қ

олы  қас дұшпанға жолдағының бәрін 



жайпап өтетін  д а у ы л д а й тиді.  А л ғ а ш қ ы 

айдан бастап,  о л а р д ы ң 

қ

аһармандығы 



жайында орталық  б а с ы л ы м д а р 

ұ

дайы 



сүйсіне  ж а з ы п жатты. Отанға төнген 

осындай  қауіпті сын сағатта  Қ.  А м а н -

жолов, А.  Ж ұ м а ғ а л и е в , Б. Бұлқышев, 

Ж. Саин,  Қ. Бекхожин, X. Ерғалиев, 

Ә. Сәрсенбаев, С. Мәуленов, Ж. Мол-

дағалиев, Т. Бердияров, М. Әлімбаев 

ж ә н е басқа да  ө р і м д е й түбіт  м ұ р т жас 

ж і г і т т е р  к е у д е л е р і н е н кек жасынын 

қ

ана  қою емес, ол  қаншама  ж и р е н і ш т і 



б о л с а да, ара-арасындағы тіршіліктің 

таңсық сұлулығын бейнелеп беру  д е 

с у р е т к е р л і к т е н туады.  Қалай  қатал,  қа-

тігез болғанмен бұндай  а р п а л ы с г а р 

ж а н н ы ң нәзіктігін  құртып  ж і б е р е ал-

м а й д ы ешқандай. 

Ж а р а л ы  ж ы л д а р д а ғ ы 

Қ

.  А м а н ж о л о в 



ж ы р л а р ы оқшау  құбылыс болғаны шү-

б ә с і з . Алайда, сонымен  қатар басқа 

м а й д а н г е р  а қ ы н д а р ы м ы з д ы ң творчест-

восында  б ұ л кезеңнің бір биік  б е л е с 

б о л ы п  қалғанын айтпай кетуге  б о л м а й -

д ы .  Е н д і  Қ а с ы м бар  т ә ж і р и б е с і н жи-

нақтап, кек пен ыза, намыс пен  ж і г е р 

оты лаулаған 

қ

арапайым  ж а у ы н г е р 



бейнесін  ж е к е  ж ы р л а р ы н д а  ж а с а й  ж ү -

ріп,  е л е ң н е н ескерткіш  т ұ р ғ ы з у д ы ой-

л а д ы . Шабытты шағынан  қол  ү з б е г е н 

т а м а ш а тұлғалы талант көп толғанып, 

т е б і р е н і с үстінде бұл соғыстың  п р е л ю -

д и я с ы емес, нағыз шамырқанып тұр-

ған  ш ы р қ а у ы екенін түсінді. Ер жігіт 

б е л у а р д а н саз кешіп, ат  а у ы з д ы қ п е н 

су  і ш к е н азаматтыққа үлкен сын сағат-

та  А қ ы н  т а ғ д ы р ы туған ел, Отан  т а ғ д ы -

р ы м е н одан да тығыз байланысып, ба-

р ы н ш а  ұштасады. 

Бұл оның бүкіл суреткерлік  б о л м ы -

с ы н ы ң биік бой көрсетіп,  б ұ л қ ы н ы п 

ж а л ы н атқан жүрегінің жауапты сәттегі 

қ

у а т т ы  ж а р қ ы л д а р ы болса, ал  о н д а й 



шаңқан шабыттың шұғыласына  ш о м ы л ғ а н 

шақтар өлеңмен өрілген  ө м і р б а я н д а 

Өсек-аяң,  қ а у е с е т т е н , 

З и ф а бойым таза еіді. — 

д е п періштедей  п ә к  ж а с т ы қ  ш а ғ ы н ы ң 

бір сырлы сәттерінені көңіл  қ ы л ы н  ш е р -

тіп кетеді.  П е н д е ш і л і к т е н бойын  а у л а қ 

салып,  қыз  қалқаға  құлай  б е р і л г е н 

жанның бейнесі көз  а л д ы н а  к е л і п , ақ-

жарылған  ж ү р е г і н і ң лүпілін естіртіп, 

өкінішіне ортақ күй  к е ш к і з е д і .  « Т ә у е -

кел!  Д а р и я с ы н а  к е т т і м сүңгіп, шалқар-

д а й шалқып жатқан  м а х а б б а т т ы ң » дей-

тін лирика кейіпкерінің  ж а н  д ү н и е с і 

бізге түсінікті. Ол сол  а ғ ы л - т е г і л  с е з і м 

айдынынан  қайтіп  ш ы ғ а т ы н ы да бізге 

немкетті емес.  Б ә р і м і з г е  к е р е г і де оның 

орман, махаббат пем  ж а с т ы қ т ы ң алыс 

ж ұ л д ы з д ы  ж а ғ а л а у л а р ы н а жетіп, 

бақыт  құсының  қолға 

қ

онып,  е м е н -



жарқын ғұмыр кешуі болатын. Бірақ, 

ж а р қ ы н  ғ ұ м ы р кешуі  ө м і р д е ондай 

бола бермейді.  Қ а у ы ш у  б а р да  қ о ш т а с у , 

сыйластық бар да  о п а с ы з д ы қ  б а р екен. 

С ө й т с е де, ол азап пен мазақ,  қорлау 

мен  қорынудан іргесін  б ө л е к тігіп, әде-

мілік әлеміне бастайды. 

Т

А Л Б Е С І Г І Н Д Е  т е р б е т к е н бөбегіне 



табиғат үлкем талант сыйлағанмен, 

енді біраз  ғ ұ м ы р  қ и ю ғ а  т а с б а у ы р 

сараңдық жасапты.  Қ ы р ы қ т ы ң  қырқасы-

на жетпей,  қыран  қанатынан  қ а й ы р ы л -

ды. Әлеуметтік  ә д і л е т с і з д і г і ары таза, 

ж ү р е г і пәк,  б о л м ы с ы биік  қанша адам-

д а р д ы ң жанына нұқсан келтірді.  Қ а с ы м 

с ы қ ы л д ы ақын  б ұ н ы  ж а қ с ы түсінді, 

«Берсең бер,  б е р м е с е ң  қ о й баспанаң-

ды», «Ей  Қасым, адасуға хақың бар 

ма?», «Жігіттің көрдік  ж ү й р і к , шабанын 

д а » сықылды зілге толы  у ы т т ы  ж ы р л а -

ры соған айғақ. 

Ілгерілі-кейінгі тарихта  а қ ы н д а р д ы ң 

т е п е р і ш көргені аз емес.  Қ ы л ш а мойын 

талша болып,  д а р ғ а асылып, шайқас 

д а л а с ы н д а шейіт  қалып,  қ у ғ ы н - с ү р г і н 

көріп, өмірдің  қ и я м е т - қ а й ы м  қ ы л көпі-

рінен өтуге  м ә ж б ү р болған.  Ж и ы р м а -

сыншы ғасырдың аса ірі  а қ ы н д а р ы н ы ң 

бірі,  ф а ш и з м н і ң 

қ ұ


рбанына айналған 

Ф е д о р и к о Гарсиа Лорка: «Ең  қасиетті 

қ

у а н ы ш — ақын болу. Басқасының бәрі 



есепке жатпайды. Тіпті,  ө л і м н і ң өзі де... 

Нағыз поэзия ол Махаббат,  қ а ж ы р мен 

қ ұ

рбандық» деп  ж а з д ы  ж ү р е к  қ ы ж ы -



лың білдіріп. 

С о л  қасіретті  қ у а н ы ш т ы бастан өткер-

ген, әлі өткеріп  к е л е  ж а т қ а н  Қ.  А м а н -

жоловтың  қыр соңынан да бертінге 

дейін  қаңқу сөз, өрттей  қ а у л а ғ а н өсек-

аяң  қалған жоқ. Бар  п е н д е ш і л і к пен 

күйбеңгершіліктен  ж о ғ а р ы ақын  ж ү р е к 

ж ы р л а у д а н талмай,  м е ң д е г е н сырқаты-

на  қарамастан,  ө р ш і л д і к танытты. 

Оның әруақтанып, шабытына шырқау 

көтерілген шағы  к е у д е г е «Еркіндіктің 

н ұ р ы н  құйған», «Советтік менің өз 

е л і м » мен «Біздің дастан»  ж а з ы л ғ а н 

ж ы л д а р болатын. 

Күйім тасып барады,  к ү й і м тасып, 

Ойнақтайды он саусақ перне басып; 

Д ү н и е г е  қараймын отты  н а з б е н 

Т е р е з е с і н жанымның айқара ашып,— 

дейтін көңіл күй оны шарықтатып,  қиял 

қ

анатында көтеріп экетіп еді.  С о л се-



бепті де  Қасымның әр  т у ы н д ы с ы ши-

рығып, бәйгеге суытылып 

қ

осылған 


сәйгүліктей, жұтынып  т ұ р а т ы н : 

Ж а с а п көрген емеспін сөз саудасын, 

Тебіренген тереңнен шығар  д а у с ы м , 

Туған елі өлеңнен  құя салған 

А л д ы ң ы з д а отырған, мынау  Қ а с ы м . 

Бейуақта аһ  ұрған ақын жанының 

б ұ л қ ы н ы с ы мен бұлтарысы,  а қ ж а р м а 

сезімнің дауылы мен  ж а у ы н ы , жан-

д а н ы с ы мен таңданысы бұл.  Т ә у е к е л 

тілегі Ойын мұң тұмшаласа да нұрлы 



ның көркемдік келісімі, мақалаларының 

мәйектілігі, драмасының даралығы мен 

аудармасының ажары ерекше еді. 

Нендей сиқыры барын кім біледі? 

Әйтеуір жастық романтикасы мен  қай-

рат-жігерін ақтық демі  қалғанша жо-

ғалтпаған арқалы ақынның туындыларын-

ды  ұдайы кездесетін дауыл, нөсер, жел, 

боран, найзағай, жауын, от пен су тү-

гел табиғат тұтасып, түрленіп, сан бояу-

лы реңкпен  құлпырады, жан бітеді, үй-

лесім мен үндестікті іңкәр іздетеді. Ол 

ілгерілі-кейінгі жырларының ден бойы-

нан алтын арқау болып етеді. Ойға ой, 

сезімге сезім  қосады. Бір пәс күйбең-

шілікке  құл болып, кіреуке шалған жа-

ныңды таң шығымен жуып тазартады. 

Зады, ақынның да асыл мұраты сол шы-

ғар. Әйтпесе ғазизана табиғатты кімнің 

сүйгісі келмейді? 

Шабытты бір шағында ол: 

Туған ел, бұл дүняеде сен болмасаң, 

Ө з і м д і отқа атар ем әлдеқашан; 

Сен деген  қасиетті бір махаббат 

Ж ү р сақтап, көкірегіме жуытпай шаң,— 

деп  қайырады. Бүйрегіңді бүлкілдетіп, 

жүрегіңді суырып кете жаздайды. Бар-

ғам сайын өмірге өмешесі үзіліп, ға-

шық болған жанның ішкі дауысы 

лып, даланың кәусар бұлағындай алыс-

қ

а естіліп, көкей күйін оятып жатыр. 



Бірақ, осы жырдың аржағында ал-

қ

ымға жас кептеліп, өкпені өксік  қы-



сып тұрған секілді. Алтынмен аптап, кү-

міспен күптегендей күрделі сезім бейне 

бір ақын жамын тулатып, нартеуакел 

асау тіршілік толқындарына салғандай. 

Сәулелі үмітім бір мезет мұң көлеңкесі 

шалады. Сонда ол  қайтадан өзекті өр-

тейтіндей ой тастайды. 

Сірә, күлу мен жылаудың арасы ке-

реғар екенін автор білмейді емес. 

Адамның  қарама-қарсы жағдайдағы 

көңіл күйін тап баса отырып, бәлкім, 

өмір  қайшылықтарын алға тартқысы 

келетін шығар.  Қайткенде де, ол бұл 

тәсілді недәуір 

қ

олданады: «Күлемін 



де жылаймын, Жылаймын да күлемін. 

Неге ғана бұлаймын, —  Ө з і м ғана  б і -

лемін», «Өкінбеймін өмірге Босқа кел-

гем  е к е м деп. Өкінемін, бір күнде түк 

бітірмей кетем деп». Оны шың мен 

шыңырау арасындағы тұрған әлдекімнің 

тағдыры  қатты ойландырғандай, біресе 

мұңайып, біресе қуанып, өмір мен өлім 

туралы көп толғанады. Бұл түйсік бір 

сәт уысынан шығармай, үнемі алға 

жетелеп отыратындай. Көбінесе адам 

мен табиғат жұмбағы жарысып,  қат-қа-

бат тіршілік сырына үңілдіреді. Ақын-

дық  қуаты толысып, шабыт шырқауына 

самғаған сайын тақырып  т і р е ң д е п , көк-

жиегі кеңейіп, айдындана, айбарлана 

түседі.  Ж е к е тұлғалық  қасірет зор адам-

заттық көңіл күйге астасады: 

С а р ы аяз  с а р қ ы р м а н үскірікпін, 

Кейде жаз, кейде күзбін, кейде 

« бұлтпын, 

Табиғат анама мен тартып туғам, 

...Былшылын тыңдамаймын топас 

жұрттың... 

мыған оқиғалар: әдебиет пен өнер да-

муының барысы жақсы көрсетіп берді. 

Әрине, ол біреуге мүйіз, біреуге киіз 

болып тиді. С. Есенин, М. Цветаева, 

О. Мандельштам, П. Васильев және 

басқа ақын-жазушылардың шығармала-

рын оқуға неғайбыл  д ү д ә м а л себептер-

мен  ұзақ уақыт тыйым салынды. Шет-

елге кеткен И. Бунин, Е. Замятин, 

Д. Мережковский, В. Набоков, Г. Иванов, 

В. Ходасевич легіндегілердің туынды-

лары ауызға алынбай, мүлде, оларды 

зердеден біржолота сызып тастауға 

жәркелештік әрекеттер жасалды. Төре-

шілдер Михаил Булгаков,  А н д р е й Пла-

тонов, кейіннен Анна Ахматова және 

Борис Пастернактың соңынан шырақ 

алып түсіп, үнсіз  қалуға мәжбүр етті. 

Ал, бұл аздай-ақ көп  ұлттар әдебиеті 

қ

уғын-сүргінге  ұшыратылып,  ж е к е адам-



ға табынудың лаңы көктей жусатып 

кетті. Әсіресе бұғанасы бекіп,  қабырға-

сы  қатайып келе жатқан  қазақ әдебие-

ті көп жоғалтты.  А л д ы м е н  Ш ә к ә р і м аты-

лып, Міржақып Дулатов пен  А х м е т 

Байтұрсынов айдалып, Мағжан Жұмаба-

ев пен Жүсіпбек Аймауытов 

ұ

сталып 



кетті. Көсемсөздің ту  ұстаушылары сұм-

дық  қысастық көріп, артынша Сәкен, 

Бейімбет пен Ілияс әлгілердің аяғын 

қ ұ


шып жапа шекті. Тіпті туған жұрты 

олардың есімдерін атаудан 

қ

орқып, 


қ

алтырады. Бұның бәрі әдебиет майда-

нына енді  қызу араласуға бет алған 

Қ

. Аманжоловқа беймәлім  е м е с еді. 



Кейбір ішкі  қарсылыққа  қарамастан ол 

да өмір ағымына ілесіп,  қап-қадерінше 

өз заманына үн  қосты, Ленин, партия 

мен социализм жеңістерін  ж ы р л а д ы . 

Бұл тұста ол төрт аяғын тең басқан су 

жорға, мінсіз деген ойдан аулақпын. 

С о л кездегі дағдымен жаппай етек ал-

ған науқаншылдық пен 

ұ

раншылдық 



салқыны  Қасым поэзиясына да тимей 

қ

алған жоқ. Ол тереңнен тебіренткен 



етене тел тақырыбына бару орнына баз 

бірде көркемдікке нұқсан келтіретін 

жалған,  құрғақ идеялықты жомылып, 

жеңіл-желпі жайларға жан ауыртып, 

қ

иналмай  қалам тартып,  ұйқас  қуалап 



кететіндіктен шығармалары өзге де 

ұ

сақ-түйек кемшіліктен  құралақан емес. 



Қ

олымызды жүрегімізге  қойып ай-

тайық, бұлармен ешкімді де кемсіткі-

міз келмейді. Тек шындыққа жүгінбесе 

сөз атасы өледі.  Ж ә н е бір нәрсе,  Қа-

сым Аманжоловтай жыр жампозының 

өзі де жалпы арнадан ауытқып, жырлап 

кетпей, еркін ой мен сезімді тұсаған 

уақыттың уысында  қалғанын көрсетеді. 

Көңіл көншітерлік жай, бұл сырқаттан 

ол тез айығып, көркемдік көкжиегіне 

қ

арай күрт кеш бұрды. ГІушкин, Черны-



шевский, Руставели, Горькийге інілік іл-

типат, ізет білдіріп, өлең өрнектеп, биік 

суреткерлік мұратқа барынша ден  қ о -

йып, ақынның  қиялдағы  қызық тұлғасын 

жасауға  құлшынды. Шәкірттік үйрену 

шағы тез өтіп еді. Ол Маяковский ту-

ралы: 

мәжбүр болып, бертініректе 



Қ

аныш 


Сәтбаев, Мұхтар Әуезов, Орал Таңсық-

баев және басқалардың сыртта біраз 

уақыт бой тасалап жұруі ащы ақиқатты 

аңғартады. Табиғатынан турашыл, таза, 

жалын жүрек «от шайнаған» 

Қ

асым 



Аманжолов та өз теперіш көрген жоқ. 

Ашық күнде адам басына  қара бұлт 

үйірілетін  қилы кезеңді сол  қатал  у а -

қ

ыт куәгерлері ашынып айтқанда, кімді 



болса да, түрлі-түрлі ой мен  қиял би-

лейді. «Ана тілін, ата тарихын, халық-

тың  қасиетін танытатын аяулы дәстүр-

лерді мансұқ өткен мансапқорлар, 

нигилистер,  қызыл сөзді,  қысыр кеңесті 

даурықпалы демогогтар азат ой, еркін 

пікірге тұсау салуға тырысты, — дейді 

майдангер ақын Сырбай Мәуленов. — 

Қ

асым Аманжолов сияқты халқымыз-



дың  қалаулы  ұлына ақындық бар күшін 

жиып, азаматтық  қанын  құйып, «Совет-

тік менің өз елім», «Ғабдолға хат», 

«Байкал» секілді  құдіретті өлеңдер мен 

«Ақын өлімі туралы аңыз» тәрізді клас-

сикалық поэма жазған дауылды жыр-

шымызға Сарыарқа туралы жазасың 

деп,  ұлтшыл деген айып тағылды.  Қасым 

Совет Одағының Батыры Мәлік Ғабдул-

линмен бір кездескенінде: «Газет  б е -

тінде бір айдың ішінде мені  ұлтшыл деп 

жиырмаға жуық мақала шықты. Сонда-

ғы жазығым даланы, Сарыарқаны жыр-

лайды екенмін. Енді мен Сарыарқаны 

Қ

араарқа, не болмаса, Көкарқа деп жа-



зуым керек пе» деп  қынжыла айтыпты. 

«Арық атқа  қамшы ауыр» дегендей, ау-

ру адамға жаңағыдай жаланың,  қауіп-

қ

атерге орнаған  қара түйнектей  қаңқу 



сөздің  қандай әсер ететіні белгілі. 

Жазықсыз жапа шеккен жалғыз  Қа-

сым ба еді?  Қайта ол  қаламын мұқалт-

пай,  қара ниет  қауқылдасқандарға  қай-

рат-жігерін  қарсы 

қ

ойды. Шарыққа 



түскен шарболаттай шыңдала,  қайрала 

түсті... 

атып,  қанды шайқасқа  қарай шеру тарт-

ты. Көкжиегі керемет кеңейген біздің 

көркем ойымызда көп тындырып, көп 

бітірген шоқ жұлдыздай бір шоғыр 

бар. Ол — осы әскери буын. 

Керегінде 

қ

олындағы шоқпарымен 



қ

асарысқан  қарсыласын  қағып тастап, 

аттың жолы, түйенің  қомында күн кеш-

кен көшпелілердің балалары мен не-

мерелері жарты жалғанды жалмап ке-

ле жатқан аждаһамен айқаста ерліктің 

небір тамаша үлгісін көрсетті. 

Дегенмен,  қынаптан суырылған 

қ

ы-

лыштай  қаһарлы да, айбатты сөзді сон-



ша бар парасатымен асқақтатып әкет-

кен  Қ а с ы м еңбегі ересен. Бұл жылда-

ры оның тақырыбының әлеуметтік ая-

сы одан да кеңейіп, мазмұн мағынасы 

тереңдеп, сезімдік әсер  қуаты артты. 

Асыра мақтағандық емес, әскери поэ-

зияда оның ақындық деңгейімен пара-

пар келетін жауынгер жыр иесі берісі 

Орта Азияда, арысы Одақтағы көлемде 

аз десем, онша артық айтқандық емес 

шығар. Ең алдымен ол тұтастығы, жи-

нақылығы һәм кең  құлаштылығымен 

алдына жан салмайды. Егер күндердің 

күнінде келер  ұрпақ осынау соғыс 

эпопеясын зерттей 

қ

алса, алғышарт 



ретінде Аманжолов шығармашылық дү-

ниесіне мұқият үңілетініне сенім мол. 

Ұ

мтылдық біздер батысқа  қарай, 



Д а у ы л боп  ұйтқып, өрт болып шарпып. 

Дүрлікті аймақ, басталды сойқан 

Ысқырды оқтар—атылды жылан. 

Күп-күрең торғын жамылып шапан, 

Таң сұлу шықты көк шатырынан. 

Не деген суреті жүректі толқытпай 

қ

оймайды. Алапат алау аясындағы таң 



қ

аншама сұлу болғанмен тары  қауызына 

сыйып кеткендей.  Қырағы кез соған  д е -

йім байқай  қояды. Соғыс лирикасының 

мақсаты тек  қанды  қырғынды көрсетіп 

Соқты  ұйтқып оқ бораны: 

Қ

ан кілкіте  қара тастым, 



Түткіледі кең даланы, 

Түсіргендей көктің миын 

Зіркілдеді зеңбіректер 

Естігендей дозақ күйін 

Көрден ытқып шықты өліктер 

Қ

ара толқын орман шашын 



Ж ұ л д ы талдап снарядтар, 

Мәңгі мекен көл жағасын 

Тастап, суға сүңгіді жар. 

Бұл Данте тамұғынан кем сурет емес. 

Сол алапат ішінде Абдолланың тұлғасы 

одан сайын биіктеп, кесектене түседі. 

Әсіресе, жастықтың  қоштасу жырын 

айтайын тұс шарболаттан жаралған жан-

дардың таңқалдыратын 

қ

ылығы, ірі 



іс-әрекеті. Жалмауыздай жалмаған от 

ішінде естілген  қайсарлық әні  құлақта 

мәңгі  қалғандай. Көркемдік  қуат-күші-

мен, сара сарабдалдығымен бұл шығар-

ма шоқтықтанып, ешқашан дауыл мен 

жауынға  құламайтын шынардай әсер 

қ

алдырады. Оның әр сөзі буырқанып, 



бұрқанып, ыза мен кек отын шашыра-

тып жалын атады: 

Ш ұ ғ ы л а шалған кешкі бұлттай, 

Толқын шашта оттар ойнап 

Өрт топанын кешіп Нұхтай 

Жалғыз өзі тұрды бойлап, 

Т ұ р д ы  ұқсап,  т ұ р д ы кейде 

От  ұстаған Прометейге. 

Бір дем,  қызу  құштарлық, көтеріңкі 

леппен жазылған поэмадан 

қ

асірет 


емес, өмірге деген Оптимистік нұрлы 

үміттің үні шалқиды,  Қазақ әдебиетінің 

үлкен досы Н. Тихоновтың «Каэахстан-

ская правда» газетінде (1949 жылы ма-

мырдың 25): 

«Қазақ ақындарының жырларында 

өмірдің кең тынысты лебі өзінің табиғи 

түйсігімен елестейді...  Қасым Аманжо-

лов «Абдолла» поэмасында батыр  А б -

долла Жұмағалиевтың ерлігін жырлады, 

геройдың отты өмірін бейнелеуге ше-

бер ақындық сөздер, бояулар таба біл-

ген» деп жазуы тегіннен тегін емес. 

Абай мен Мағжаннан кейін дәл  Қа-

сымдай махаббат тақырыбын тұрақты 

да түбегейлі жырлаған ақын бізде 

кемде-кем. Ол оған арнап, «Күндей 

шалқып күлгенің», «Сабыр етші», «Қа-

рай-қарай көзімнің нұры бітпес», «Көп-

тен бері өзімнен кетті ерік», «Шалқар-

дай шолқып жатқан махаббаттың», 

«Сайра, сайра сандуғашым», «Орамал», 

«Сүйемін мен испанканы», «Түн сыры», 

«Жан сәуле», «Ғашық едім 

қ

айтейін» 



және басқа өлеңдерін бағыштады.  Қа-

рап отырсақ, бұның бәрі соғысқа дейін 

өмірге келіп, көпшілік ықыласына  б ө -

леніп үлгеріпті. Тағы да ақжарылып ай-

тайық, олар әйтеуір, жазу үшін жазыл-

ған туындылар емес.  Қай 

қ

айсысында 



да тағдыр бар. 

Рас, жаным!  Е д і м ғашық, 

Жастық албырт күнімде. 

Ол бір кездер кетті-ау,  қашық, 

Түс сықылды бүгінде. 

Онда менің көңілім көктем, 

Ж ү з і м бейне жаз еді; 

үміт пен сенімге  қол артады. Ол 

Қ

а-

сымның исі  қазаққа, келер 



ұ

рпаққа 


қ

алдырған өсиеті. 

Сондықтан ап кел  б е р м е н 

д о м б ы р а м д ы , 

Кеудемде күй  қанатты  қондыр әнді, 

Берейін өмірімнен өлең жасап, 

Шашайын оңды-солды  м о л мұрамды. 

Дүниеге келер әлі талай  Қасым, 

Олар да бұл  Қ а с ы м д ы бір байқасын, 

Өртке тиген дауылдай өлеңімді 

Қ

асымның өзі емес деп кім айтасың! 



Қ

асым өсиеті осылай парасаттық өне-

ге түйгізеді. Бір жылатып, бір күлдіріп, 

«адамзат сапарының мейманы» өмір-

шең өлеңдермен көңілді орға емес, 

өрге сүйрейді. Мінәйі мінезбен тебінсе 

темір үзер тентектік арасында шабан 

ойға шалдырмайтын 

қ

анша көл-көсір 



жан гүлжазирасы жатыр. Ол «сегіз 

қ

ырлы, бір сырлы» ақын. Осынау өлең 



өнерінің лириктігін эпиктігі, эпиктігін 

лириктігі толықтырып, байыта түседі. 

Ол поэзиямыздың көгіс әуесін най-

зағай жарығымен тазартып, нұрлы, 

сырлы әуезге толтырып, желкілдеген 

жас шыбықтар тамырына нәр беріп, 

шапағатты нөсердей төгіп-төгіп өте 

шықты. Оның жалынды  ж ы р л а р ы өзге-

ше жарқылымен  к е у д е л е р д е күмбір-

леп, жаңғырып жатыр.  Ш а й ы р шығар-

маларына деген ыстық ынтызардың бір 

пәс те ортаймағандығы соның куәгері. 

Өмірге ғашық  құмарлығы басылмай, 

әл үстінде жатқан  Қасымның соңғы сәт-

тердегі баз кешуі де  ж а н д ы толқытпай 

қ

ала алмайды. Достарының бірі асқақ 



та арманшыл ақынның ең ақтық бақұл-

дасуын хатқа түсіріпті: 

« А д а м тегі айуанмен аталас 

қ

ой. 



Тіршілікте біреумен ит болып ырыл-

дастық, біреумен  қасқыр болып жұ-

лыстық, түлкі болып алдастық, онан не 

шықты?! Оның арты жақсылыққа жет-

кізген жоқ. Жақсы көретін жолдаста-

рым да,  ұнатпайтын  ж о л д а с т а р ы м да аз 

емес  қой, барлығы да менің досым бо-

лып  қалса екен. Көрсем кердім, квр-

мвсем сәл5м де! Бұрынгы өкпе-назда-

рымды кімге де болса кештім...» 

Бұдон артық имангершілік пен адам-

гершілік бола ма? Сүйе білген жүрек 

қ

ана кешірімді.  Қ а с ы м Аманжолов мол 



мүрасынан кемел кеңістік, тебіренткен 

тереңдік пен асқар биіктік сезіліп тұр. 

«Туған елі өлеңнен  құя салған» жанның 

бар ақындық мазмұнды өмірбаяны әде-

биеттің  қасиетті табалдырығын аттаған 

әрбір талапкерге үлгі-өнеге тартар 

мектеп. Оның алдына  қара салмаған 

жыр пырағы маңдайы жарқырап, бола-

шаққа андыздай тартқан  қиын да күрде-

лі өнер бәйгесінде шашасына шаң жұқ-

тырмай оқ бойы озық келеді. 

Қ

асым жырлары алыс көкжиектерге 



бет алғандарға үзеңгілес, жан жолдас! 

Ол келер күндерге бәрімізбен бірге 

қ

олтықтасып бара жатыр. 



Біз бағы жанып, абыройы асқан ана 

тіліміз тұрғанда бұл есімге талай ора-

ламыз әлі! 

Аян  Н Ы С А Н А Л Ы . 



Егемен Қазақстан. - 1991. - 5 шілде. 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал