А. К. Бейсенбаева



жүктеу 5.01 Kb.

бет5/6
Дата22.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6

Бақылау сұрақтары: 
 
1.  Құрылыс-монтаж  жұмысындағы  аяқталмаған  өндіріске 
қандай жұмыс түрі жатады? 
2. Аяқталмаған өндіріс құрамы қандай көрсеткіштермен бай-
ланысты? 
3. Егер бас мердігермен жасаған келісімде тапсырушы кезең 
ішіндегі  аяқталмаған жұмысты аяқталған жұмыс түрінде қабыл-
даса, онда ол тапсырыс берушінің есебінде аяқталмаған өндіріс 
болып табылады ма? 
4.  Құрылыс  нысанындағы    аяқталмаған  құрылыс  есебі  бух-
галтерлік есептің қандай синтетикалық шоттарының құрамында 
жүргізіледі? 
5.  Құрылыс  машиналары  мен  механизмдерін  пайдаланудың 
қандай формалары бар? 
6. 8030 шоттың  «Құрылыс  машиналары  мен  механизмдерін 
пайдалану» субшотына сəйкес қандай шығындар жиналады? 
7. Құрылыс-монтаждау жұмыстарының өзіндік құнына меха-
низация  бөлімінің  қызмет  көрсету  шығындары    өзіндік  құнның 
қандай түрінде апарылады? 
8.  Өндірістегі  орын  алатын  ақауды  қалай  түсіндіруге  бо-
лады? 
9.  Ақау    жеке  шотта  қарастырылады  ма  жəне  оны  үстеме 
шығындарға жатқызуға бола ма? 
10.  Құрылыс-монтаж  жұмыстарында  ақаудың  пайда  болуы 
қандай жайттарда кездеседі? 
11.  Құрылыс-монтаждау  жұмысындағы  үстеме  шығындарға 
қандай шығын түрлері жатады? 
12. Үстеме шығындар  қандай түрге бөлінеді? 
13.  Техникалық  қауіпсіздік  пен  еңбекті  қорғау  бойынша 
шығындар түрін атаңыз. 
14.  Құрылыс  алаңдарындағы  ұйымдастыру  шараларына 
кеткен шығындарға қандай шығындар түрі жатады? 
15. Құрылыс кəсіпорындарының негізгі өндірісіндегі үстеме 
шығындар қалай таратылады? 

 
70
16.  Үстеме  шығындарды  жұмыстар  түрлері  арасында 
бөлудің есептері қалай  жүргізіледі? 
17. Ақау неше түрге бөлінеді? 
18. Ақау анықталған сəтте қандай құжат толтырылады? 
19.  Ақауды құжаттауда  сапалық  бақылау  орындарынан  тех-
никалық  сарапшылар,  құрылыс  зертханасының  кызметкерлері 
жəне  инженерлік-техникалық  қауіпсіздік  бөлімінің  қызметкер-
лері қатысуы тиісті ме? 
20.  Дəлелденіп,  кінəлі  тұлғалардың  қол  қоюымен  расталған 
құжат ақаудан кеткен шығынның анықталып,  өндірілуіне негіз 
болып табылады ма? 
21. Ақауға кеткен шығын қалай анықталады жəне оған негіз 
болатын көрсеткіштер қандай? 
22.  Ақауды  жөндеуге  кеткен  жұмысшының  жалақысы  қан-
дай бухгалтерлік жазбада көрсетіледі? 
23.  Басқа  кəсіпорындарға  ақау  үшін  төленген  төлем  қандай 
бухгалтерлік жазбада көрсетіледі? 
24.  Жабдықтаушылар  мойындаған  ақау  бойынша  дебитор-
лық берешек  қандай бухгалтерлік жазбада көрсетіледі? 
25.  Ақау  бойынша  субшотты  белгілеу  құрылыс  кəсіпоры-
нында есеп саясаты арқылы анықталады ма? 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
71
6-ТАҚЫРЫП 
ҚҰРЫЛЫСТАҒЫ ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІ ЖƏНЕ  
ҚҰРЫЛЫС-МОНТАЖДАУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ  
ӨЗІНДІК ҚҰНЫН КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУ 
 
6.1. Шығындар  есебінің мәні және жіктелуі 
 
Жалпы  кəсіпорын  немесе  оның  бөлімшелері  өндірісінің 
тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер жүйесінде басты орынды 
өнімнің өзіндік құны алады. Өзіндік құн құрамы оны құрайтын 
шығындармен анықталады. 
Құрылыс  саласында  өндіріс    шығындарын  басқару — күр-
делі  процесс.  Өзінің  мəні  жағынан  ол  кəсіпорынның  бүкіл 
қызметін  басқаруды  білдіреді,  өйткені  болып  жатқан  өндіріс 
процестерінің барлық жақтарын қамтиды. 
Шығындар  есебі  мəнінің  көпшілік  қабылдаған  анықтамасы, 
бұл — шығындар есебі кəсіпорында белгілі уақыт  аралығында 
болған жабдықтау, өндіріс жəне өнім өткізу процестерін, оларды  
сандық  өлшеу,  заттай    жəне    құнды    көрсеткіштермен  тіркеу, 
топтастыру жəне талдау арқылы көрсетуге бағытталған шаралар 
жиынтығы  болып  табылады.  Мұндай  көрсету  кəсіпорынды 
(немесе  кəсіпорындар  бірлестігін)  басқару  мен  оның  қызметін 
қаржы  нəтижелерін  анықтау  арқылы  бағалауға  қажетті  мəлімет 
алуды қамтамасыз етеді. 
Бірақ,  мұндай  тəсіл  басқару  есебінің  даму  барысында  жəне 
дамыған  өндірістік  есеп  теориясында  пайдалану  бағыттары 
бойынша  шектелген.  Біздің  ойымызша,  өндіріске  жұмсалған 
шығындар  есебінің  маңызын  анықтау,  техникалық  жағынан 
басқа,  өндіріске  жұмсалған  шығындар  есебін  түрлендіруді 
немесе басқару есебінің өндірістік қызметін ұйымдастыруға əр-
түрлі  тəсілдерді  қамтуы  тиіс.  Осылайша,  шығындар  есебінің 
мазмұнын  анықтау  кəсіпорындарда  оны  ұйымдастыруды  үл-
гілеудің  шынайы  алғышарттарын  жасайды.  Басқарудың  кері 
процесіне сəйкес, есеп ақпараттық жүйе ретінде тек қана іс-əре-
кетті  ғана  емес,  сондай-ақ  болашақта  кəсіпорын  экономикасын 
белгілі бір бағыт  үшін ақпараттар дайындайды. 
Егер  өндіріске  жұмсалған  шығындар  есебі  басқару  үлгісіне 
сəйкестендіріліп  бұрынғы,  қазіргі  жəне  болашақтағы  өндірістік 

 
72
қызметі  нəтижелері  мен  шығындарын  пайдалануды  көрсету 
процесі  ретінде  қарастырылса,  онда  есептің  мұндай  жүйесі 
өзіндік құнды басқарудың негізгі міндеттеріне сəйкес келеді. 
Нақты  бір  кəсіпорынның  өндіріске  жұмсалған  шығындары 
есебінің негізгі міндеттері: 
1) кəсіпорын əкімшілігін басқару шешімдерін қабылдау үшін 
ақпаратпен қамтамасыз ету; 
2)  болашақтағы  экономикалық  стратегияны  қалыптастыру 
мен  ауыртпашылықтарды  табу  мақсатында  нақты  шығын  дең-
гейін мөлшерлі  жəне жоспарлы шығындармен салыстыра оты-
рып бақылау; 
3)  дайын  өнімді  бағалау  жəне  қаржылық  нəтижелерді 
есептеу үшін шығарылатын өнімнің өзіндік құнын есептеу; 
4) құрылымдық бөлімшелердің өндірістік қызметінің эконо-
микалық нəтижелерін анықтау жəне бағалау; 
5)  ұзақмерзімді  сипатқа  ие,  өндірістік  жəне  технологиялық 
бағдарламалардың  өзін-өзі  ақтауы,  өнім  түрлерінің  пайдалы-
лығы, негізгі қорлар мен өндірістік қосалқыларға салынған күр-
делі  салымдардың  тиімділігі  туралы  шешімдер  қабылдау  үшін 
өндірістік қызметті басқару есебінің ақпараттарын жүйелендіру. 
Кез  келген  өнімді  (жұмыс,  қызмет)  өндіру  белгілі  бір  шы-
ғындармен байланысты. Сондықтан да шығындарды жіктеу өн-
дірістік есептің маңызды элементі болып табылады. Əдетте, топ-
тау  қағидаларына  калькуляция  баптарының  номенклатурасы 
сəйкес  келеді.  Өзіндік  шығындарды  дұрыс  есептеу  үшін  оның 
ғылыми    негізделген  жіктелімі  аса  қажет.  Құрылыс  саласында 
шығындарды  өндірістік  үрдістің  барлық  жағын  қамти  отырып, 
яғни  оның  ерекшеліктеріне  қарай  белгілі  бір  топқа  жатқыза 
отырып, орындау қажет. 
Өндірілген  өнімді  калькуляциялау  жəне  бағалау  үшін  шы-
ғындар былай топталады: 
—  негізгі — өндірістің  технологиялық  процесімен  тікелей 
байланысты  (шикізатты,  технологиялық  қажеттіліктерге  кеткен 
материалдық  шығындар,  негізгі  өндірістік  жұмысшыларға  жа-
лақы төлеу, машиналар мен  құрал-жабдықтарды  ұстау мен пай-
далануға кеткен шығындар т.б.); 
—  үстеме  шығындар  (өндірісті  ұйымдастыру,  оған  қызмет 
ету жəне басқарумен тікелей байланыста пайда болады); 

 
73
— тікелей — өнімнің нақты бір түрін өндірумен байланысты 
жəне оның өзіндік құнына тікелей кіреді; 
—  жанама  шығындар  жекелеген  өнім  түрлерінің  құнына 
тікелей  емес,  жанама  түрде  бөлінеді.  Олар  өнімнің  өзіндік  құ-
нына  əртүрлі  əдістердің  көмегімен    (ставка,  пайыз,  коэффи-
циенттер)  жанама жолмен қосылады; 
—  кірістік  шығындар — қолда  бар  жəне  сатып  алынған 
ресурстар, келешекте табыс əкелуі ықтимал; 
—  өткен  шығындар,  олар  келешекте  табыс  əкелу  қабілетін 
жойған ресурстар.  
Тəжірибеде шығындар келесідей топтастырылады: 
— құрамы бойынша; 
— түрлері бойынша; 
— өндіріс процесіндегі экономикалық рөлі бойынша; 
— өнімнің өзіндік құнына жатқызу тəсілі бойынша; 
— өндіріс көлемі бойынша; 
— шығындардың тиімділігі бойынша. 
Құрамы бойынша бірэлементті жəне кешенді шығындар деп 
жіктеледі.  Бірэлементті  шығындар — бір  элементтен  тұратын 
шығындар  (еңбекақы,  материалдар,  ақша  аударулар).  Кешенді 
шығындар — бірнеше  элементтен  тұратын  шығындар  (барлық 
элементтер кіретін цехтық шығындар). 
Шығындардың  түрлері  бойынша  шығындар  екі  топқа  топ-
тастырылады — шығындар  элементі  бойынша  жəне  кальку-
ляция баптары бойынша. 
Шығындардың  экономикалық  мазмұнына  сəйкес,  құрылыс 
кəсіпорынының  өндірістік  жəне  коммерциялық  қызметтерде 
орын алатын шығындары келесі элементтері бойынша топтасты-
рылады: 
— материалдық шығындар; 
— еңбекті өтеуге жұмсалатын шығындар; 
— əлеуметтік қажеттіліктерге ақша аударулар; 
— құрал-жабдықтардың тозуы (амортизация); 
— басқа да шығындар. 
Сонымен,  пайда  болу  орны  бойынша  жіктелетін  шығындар 
жиынтығы нақты өндіріс көлемінің шығындар сметасын құруға, 
құрылыс  кəсіпорынының  қызметінің  сапалық  көрсеткіштерін 
анықтауға,  сондай-ақ  өнімнің  (жұмыстың,  көрсетілген  қызмет-
тің) өндірістік өзіндік құнын белгілеуге мүмкіндік береді. 

 
74
Мердігерлік  құрылыс  кəсіпорынының  шығындары  келесі 
баптар бойынша топтастырылады: 
 материалдар
— жұмысшының еңбегін өтеуге кеткен шығындар; 
— құрылыс машиналары мен тетіктерін ұстау мен пайдалану 
бойынша шығындар; 
— үстеме шығындар; 
— өндірістік жұмысшылардың еңбекақысы. 
Өндіріс  процесіндегі  экономикалық  рөлі  бойынша  шығын-
дар негізгі жəне қосымша деп екіге бөлінеді: 
— негізгі шығындар  —  өндірістің технологиялық процесі-
мен  тікелей  байланысты  негізгі  шығындар  (шикізат  пен  мате-
риалдар, қосалқы материалдар); 
— қосымша шығындар  —  өндірісті ұйымдастыру мен оған 
қызмет  етуге  оны  басқарумен  байланысты  пайда  болатын  шы-
ғындар.  Үстеме  шығындар  өз  кезегінде  өндірістік  жəне  өнді-
рістік емес, тұрақты жəне айнымалы шығындар деп бөлінеді. 
Өндірістік  үстеме  шығындарға:  өндірістік  құрылыс  жайлар 
мен  құрылыс-жабдықтарды,  ағымдағы  күтумен,  жөндеумен 
байланысты  шығындар,  қосалқы  материалды  қалпына  келтіру 
бойынша  шығындар,  жұмысшылардың  əлеуметтік  салықтық 
аударымдары  бар  еңбекақы  шығындары,  құрылыс  кəсіпоры-
нының  өндірістік  бөлімшелерін  жылумен,  жарықпен  қамтама-
сыз етумен байланысты шығындар жəне ақау  жатады. 
Өнімнің  өзіндік  құнына  жатқызу  тəсілі  бойынша  тікелей 
жəне жанама деп бөлінеді. Тікелей шығындар — өнімнің белгілі 
бір түрін өндіруге байланысты, оның өзіндік құнына тура жəне 
тікелей кіруі мүмкін (шикізат, материалдар, аударымдар). Жана-
малар — өнімнің жеке түрлерінің өзіндік құнына тікелей енгізіл-
мейтін жəне жанама түрде болып бөлінеді. 
Құрылыс  кəсіпорынындағы  бекітілген  əдіснама  негізінде 
анықталып,  белгілі  бір  мөлшерде  өнімнің  өзіндік  құнына  жат-
қызылады. 
Өндіріс  көлеміне  байланысты  айнымалы  (өзгермелі)  жəне 
тұрақты деп бөлінеді. Айнымалы шығындар — мөлшері өндіріс 
көлемінің өзгеруіне тура сайма-сай (пропорционалды) өзгеретін-
дер  (өндірістік  жұмысшылардың  еңбекақысы,  технологиялық 
энергия, жəне т. б.). Əдетте, айнымалы шығындарға шикізаттар 

 
75
мен  негізгі  материалдардың  шығындарын,  негізгі  өндірістік 
жұмысшылардың  еңбекақысын,  айнымалы  өндірістік  шығын-
дарды  жатқызуға  болады.  Тұрақты  шығындар — өнім  өндірісі 
көлемінің  өзгеруіне  байланысты  емес  шығындар  (жылыту,  өн-
дірістік бөлмеге жарық беру, амортизация). 
Осыған байланысты өнімнің өзіндік құнының үш түрі бар: 
—  толық  өндірістік  өзіндік  құн — баға  белгілеу  мен  жедел 
шешімдерді қабылдағанда қолданылады; 
—  тікелей  (жартылай)  өндірістік  өзіндік  құн — белгілі  бір 
жағдайда бағалық саясатты жүргізгенде жəне жедел шешімдерді 
қабылдағанда қолданылады; 
—  жауапкершілік  орталықтары  бойынша  өзіндік  құн — 
жауапкершілік  атқарушылар  қызметін  жоспарлау  мен  бақылау 
жүргізгенде қолданылады. 
Құрылыс өнімдерінің толық өзіндік құнына өндіріске кеткен 
барлық  ресурстар  кіреді.  Ол  есеп  объектісіне  келетін  тікелей 
шығындардың сомасы мен объектіге қатысты жанама шығындар 
сомасынан құралады. 
Құрылыс  өнімдерінің  тікелей  (жартылай)  өндірістік  өзіндік 
құнын  анықтағанда  тікелей  шығындар  негізге  алынады.  Бұл 
шығындарды  бағалау  əдісін  қолданғанда,  тікелей  шығындар 
дайын  өнімдердің  өзіндік  құнына  кіреді,  ал  жанама  шығындар 
толық  ағымдағы  жылдың  жалпы  қаржылық  нəтижелеріне  апа-
рылады.  Осылайша,  тұрақты  шығындар  аяқталмаған  өндірісті 
бағалауға кірмейді. 
Құрылыс  кəсіпорындарының  барлық  жауапкершілік  орта-
лықтары бойынша өзіндік құн жауапкершілік атқарушылар қыз-
метін жоспарлау мен бақылау жүргізгенде қолданылады. Негізгі 
есептің  бірлігі  мен  шығындарды  бағалау  объектісі  ретінде  жа-
уапкершілік орталық болып табылады. 
Өндіріс шығындарының аналитикалық есебі өнімнің бір өл-
шемінің  іс  жүзіндегі  өзіндік  құнын  есептеуді  қамтамасыз  етуге 
арналған.  Бұл  əрбір  калькуляциялық  (есептік)  объектіге  ашыл-
ған  карточкалар  немесе  арналған  ведомост  арқылы  жүзеге  аса-
ды.  Осы  ведомостарда  (карточкаларда)  шығындардың  баптары, 
ал баяндауыш ведомостарда айдың басы мен соңындағы цехтар 
бойынша  аяқталмаған  өндіріс  қалдықтары,  ай  ішіндегі  шығын-
дар, дайын өнімді, түпкілікті ақауды, аяқталмаған өндіріс жетіс-

 
76
пеушіліктерін,  қайтымды  қалдықтарды  есептен  шығару  жəне 
басқа  да  есептен  шығарулар  көрсетіледі.  Ведомостарға  (кар-
точкаларға) тиісті мəліметтерді жазу үшін қажетті құжаттар мен 
талдамалық  кестелер  негіз  болады.  Ведомостар  (карточкалар) 
бойынша жиынтық əр цех бойынша көрсетіледі, ал аяқталмаған 
өндіріс  қалдықтарының  сомасы  бас  кітапта  көрсетілген 8010 
шоты  бойынша  қалдықтарға  тең  болуға  тиіс.  Өндіріске  жұм-
салған  шығындарды  есепке  алу  ведомостарының  (карточкала-
рының)  деректері  бойынша  шығарылған  өнімнің  нақты  өзіндік 
құны  айқындалады.  Соңғысын  өнімге  қоса  тіркелген  қағаз 
(накладной) арқылы қоймаларда кіріске алады. Өндірілген өнім-
нің құнына 1320 «Дайын өнім» шоты дебеттеледі жəне 8010 шо-
ты  кредиттеледі.  Ал  көрсетілген  қызметке 7010 шоты  дебетте-
леді де, 8010 шоты кредиттеледі. 
 
6.2. Өндірілген өнімнің өзіндік құны   
және калькуляциялау әдістері 
 
Кəсіпорын  қызметін  басқару  жүйесін  қайта  ұйымдастыру 
отандық  өндірістік  есеп  үшін  «өндіріске  жұмсалған  шығындар 
есебі»  жəне  «өнімнің  өзіндік  құнын  калькуляциялау»  ұғымда-
рын бағалауда жаңа мүмкіндіктер ашады. 
Есепті  ұйымдастыру  жүйесі  келесі  кезеңдерде  қарасты-
рылады: 
1) өндірістік қызмет процесіндегі пайда болу мезгіліне қарай 
алғашқы шығындардың бейнеленуі; 
2)  өндірістік  шығындар  туралы  мəліметті  қызмет  түріне, 
өндіріске, құрылымның бөлімшелеріне, шығындардың пайда бо-
лу орындарына, жауаптылық орталығына, өнімдерге, жұмысшы-
ларға қарай оқшаулау; 
3) өндірістік шығындарды пайда болу уақытына жəне өзіндік 
құнға  қосылуына  қарай,  сонымен  қатар  басқа  да  уақыт  кезең-
дері, өткен шығындар, есепті кезең жəне болашақ кезең шығын-
дарына қарай оқшаулау; 
4) кəсіпорынның жалпы шығындарын өндірістік бөлімшелер 
арасында  бөлу:  жалпы  өндірістік  шығындарды  аяқталмаған, 
дайын  өнімнің өзіндік құнына қосу жолымен өтеу; 

 
77
5) қызмет көрсетуші (көмекші) өндірістің өндірістік шығын-
дарын  оның  аяқталмаған  жəне  дайын  өнімдері  арасында  бөліп, 
шығындарды өндірістік бөлімшелері қызмет көрсетуші өндірісі-
нің  өнімдерін,  жұмысшылары  мен  қызметтерін  тұтынушылары 
бойынша қайта бөлу; 
6)  аяқталмаған  өндірісті  жəне  өндіріс  процесінде  алынған 
қалдықтарды  анықтап,  бағалау  жəне  тауарлы  өнімнің  барлық 
көлемі мен жекелеген өнім түрлерінің өзіндік құнын анықтау. 
Осылайша,  өндірістік  есеп  өндіріске  жұмсалған  шығындар 
есебі (1—5 кезеңдер)  мен  калькуляциялық  есепті (4—6 кезең-
дер)  қамтып,  өзіндік  құнды  басқаруда  ақпаратпен  қамтамасыз 
ететін интеграциялық жүйе ретінде  көрінеді. 
Өзіндік  құнды  түсіну  үшін    (шығындар  жиынтығы  ретінде) 
оны 3 жақтан қарастырайық: 
1) шығындар ресурстарын пайдаланумен анықталады; 
2) шығындар ақшалай өлшемдегі  пайдаланылған  ресурстар-
дың санын сипаттайды; 
3)  шығындар  олардың  жұмсалу  мақсатында  өнім  өндірісі, 
қандай  да  бір  бөлімше  қызметімен  салыстырылады.  Осыдан 
өзіндік  құн  (шығын) — белгілі  бір  мақсатта  пайдаланылған 
ресурстардың ақшалай өлшемдегі  шамасы. 
Шығындар  есебінің  объектісі  əртүрлі  өндірістік  шеңберде  
анықталуы  мүмкін.  Бұл  ақпараттарды  пайдаланушылар  мен 
басқарудың мақсатына байланысты болады. Шығындар есебінің 
нақты объектісінің сипаттамасы шығындарды бағалау əдісі мен 
өндірістегі есеп жүйесінің түрін анықтайды. 
«Əртүрлі  мақсат  үшін — əртүрлі  өзіндік  құн»  негізгі  прин-
ципі өзіндік құнның 3 түрімен жүзеге асырылады: 
1)  толық  өндірістік  өзіндік  құн,  ол  қалыпты  жағдайда  опе-
ративті  шешімдер  қабылдау  жəне  бағаны  белгілеу  үшін  қолда-
нылады; 
2)  тікелей  өндірістік  (ішінара)  өзіндік  құн  арнайы  жағдай-
ларда  оперативті  шешімдер  қабылдау  жəне  баға  белгілеу  үшін 
қолданылады; 
3)  жауапкершіліктің  орталығы  бойынша  өзіндік  құн.  Ол 
жауапты  атқарушыларың  қызметін  бақылау  жəне  жоспарлау 
үшін қолданылады. 

 
78
Толық өзіндік құн өндіріске жұмсалған барлық ресурстарды 
құрайды. Ол шығындар  есебінің объектісіне  жұмсалған  тікелей 
шығындар мен соған қатысты  жанама шығындардың қосынды-
сынан тұрады. Жанама шығындар 2 кезеңге: жауаптылық орта-
лығына  қарай,  алдын  ала  таңдалған  базалар  мен  коэффициент-
тер бойынша дайын өнімдерге бөлінеді. Бұл бөлініс өндіріс кө-
лемі мен аяқталған жəне аяқталмаған болып  анықталады. 
Толық  өзіндік  құн  бойынша  бағалау  жүйесін  жетілдіру  қа-
лыпты шығын мөлшерін бағалау болып саналады 
Нормаларға  сəйкес,  келешекте  пайда  болуы  тиіс  шығын-
дарды  бағалау  нормативті  шығындар  жүйесі  деп  аталады.  Бұл 
жүйенің  шығындарды  бағалауының  қолдануының  бастапқы  ке-
зеңінде  шығындардың  тікелей  жəне  жанама  түрлерге  бөлінуі 
жүзеге  асырылатын,  ал  шығындардың  тұрақты  жəне  айнымалы 
түрлеріне  бөлінуі  қарастырылмайтын.  Мұндай  жүйе  стандарт-
кост  деп  аталады.  Өндіріс  барысында  қалыптасқан  ауытқулар 
тікелей  нормалардан  артық  шығындалуы  жəне  бағаның  өзгеруі 
деп бағаланады. Тұтастай алғанда жүйе технологиялық бақылау 
үшін  қолданылып,  өндірістік  қуаттарды  пайдалануды  бақылау-
мен  байланыссыз  болған.  Нормативті  шығындар  олардың 
жоспарланған  деңгейі  қазіргі  заманға  сəйкес  жүйелер  тікелей 
шығындар үшін стандарттарды (нормативтерді), ал жанама шы-
ғындар үшін сметалар (бюджеттерді) қарастырады. Шығындар-
ды  бағалауды  қарастырып  отырған  жүйенің  мүмкіндіктерін 
кеңейту  өндіріс    қуаттарының  нақты  пайдалануына    келешек 
нормативті  шығындарды  есептеуге  мүмкіндік  береді.  Сондық-
тан,  жанама  шығындар  тұрақты  жəне  айнымалы  бөліктерге 
бөлінеді де, ол нақты өндіріс көлеміне сай жанама шығындарды 
анықтауға жол ашады. 
Нормативтер  бойынша  шығындарды  бағалау  жүйесі  кəсіпо-
рынның ресурстарын пайдалану деңгейін сипаттап, басқарушы-
лық шешімдерді жеңілдетеді. 
Сметаны  жасау  құрылыс  объектілерінің  өзіндік  құнын  нор-
мативті  калькуляциялауға  негізделген,  осы  мақсатта  материал-
дардың,  еңбек  жəне  қаражат  шығындарының  сметалық  көлемі 
анықталады.  Құрылыс  жұмыстарының  сметалық  өзіндік  құ-
нының негізі, ол құрылыс материалдарын дайындауға сметалық 
калькуляция,  құрылыс  машиналарын  пайдалану  жəне  еңбек 

 
79
шығындары  болады.  Сметалық  нормаларды  жасағанда  орташа 
шарттар  мен  барлық  кешенді  құрылыс  жұмыстары  ескеріле 
отырып, құрылыс жұмыстарының тəсілдері қолданылады. Каль-
куляциялау  мақсаты — шығындар  түрін  жүйелеп,  құрылысты 
ұйымдастыруда дұрыс шешім қабылдауға əрекет ету. 
Бұл мақсат төмендегідей бағытты қамтуы шарт: 
1) ішкі аудитті жүргізу; 
2) жоспарланған көрсеткіштердің орындалуын бағалау; 
3) жұмыс түріне қарай тиімділігін анықтау; 
4) шығын мөлшерін азайтудың жолдарын анықтау; 
5) инновациялық əдістерді қолдану қажеттілігін тану. 
Бүгінгі күні қолданылып отырған тəжірибеде көрсетілгендей 
құрылыс  кəсіпорындары  калькуляциялық  шығындар  баптарын 
қолданады, яғни: 
1)  материалдар; 
2)  жұмысшылардың еңбекақысы
3)  құрылыс  машиналары  мен    механизмдерін  пайдалану 
үшін кеткен шығындар; 
4) үстеме шығындар. 
Өндірісті  ұйымдастыру  ерекшеліктері  мен  технологиясына 
байланысты өндірістегі шығындарды есепке алудың жəне өнім-
нің  өзіндік  құнын  калькуляциялаудың  бірнеше  əдістері  қолда-
нылады. 
Калькуляциялауды  жасау  мерзімі:  алдын  ала  жəне  кейінгі 
(немесе  кезектегі)  болып  екіге  бөлінеді.  Алдын  ала  жасалатын 
калькуляция  өнімді  шығарғанға  дейін  өндіріске  қажетті  дең-
гейдегі  шығындардың  мөлшерін  топшылайды.  Оған  жоспарлы, 
сметалық жəне нормативтік калькуляция жатады. 
Жоспарлы калькуляция — өнімге (жұмысқа, қызметке) жəне 
бұйым  бірлігіне  мүмкін  болатын  шығындардың  деңгейінде 
анықталады,  бірақ  ол  кезде  жалақының,  энергияның,  отынның, 
материалдардың  нормасы,  өндірістің  технологиясы,  сондай-ақ 
резервтері ескеріледі. 
Сметалық (болжамдық) калькуляция, бұл — жоспарлы каль-
куляцияның  бір  түрі,  ол  жоспарланған  жəне  жаңадан  игерілген 
бұйымның  негізінде  жасалады.  Ол  жоспарлы  калькуляцияны 
жасауға негіз бола алады. 

 
80
Нормативтік  калькуляция  ағымдағы  жоспарлы  калькуля-
цияның бір түрі болып табылады. Бұл аталған əдіс шығындарды 
есептеудің  нормативтік  əдісін  жəне  кəсіпорынның  өзінде 
пайдаланып  жүрген  өнімнің  өзіндік  құнының  калькуляциясын 
колданады.  Оның  негізінде  қол  жеткен  шығындар  деңгейін 
сипаттайтын  ағымдағы  жəне  əрекет  етіп  тұрған  нормаларды 
пайдаланады.  Нормативті  калькуляцияның  жоспарлы  калькуля-
цияға карағанда дəлділігі анағұрлым жоғарылау болып келеді. 
Кейінгі  (немесе  кезекті)  калькуляция  өнім  шығарылғаннан 
соң, бухгалтерлік есеп мəліметтері бойынша жасалынады. Олар 
нақты  шығынды  көрсетеді.  Оларға  нақты  (есеп  беру  калькуля-
циясы) жəне шамаланған калькуляция жатады. 
Өнімнің  өзіндік  құнының  нақты  (есеп  беру)  калькуляциясы 
нақты шығындармен сипатталады, ал ол кəсіпорынға байланыс-
ты  жоспарлы  себептер  бойынша  да  (өнімді  өндірудің  орын-
далуы немесе орындалмауы, кейбір шығындар түрлерінің артық 
немесе кем жұмсалуы) жəне оған байланыссыз себептер бойын-
ша  да  (материалдарға  бағаның  өзгеруі,  амортизациялық  ауда-
рымдардың  нормасы,  суға,  газға,  жылуға,  электр  энергиясына 
тарифке  өзгерістер  енгізілуіне  байланысты)  ауытқуы  мүмкін. 
Калькуляцияның  бұл  түрі  нақты  шығындар  туралы  есептік 
мəліметтің негізінде дайындалады. 
Шамаланған  калькуляция  нақты  шығындар  жəне  тоғыз 
айдың ішінде алынған өнімдер немесе басқа да кезеңге есептел-
ген  шығындар  деңгейінде  жасалады.  Калькуляцияның  бұл  түрі 
ағымдағы  жылдағы  өндірілген  өнімнің  нəтижесін  алдын  ала 
бағалау үшін пайдаланылады. 
Калькуляциялау  кезінде  өнімнің  өзіндік  құнының  калькуля-
циясын  жəне  шығындарды  есептеу  объектісін  дұрыс  белгілеу 
өте үлкен рөл атқарады. 
7  БЕҚС-ның 9-бабының  негізінде  өнім  (жұмыс,  қызмет) 
өндіруге  кеткен  өндірістік  шығындар  олардың  экономикалық 
құрылымына сəйкес, келесідей элементтер бойынша топталады: 
— материалдық шығындар; 
— еңбекақы шығындары; 
— сақтандыруға аударымдар; 
— құралдардың тозуы; 
— басқа да шығындар. 

 
81
Енді  құрылыстағы  өнімнің  өзіндік  құнын  калькуляциялау 
үшін кəсіпорын өзіне тəн əдісті  қолдануы мүмкін. Солардың бі-
рі — тапсырыстық  əдіс.  Бұл  əдіс  арнайы  тапсырыспен  орында-
латын  жұмыс  түрін  калькуляциялауға  арналған.  Бір  ерекшелігі 
—  құрылыс  саласына  негізделген,  əрі  шығын  баптарына 
жекеленіп, өндірістік тапсырыстың сметалық құрылымына  сəй-
кес, алдын-ала анықталған мөлшері бойынша құрылады. Өзіндік 
құн  тапсырыс  орындалып  біткен  соң  анықталады.  Тапсырыс 
орындалғанға  дейін  барлық  шығын  аяқталмаған  өндіріс  болып 
табылады.  Əрбір  құрылыс  нысанына  шығындар    жеке-жеке 
есептелінеді,  əрі  əрбір  есепті  кезеңде  орындалған  жұмыс  дең-
гейін  сметалық  мөлшермен  салыстырып,  өзіндік  құнын  каль-
куляциялайды. Бағалау тікелей орындалған жұмыс көлеміне жа-
салады  жəне  уақыт  аралығына  мəн  берілмейді.  Бұл  əдістің  бір 
тиімділігі тапсырушы тапсырмасының əрбір есепті кезеңде қан-
дай үлестік салмағы орындалғанынан хабардар болып отырады. 
Сметаны  құрғанда  ресурстық  жəне  базистік-өтемдік  құры-
лыстың құнын анықтайтын əдіс қолданылуы мүмкін. Ресурстық 
əдіс тарифтер мен ағымдағы бағаны қолдану арқылы калькуля-
циялау, қажеттілікті табиғи көрсеткіштер түрінде: материалдар, 
өнімдер,  құрылғылар,  құрылыс  орнына  жеткізу  əдістері  жəне 
арақашықтығы  берілген,  құрылыс  машиналарын  іске  асыру 
уақыты жəне олардың құрамы, жұмысшылардың еңбек шығын-
дары жəне т.б. 
Базистік-өтемдік əдіс құнды сомалауды көрсетеді, сметалық 
бағаның  базистік  деңгейде  өтелуі 01.01.1991 жылдан  бастап 
қолданысқа  енгізілген  жəне  тапсырыс  беруші  кəсіпорын,  соны-
мен  қатар  мердігерлік  кəсіпорынның  қосымша  шығындары 
есеп-айырысу  жолымен  анықталады,  тарифтер  мен  ағымдағы 
бағаның  өзгеруі  өндірілетін  құрылыс  ресурстары  процесімен 
байланысты  (материалдық,  техникалық,  энергетикалық,  еңбек-
тік,  қызмет  көрсету  жəне  т.б.)  нақты  тарифтер  мен  ағымдағы 
бағаның  өзгеруі  келешектегі  осы  құрылыстағы  есеп-айырысу 
процесін нақтылауға тəуелді болып табылады. 
Алғашқы  сметалық  құжаттар  локальды  смета  болып  табы-
лады, ортақ алаңдық  жұмыс  көлемі  негізінде  немесе  үйлер  мен 
ғимараттар шығындары жəне жеке жұмыс түрлері үшін базистік 
баға  деңгейінде  жасалынады,  жұмыс  жобалары  жəне  жұмыс 

 
82
құжаттарын  өңдеуде анықталады. Локальдық сметамен анықта-
латын  құрылыс  жұмыстарының  құны  өзіне  тікелей  шығын,  қо-
сымша шығын жəне сметалық пайданы енгізеді. 
Базистік баға деңгейіндегі тікелей шығындар еңбекақы төлеу 
құнымен, материалдар, өнімдер жəне құрылғылар, құрылыс ма-
шиналарын іске қосу есепке алынады. 
 
6.3. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың  
және шығынды есепке алудың халықаралық  
тәжірибеде қолданылатын әдістері 
 
Кəсіпорынның  басқарушы  есебі,  есептің  бір  бөлігі  ретінде, 
жіктеумен,  жазумен,  таратумен,  талдап,  қорытумен,  ағымдағы 
жəне  жорамалданған  шығындар  бойынша  есеп  берумен  байла-
нысты жүргізіледі. Басқарушы есебі салаға, сала ішіндегі салаға, 
қызмет  түрлеріне,  кəсіпорынға  лайықтап,  шығындарды  есепке 
алудың жəне өнімнің, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің 
өзіндік  құнын  есептеп  шығарудың  жүйелі  əдістерін  талдап, 
енгізуді  көздейді.  Мұнда  цехтар,  функционалдық  бөлімшелер, 
жауапты  адамдар,  қызмет  түрлері,  бұйымдар,  кезеңдер  жəне 
басқа  да  көрсеткіштер  бойынша  шығындарды  есепке  алу  жəне 
өнімнің  өзіндік  құнын  алдын  ала  есептеп  шығару  жүзеге 
асырылады.  Басқарушы  есеп  келесі  кезеңдерде  өнімнің  өзіндік 
құнын, стандарттық немесе өзі қалайтын өзіндік құнды болжай-
ды,  түрлі  кезеңдер  ішіндегі  элементтер  мен  баптар  бойынша 
өзіндік  құнды  салыстыруды  жүзеге  асырады  жəне  түрлі  жағ-
дайлардағы  өнімнің  өзіндік  құн  бойынша  бар  нұсқауларға  тал-
дау  жасап,  кəсіпорынды  басқару  органдарына  өзіндік  құн 
туралы деректер береді, бұл деректер осы органдар үшін ағым-
дық  жəне  болашақ  операцияларды  бақылауды  жүзеге  асыру 
құралы болып табылады. 
Кəсіпорынды басқарудың екі нұсқасын кездестіруге болады. 
Бірінші  нұсқада  тек  есептік  функция  орындалады:  жауапкер-
шілік  орталығы  бойынша  өндіріске  кеткен  шығындарың  есебін 
жүзеге  асырады  жəне  өнімнің,  жұмыстың  жəне  қызметтің  өзін-
дік құнын калькуляциялайды. 
Ал екінші нұсқада таза есептік функциямен қатар, өндіріске 
кеткен  шығындардың  сметасын  жасауды,  сондай-ақ  норматив 

 
83
пен  норманы  əзірлеуді  жүзеге  асырады,  яғни  кəсіпорынның 
барлық нормативтік шаруашылығын жүргізіп, жасалған шығын-
дарды талдап, оларды стандартпен салыстырып, өнімнің өзіндік 
құнын  болжайды.  Бухгалтерия  жұмысын  осылайша  ұйымдас-
тыру кəсіпорынды басқару жүйесінің бір бөлігі болып саналады. 
Шетел  кəсіпорындарында  тап  осындай  нұсқа  өте  жиі  кездеседі 
жəне ол басқарушы есеп деп аталады. 
Сөйтіп, өндірістік (басқару) есеп қаржылық есепті кеңейтеді 
жəне  ол  негізінен  кəсіпорынның  ішкі  операцияларын  жүргізу 
кезінде қолданылады. Бұл жерде қаржылық есеп есептік саясат-
тың  аясында  Халықаралық  есеп  стандартына  сəйкес  ұйымдас-
тырылса,  басқарушы  есеп  іс  жүзінде  ондай  тəртіппен  белгілен-
бейді  (регламенттелмейді).  Халықаралық  есептің  тəжірибесі 
мынаны  көрсетіп  берді:  кəсіпорынның  əрбір  саласында,  сала 
ішіндегі  саласында  шығындарды  есепке  алуды  ұйымдасты-
рудың қалыптасқан ерекшеліктері, оның үстіне көптеген кəсіпо-
рындар мен фирмалардың капиталмен еркін айналысуына  мүм-
кіндік  беретін  көпсалалы  профилі  бар  екенін  ескерген  жөн, 
демек  өндірістік  есептің  қатаң  тəртібін  белгілеу  іс  жүзінде  өте 
қиын іс болып табылады. 
 

1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал