А. А. Теміржанова кой ш аруаш ылығЫ, ҚОЙ



жүктеу 1.97 Mb.

бет1/6
Дата11.09.2017
өлшемі1.97 Mb.
  1   2   3   4   5   6
14096

Г 7 & С
 
-
&   я
mm
I
А.А.  Теміржанова
КОЙ  Ш АРУАШ ЫЛЫҒЫ,  ҚОЙ 
ЕТІН,  ЖҮНІН,  ЕЛІТІРІСШ  
0Н ДІРУ   ТЕХНОЛОГИЯСЫ
пәнінен практикалық жұмыстарға арналған
оқу құралы
Павлодар

ч
Қазақстан Республикасы Білім жәке гылым министрлігі 
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
А. А. Теміржанова
ҚОИ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, ҚОИ 
ЕТІН, ЖҮНІН, ЕЛІТІРІСІН 
ӨНДІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ
пәнінен практикалық жұмыстарға арналған
оқу құралы
Павлодар
Кереку

ҒЮЖ 636 32/38.(075.8)
КБК 46.6я73 
ТЗЗ
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекетпк 
университетінін Ғылыми кеңесімен басуға ұсынылды
Пікірсарапшылар:
Т.  К.  Бексеитов-  ауыл  шаруашылыгы  ғылымдарының  докторы, 
профессор, 
С.  Торайгыров  атындағы  Павлодар  мемлекетпк
университетінің агротехнология факультетінің деканы;
Қ.  О.  Базарбеков- биология  ғьшымдарының докторы,  Павлодар
мемлекеттік педагогикалық университетінің проректоры;
Р  Р  Акильжанов- 
ветеринария  ғылымдарының .кандидаты,
доцентП авлодар  облыстық  ауыл  шаруашылығы  басқармасыньщ  мал 
шаруашылық және ветеринария бөлімінің бастығы.
Теміржанова А. А.
ТЗЗ  Қой шаруашылығы, қой етін, жүнін, елітірісін  өндіру
технологиясы : пәнінен практикалық жұмыстарға арналған оқу
құралы. -  Павлодар : Кереку., 2011. -  100 б.
ISBN 9965-573-83-2
нұсқауда  «Қой  шаруашылығы,  қой  етін,  жүнін
елітірісін  өндіру  технологиясы»
практикалық  жұмыстарды
жүн
жэне
жұгттаудаңдау
Оқу 
құралы 
зоотехния 
мамандығы 
бойынша 
оқитын
студенттерге араналған.
ISBN 9965-573-83-2
Ж  636 32/38.(075.8)
M R * "  #  В
атында^ 
1
С  Бөйсвм
І І Ж в
1
V
га
Г \ Х А Н
Теміржанова А. А., 2011
ПМУ

Қой  шаруашылығы  Қазақстан  Республикасында  басқа  мал 
шаруашылығы  салаларының  ішіндегі  ертеден  келе  жатқан  дәстүрлі 
бірден-бір  жетекші  сала  болып  табылады.  Қой  тұқымдарының 
барлығы  негізінен  ет  алуға  пайдаланылады,  содан  кейінгі  үлесті  жүн, 
елітірі, май, сүт өнімдері алады.
Қазіргі  жағдай  елімізде  қой  шаруашылығы  өнімдерін  өндіруді 
дамытып,  қой  өнімдерін  өңдеу  технологиясын  жетілдірудің  мәні  зор 
екенін 
дәлелдейді. 
Қой 
шаруашылығын 
нарық 
заманына 
экономикалык  жагынан  тиімді  етіп  өсірудің  кілті,  ғылым  мен  озық 
тәжірибенің  берік  бірлігінде.  Соңғы  жылдарда  дүние  жүзінде  ауыл 
шаруашылык  ғылымдарының  қатарыда  қой  жөніндегі  ғылым  да  сан 
алуан  жаңалықтармен,  жаңа  технологиялармен,  селекция  әдістерімен 
байытылды.  Соның  ішінде  қой  шаруашылығының  қазіргі  таңдағы 
жетістіктерін  эрі  қарай  жетілдіріу  мақсатында  жас  мамандарға 
тәжірибелік  жұмыстар  жүргізіп  өз  білімдерін  жетілдіру  мәселесі  алда 
тұр.  Осыған  байланысты  бұл  кітапта  алға  қойылған  мақсат  тәуелсіз 
мемлекетіміздің  мал  шаруашылығына  маман  дайындайтын  оку 
орындары  мен  факультеттерінің  студенттеріне  пэн  бойынша  алган 
білімдерін  тереңдетуге,  зертханалык  сабақтарды  ғылыми-зерттеу 
жұмыстарымен  ұштастыруға  сонымен  бірге  сабақтан  тыс  уақытта 
өздігінен  дайындалуға  да  арналған.  Бұл  оқулықта  мынандай  негізгі 
мәселелер қарастырылып отыр:
-  қой  малының  өсуі  мен  дамуы,  сыртқы  түр-сипаты,  өнімділігі, 
кой  өнімдерінің,  қой  малының  сыртқы  пішінімен,  бітімімен 
байланысы және оларды анықтау жолдары;
-  қой  шаруашылығы  өнімдері  жүн,  ет,  елітірі,  тоңдық  тері, 
мәйек.Қой 
шаруашылығы 
өнімдерін 
өңдеу 
негізі, 
дайындау 
стандарттары,  қой  өнімдеріне  (жүн,  ет,  елітірі,  тері)  қойылатын 
физикалық-техникалық-технологиялық 
талаптар 
жөніндегі 
нұсқаулардың  негізгі  ережелері  (шикізат  ретінде),  кой  өнімдерінен 
альшатын тауар-бұйымдар ерешеліктері;
■  койдың  жоспарлық  тұқымдарына  (биязы  жүнді,  жартылай
биязы  жүнді,  жартылай  қылшық  жүнді  және  қылшык  жүнді  қой
тұкымдары)  сипаттама  бере  келіп  олардың  тұкымдық  ерекшелігіне 
тоқталу;
- кой бонитировкасы бойынша жалпы жұмыстары, қой тұқымын 
өз  төлі  есебінен  көбейтіп,  өсіріп-жетілдіру,  сапасын  жақсарту,  қой 
қоздату жоспарын құру.


Қойлардын  экстерьері. 
Қойдын 
жасын  тістері 
бойынша 
аныктау. Қойлардын кондылығын аныктау
Экстерьер I  жануардың сырткы  бейнесі  жэне дене  бітімі. Ол  сол 
дене  бітімінің  түрінің  көлемінде  койдын  даму  деңгейш  бағалауга 
мүмкіндік береді.  Сондыктан, кой тұкымын  асылдандыру жұмысында 
койга сырткы пішініне карал, бага беруге үлкен мән бершеді.
Қойдын сырт пішініне карап, мьша төмендегі:
1
) дене бітімін бағалау;
2
) нәсілдік ұксастығын аныктау;
3
) өзіндік ерекшеліктері мен өнім багытын аныктау;
4) жасын аныктау;
5) кондылығынын аныктау;
6
) денсаулығын тексеру снякты селекциялык мэселелері.
Малдын  пішініне  дұрыс  баға  беру  үшін, 
олардьщ  дене
мүшелерінін  сыртқы  көрінісін,  ішкі  ағзалары  мен,  өмір-тіршіліпн
және накты енімділік қаситгерімен байланысын таразылаған жөн.
Қойдың  дене  пішініне  баға  бергенде  төмендегі  негізгі
денелердің  сырткы  көрінісіне  яғни  бас,  мойын,  шоктьік,  кеуде,  арка, 
бел,  бөксе,  аяқ,  желін,  жыныс  мүшелеріне  үйлесімділігіне,  келбетпн
келісімділігіне жеке-жеке мэн беру кажет.
1-тапсырма.  Қойдың  экстерьерін  бағалау  әдісін  сипатгау  жэне 
танысу:
1
) снпаттама беру (баллмен) —;
2) Нүктелік өлшеу әдісі - ;
3) Фотосуретке түсіру әдісі - ;
2-тапсырма. 
Қойдың 
экстерьерінін 
негізгі 
бөліктерін 
жануардың 
контурында 
және 
бөліктер 
өлшемдері 
алынатын
нүктелерді белгілеу (
1
.
1
- сурет).
6 * £
1
.
1
- сурет

1
.
1
-кесте 
Өлшемдер
өлшемдерін анықтау 
Өлшеу нүктелері
Шоқтық биіктігі  I  Шоқтығының ең биік
есінен жерге дейін 
Тоқпақ  жілік
Тұрқының
қиғаш
і Ы Н Д Ы Г Ы
Қурал 
Өлшеу 
таяғымен
пен  жауырын  буынның  Өлшеу 
алдыңғы  жағынан  шонданай  сүйегінің  таягымен
нүктесіне
Кеуде тереңдігі 
Шоқтығының
биік  нүктесінен  төс  Өлшеу
таяғымен
Кеуде кеңдігі
сүиепнің жиепне дейін
Жауырынның  артқы  бұрышына  қарай  |  Өлшеу
тігесінен
таяғымен
Сербек  аралыгы  Мықын 
сүйегінің  сыртқы 
шығыңқы  Циркуль
кеңдіп
шетінен
Жауырын  түсы  I  Жауырынның  артқы  бұрышына  қарай  Таспа
>амы  тіпнен
орамы
Жіліншіктің астыңгы жағынан
Таспа
Өлшемдердің аталуы:
қигаш
ұзындыгы, 4) Кеуде тереңдігі; 5) Кеуде кеңдігі; 
6
) Сербек аралыгының
кевдігі,  7)  Бас  үзындығы; 
8
)  Бас  орамы;  9)  Жауырын  тұсынан  алган 
кеуде орамы; 
1
0) Сирақ орамы;
Дене бітімінің индекстерін есептеуге арналған формула:
1
) Ірілік =  кеуде орамы * 
100
денесішң қигаш ұзындығы;
2
)  Ұзын түрқылық -  денесінің қиғаш ұзындыгы  * 
100
шоқтыгының биіктігі;
3)  Мықын-кеуделік =  кеуде орамы  *
І / Р \ /  П Л   Т Л П П  
V  
*  п  і  
г * й
  /
100
кеуде тереңдігі (іші, қуы сы );
4)  Сүйектілігі = сирақ орамы * 
100
шоктыгының биіктігі;
5)  Сирақтылык 
шоқтыгының оніктігі —
 кеуде тсреіілігі  * 
100
шоқтыгының биіктігі;

3
-тапсырма. Қойлардың қоңдылық категориясымен танысу және 
сипаттама беру жэне қойлардың қоңдылыгын анықтау нүктелері.
1
.
2
- кесте -  Коңдылықуа сипаттама
Ж  Фшш
0
 
ш
 
V  
'  
^  
^   w  
-
Қоңдылық категориясы
_____ Қоңдылық сипаттамасы
___________________________________
Жогары
К
 
■ 
1  ■ 
■  —
Орташа
--------------------
L .
-------------
---------------------------------------------------------------------------------------------------
-—
----------------

----------------------------------------------------------
---------------------------------------------------------------------------------
Орташадан төмен_______________
Қойлардың  жасын  тістері  бойынша  анықтау.  Жануарлардың туу 
мерзімі туралы  мәліметтер болмаған,  өндірістік  жағдайларда олардың 
жасы  сүт  тістерінің  тұрақтыға  ауысуы  бойынша,  содан  кейін  күрек 
тістерінің қажалу деңгейі бойынша, одан әрі  олардың арасында (күрек 
тістердің)  саңылаулардың  пайда  болуы  және  олардың  пішіндерінің 
өзгеруі бойынша анықталады (кесте  1.3).
1.3-кесте -  Қойлардың тістерінің сипаттамасы
ж
Жасы
. . . А
---------------------- 

 
.   у -  

 

 
■ ■  
;  
1
 
Ш
й
 
.  
■ 

  -
Күрек тістері
Азу
тістері
Тістер саны 
1
1
  апта
Қасқа тістер көрінеді
.  
Щ
 

2
2
 апта
Күрек  тістер  шығып 
болады
1 -2-3 
азу
алды
тістер
20
3 ай

 
-  
&
 
і
1
  азу тіс
2
4
9 ай
-
2
 азу тіс
28 
1
1-1,5 жыл
Қасқа тістер озгереді
3 азу тіс
3
2
2
 жыл
Ішкі орталық өзгереді
Азу тіс 
өзгереді
Г
2
2,5 жыл
Сыртқы 
орталық 
өзгереді
32
3-3,5 жыл
Шеткі  тістер  өзгереді, 
тіс доғасы түзеледі
32
4-5 жыл
Tie  догасы  қабысады, 
күрек тістер қажалады
-
 
3
32
6-7 жыл
Күрек  тістер  қатты 
қажалады,  тіс  аралық 
тесіктер,  тістер  босап 
түсе бастайды
32
Ересек қойдың тіс формуласы:

4-тапсырма.Қойдың  жасын  тіс  аркадесі  бойынша,  тістердің 
аталуын белгілеп анықтау (
1.2
 - сурет ).
1
.
2
- сурет
5-тапсырма.  Қой  фермасында  3  қойға  өлшеу  жұмыстарын
жүргізу 
және 
күйлілік 
(семізділік), 
созылғыштық, 
кеуделік, 
сүйектілігін анықтау.
1.4-кесте  -  Қойлардың негізгі өлшемдері
Көрсеткіш
Жануардың №, тұқымы 
жасы, қоңдылыгы
Шоқтыгының биіктігі_______________
Шонданай биіктігі__________ ___ _______
Денесінің қигаш ұзындыгы_____________
Кеуде тереңдігі_______________________
Кеудесінің енділігі_______
Сербек аралыгының кеңдігі 
_____
Жауырын тұсынан
алған кеуде орамы____________________
Сирақ орамы______ ___________________
Конституциясын багалау  _________
Тікбұрыш  жүйесі  бойынша  экстерьерін 
сипаттау___________________ I 
\
Индекстері: 
Ірілік, 
ұзын 
тұрқылық, 
мықын-кеуделік, сирақтылық

Жумыс  үшін  қажетгілер:  1>гүрлі  бағытгағы  кой  тұқымдарыньщ
Н И И  —
 
V»  тіпі 

 
I  
койлар; 
4) 
койлардьщ
циркульдер,  таспалар,  3 
J
тістерінің
«Қойлардын
өлшемдері»  кесте-  ыкшамсызбасы;  |
қондылығын
түрлі
жүнінін
жүнге ондағы талшықтар
к а т ы н а с ы н а  
талдау жасау. Жүн және онын элементері
жүнщ
жүнді)
жүнді)
2.1- сурет- Биязы жүн
2.2 - сурет -  Биязылау жүн
2.3- сурет -   Жартылаи қылшық жүн
2.4 - сурет -   Қылшық жүн

Қой  жүні  сапасы  жағынан  бірқалыпты  болып  келмейді.  Бұл 
айырмашылық  жүн  талшықтарының  ұзындығына  мен  жіңішкелігіне, 
иректігі  мен  серпімділігіне,  гистологиялық  қүрылысына  т.б.  мен  мал 
денесінде  орналасу  ретіне  байланысты.  Осындай  айырмашылықтарға 
сүйене  отырып,  ғылыми  тұрғыдан  жүн  талшықтарының  көптеген 
түрлері  анықталған.  Біз  солардың  көп  тараған  негізгі  түрлеріне 
тоқтальш, сипаттап өтейік.
Қой жүнінде негізінен төрт түрлі жүн талшықтары болады:
1
) қылқан төріздес қысқа жүн талшықтары;
2) қылшық;
3) аралық қылшық;
4) тұбіт.
1-тапсырма.  Жүн  талшықтарының  негізгі  түрлерін,  олардың 
сыртқы 
ерекшеліктерін 
сипаттау: 
бұйралығы, 
иілгіштілігі, 
қалыңдыгы, ұзындығы, беріктілігі, жылтырлыгы (
2.1
  — кесте ).
2 .1 - кесте -   Жүн талшықтарына сипаттама
Талшық түрлері
Талшықтарының сипаттамасы
Түбіт
Аралық талшық
Қылшық
Өлі талшық
2-тапсырма.  Қойдың  табиғи  жүнінің  топтарына  сипаттама
беру.
2.
 2 - кесте -  Жүн топтарының сипаттамапары
№ р/с
Жүн топтары
Жүн топтарының сипаттамапары
і
2
3
4
3-тапсырма.  Қылшық  жүнді  сынамасына  оның  құрамындағы 
жүн талшықтарының негізгі түрлерінің проценттік қатынасына тапдау 
жасау (кесте 2.3).

Бір  текті  емес  жүн  үлгісіне  жүн  талшықтарының  негізп 
түрлерінің  проценттік  қатынасына  талдау  жасау  техникасы.  Салмағы 
2-3
  кг  жүн  үлгісін  сабын-сода  ерітіндісінде 
(1
  литр  суға 
2
  г 
кальцийленген  сода және 3  г 72%  шаруашылық сабыны) 45-50  градус 
температурада  жуу  қажет.  Осы  талдау  жұмысын  жүргізу  үшін  жүнді 
сабын-сода  ерітіндісінде  жуу,  жүннен  оған  жабысып  қалған  түрлі 
қоспалардан тазалауды қамтамасыз етеді.
Эрбір үлгінің  жүнін  жуу  үшін,  оларды  сабын-сода  ерітіндісі  бар 
стақандарға  салады,  шыны  таяқшамен  абайлап  араластыра,  жүн 
талшықтарының  тығыздалып  қалган  түйіндерін,  кірленген  жерлерді 
ажыратады.  Мұның  өзіңде  жүн  талшықтарының  шиеленісіп  қалуына 
жол  бермеу  қажет.  Содан  кейін  жүнді  таяқшамен  көтеріп,  кір 
ерітіндіні  стақаннан  қақпақшалы  банкаға  салады.  Сосын  таза  басқа
стақанға таза ерітінді құяды және жүнді  қайталап жуады.
Жуылған  жүнді  орамалға  немесе  сүзгіш  қағаз  парақтары 
арасынан  жақсылап  сығады,  және  кепкенге  дейін  5-6  сағат  бойы
кептіргіш шкафта ұстайды.
Жүннің  зерттелетін  үлгісінен  әрқайсысы  0,3-0,4  гр.  орташа
сынама  алады.  Түлымша  өлшеміне  байланысты  сынама  салмағы  да 
оданда  көп  болуы  мүмкін.  Сынамалардың  бірі  —  негізгі,  екіншісі  —
бақылау, үшіншісі -  қосалқы болады.
Жүннің  екі  сынамасына  ғана  талдау  жасаса  жеткілікті.  Әрбір
сынаманы  тұрақты  құргақ  салмаққа  дейін  кептіру  қажет.  Ол  үшін 
сынаманы қүрғақ салмағы алдын-ала анықталған қақпагы бар стақанға 
салады.  Стақан  бетін  қақпақпен  емін-еркін  жабуға  болатындай  етіп 
жүнді  стақанға  салады.  Осыдан  кейін  жүні  бар  ашық  стақанды 
қақпағымен  бірге  кептіргіш  шкафқа  немесе  термостатқа  салады  жэне 
105  градус  температурада 
1
  сағат  бойы,  температурасын  одан  әрі 
жоғарлатпай-ақ  кептіреді.  Содан  кейін  стақанды  кептіргіш  шкафтан 
жылдам  алып  шығады  да  қақпағын  жабады  және  өлшегенге  дейін 
салқындату  үшін 
15-20 
минутқа  эксикаторға 
орналастырады. 
Стақанды  ыстық  күйінде  өлшеуге  болмайды.  Жүн  салынған  стақан 
суығаннан  кейін,  оны  өлшейді  жэне  сол  температурада  кептіргіш 
шкафқа  салады  жэне  берілген  тәсілмен  кептіріп 
0,01
  г.  дәлдіктегі 
тұрақты  құргақ  салмаққа  дейін  өлшейді.  Жүн  сынамасының  тұрақты 
құрғақ  салмағы  жүн  салынған  стақан  салмағынан  қақпағымен 
стақанның түрақты құрғақ салмағынан алып тастау арқылы жабады.
Сынаманы  өлшеп  болған  соң,  жүнді  талшықтарының  негізгі 
түрлері бойынша  көзбен шолып, қолмен (жекелеген талшықтарды алу 
үшін  пинцентті  қолданады)  топтарга  :  қылшық,  түбіт,  аралас,  өлі

талшықтар  деп  бөледі.  Талшықтардың  осы  аталған  эрбір  топтарын 
тұрақты құрғақ салмаққа дейін жеткізеді.
Жүн  сынамасының тұрақты  құрғақ салмағын  сонымен  қатар жүн
талшықтарының  негізгі  түрлерінің  топтарының  тұрақты  құрғақ
салмағын  кестеге  жазады,  сонымен  бір  уақытта  осы  талшықтардың
салмағын  жүн  сынамасының  тұрақты  құрғақ  жалпы  салмағынан 
процентпен есептейді.
Аталған  барлық  операцияларды  (жуу,  тұрақты  құргақ  салмаққа
дейін  кептіру,  талшықтың негізгі  түрлері  бойынша бөлу  жэне кестеге
жазу)  екі  сынама  - 
негізгі  және  бақылау  сынамалары  бойынша 
жүргізеді.
Егер  негізгі  және  бақылау  сынамаларында  түбіт  пен  қылшық 
салмағының 
қүрамы, 
жалпы 
алынған 
жүннің 
3
 
абсолюттік 
проецентінен  аспайтын  проценттік  көрсеткіші  көрсетілгенде,  талдау 
қорытындысы дұрыс деп есептелінеді.
Мысалы  қылшықтың  мөлшері  негізгі  сынақта  53%,  ал  бақылау 
сынамасында  56  %  аспағанда,  бірақ  50%  кем  болмаган  жағдайда. 
Мұндай жағдайда талдаудың соңғы нәтижесін бекіту үшін, екі сынама 
бойынша, 
эр 
топ 
талшықтарының 
көрсеткіштерінен 
орташа 
арифметикалық көрсеткішті апады.
Эр  топ  талшықтар  сынамаларының  арасында  көрсеткіштердің 

абсолютті  процент  айырмашылығы  болса,  жүннің  үшінші  (қосалқы) 
сынамасы бойынша талдау жасау қажет болады.
Ашық түсті  жүн сынамаларды талшықтар бойынша қара қағазда, 
ал қара түсті жүндерді ақ қағазда  жіктеу қажет.
Егер  жүнді  тапдау  кезінде  өсімдік  қоспасы,  қайызгақ,  жүн 
үзінділері  және  т.б.  түрінде  қоқыс  қалған  жағдайда,  оны  мұқият 
жннап,  өлшеп,  алынган  жүн  сынамасы  массасынан  проценттік 
мөлшерін  көрсету  қажет.  Қоқыс  массасы  жүнді  дұрыс  жуғанда  және 
түрлі  талшықтарын  типтерін  топтар  бойынша  мұқият  жіктегенде, 
барлық сынама массасының 
2
 
%
 аспауы керек.
Ескертпе. Жүн сынамаларын талдауга қажетті уақытты қысқарту
мақсатында,  негізгі  талшықтар  типтеріне  бөлмес  бүрын  өлшеудің
алдында  және  содан  кейін  де  үздіксіз  құрғақ  массага  жеткізбейді,
ауалық  —  құргақ  жагдайдағы  жүн  сынамалары  массаларын  алумен 
шектеледі.
Осы 
мақсатта  жүн 
сынамаларын  басында  30-40  минут
аралыгында 
100
 -   105° температурада  кептіретін  шкафта  кептіреді,  ал
содан  кейін талдау жүргізілетін бөлмеде 3-4 сагатқа қалдырады, содан 
кейін өлшейді.

Әдістеме  оданда  жеңілірек  болуы  мүмкін,  бірақ  онда  талдау 
нэтижесінің  нактылығы  төмендейді.  Мұндай  жағдайда  жүн  үлплер.н 
сабынды -  содалы ерітіндіде немесе эфирде бірнеше рет жуады, содан 
кейін  орамалда  немесе  фильтрлейтін  кагаз  бетгершш  арасында 
сығады  және  жүн  талдауы  жүрлзілетш  бөлмеде  немесе  ауа
ылгалдылығы ұксас бөлмеде бірнеше сағат кептіреді.
Жуылған  және  ауалык-құрғак  жағдайға  жеткізілген  үлплерда
студенттерге  үлгілерді  іріктеуге,  оларды  жүн  талшықтарының  непзп 
топтарына бөліп, өлшеу үшін таратады.
2.3-кесте -  
Жүннің 
негізгі типтерінің қатынасы  ________

Жүн 
Қ ұ р ғ а қ  
жүн талшықтарының салмағы
с ы н _________________ _________ ______ I—
Сына 
малар 
Түбіт  I  Аралық  Қылшық 
Өлі
I  
малар 
ының 
талшық 
талшық
м
а
с
с
а
___________ _______ ____
Құрғақ
талшық
тарының
салмағы
1
 негізп
жалпы
4-тапсырма.  Түрлі  малдар  жүн  ерекшеліктерін,  сонымен  қатар 
жасанды  және  синтетикалық  талшыктарға  сипаттама  беру  (2.4  -
кесте).

Атауы
Жүнді  құрайтын 
талшықтар типтері 
|
Өндірілген өнім
Қой жүні
а) біртекті
б) біртекті емес
Ешкі жүні
а) біртекті
б)  біртекті  емес  ешкі 
түбіті
Түйе жүні
Үй қояны түбіті
Жылқы жүні
Сиыр жүні
Зауыт ескі жүні
Жасанды талшықтар
Синтетикалық
талшықтар
5-тапсы рм а. Тоқыма талшықтарына қышқылдар мен негіздердің 
эсер ету сипаты мен жану көрінісімен танысу (2.5 - кесте).
2.5-кесте  —  Түрлі талшықтарға қышқылдар мен сілтілердің әсері
Үлгі №
Талшық
тобы
Әрекет
Жану типі
H
2
S 0
4
КОН
1
 
і
2
3
Жұмыс  үшін  қажеттілер:  1)  техникалық -   аналитикалық таразы;
2)  іскек;  3)  сабынды  -   содалы  ерітінді;  4)  сыйымдылығы  50  см

қақпақтары  бар  екі  шыны  стақан;  5)  шыны  таяқша; 
6
)  фильтрлейтін 
қағаз  немесе орамал;  7) жүннің түсіне байланысты  қара  немесе ақ бет 
қагаз; 
8
)сынамаларды  іріктеу  үшін  қылшықты  немесе  жартылай 
қылшықгы  -   біртекті  емес  жүн  үлгісі;  9)  жүн  талшықтары  негізгі 
типтерінің  арақатынасына  сынамаларды  талдау  кезінде  үлгі  -   нұсқа 
ретінде  пайдалану  үшін  аралық  талшық,  қылшык  және  өлі  талшық, 
жүн  талшықтары  желімделген  төрт  планшет; 
10
)  термометрі  бар

терможүнді  талшықтар,
ікты және кылшык жүнді
Ескерту  А лдан  ала  жуылпж  және  ауалык  -   ^ г а к   жагдаига
жеткізілтен жүн үлгілерімен сабак өткізгенде, 3-6 және  10 пунктер  Д
кяпсетілген кұрал жабдыкгын кажеті болмаиды.
5  тапсырма  бойынша  сабақ  өткізгенде  эр  студентерде  қосымша
келесі заттар болу кажет:  1) сыйымдылығы  50 см  ек. бюкс;  2) тоқыма 
талшықгар  ү л гі^ р і;  3)  H
2
S 0
4
  немесе  НС1
6
iDevi  жэне  NaOH  немесе  КОН  замыр  сштінщ  біреуш.ң  10/о,  4) 
Й лардГщ  
табигатын 
танып 
білу 
үшін 
колданылатын 
жүн
« и л а р д ь щ  
_________  
„.„ж.жяттчіг  п м к - п и я п а п ы »  
кестесі.
талшыктарының
ықтарыиьігг 
--------- '
6 -  тапсырма. Қой жүнінің құрылысымен танысу.
Жүмыс  үшін  қажет:  қой  жүні  немесе  биязы,  жг 
ылай кылшықты жүнді жэне қылшық жүнді  кой.
3 Жүинін  гистологиялык күрылысы
Жүнді  гистологиялык  зерттеу  кезінде  мынандай  міндеттер  алға 
койылады:  алынған  үлгідегі  биязы,  жартылай  биязы,  қылшық жүннің 
кабыршакгы  қабатынын  құрылысы  (  кабыршақтың  пішіні,  мөлшері 
және  өзара  орыналасуы);  өзектің  бар  жогы  және  салыстырмалы
өлшемдері, талшыктың көлденен кесіндісіндегі сипаты.

-   тапсырма.  Микроскоптан  биязы,  жартылай  биязы,  қылшык 
жүннін,  өсімдік,  синтетикалық  және  жасанды  талшыктарды  көріп 
микроскопиялық суретін салу.

Микроскоппен  қарағанда  жүн  талшығының  үш  қабаттан 
тұратыны байқалады.
о
°
Қылшық
сы р тқ ы  П1Ш1Н1
көлденең
к е с ін д іс і
сыртқы 
П1Ш1Н1
көлденең
кесіндісі
Аралық талшық
талшық
СЫртҚЫ П1Ш1Н1
көлденең
кесіндісі
сыртқы 
П1Ш1Н1
көлденең
кесіндісі
Мақта
Синтетикалық және жасанды 
___  
талшық
3.1- сурет 
Жұн талшықгарыньщ гисгологиялық қурылысы
3.1-кесте -  Жүн талшықтарына морфологиялық және микроскопиялық 
сипаттама

тапсырма.  Қой  жүнінің  кабаршақты,  кабақты,  өзек 
қабаттарының гистологиялық көрінісін сипаттау (
3.2
 - кесте).

Талшық типтері
Құрылыс ерекшеліктері
Түбіт
Аралық талшық 
Қылшық 
Өлі талшық
М икроскоппен 
көруге 
арналған 
және 
зерттелетін 
препараратты   дайы ндау.  Заттық  шыныга  0,5  мм  болатын  8-10  дана 
жүн  кесінділерін  глицерин  тамшысын  тамызамыз  да  жабын 
шынысымен  жабамыз.  Жүн  талшықтарын  зерттеу  алдында  эфирде
жуамыз. 
Препаратты 
микроскоптың 
заттық 
үстелшесіне 
орналастырамыз.
Қылшықтың жэне өлі түк 
:ы  түрлердің  талшықтарь
құрылысының
Қылшықтың және өлі жүннің
Қылшық талшық
Өлі түк
П репаратты   дайы ндау  техникасы .  Өзегі  жақсы  дамыған  ақ 
қылтықтың  немесе  өлі  түктерді  ұзындығы 
0
,
3
-
0,5
  см 
10-15  дана 
талшықтарды кесу.  Осы  қималарды дистиллирленген су тамшысы бар 
заттық шыныға салу және жаппа шынымен жабу.
Содан  кейін  жаппа  шынының  бір  жақ  шетіне  араластырылмаган
этил  спиртінің  (95-96  %)  бірнеше  тамшысын  жағып,  ал  жаппа
шынының қарама-қарсы  жагынан  сүзгіш  қагаздың жолақтары  арқылы
суды  сорып  алу  керек.  Осындай  сорып  алуды  спирттің  бірнеше
өлшемін  енгізе  отыра  5-6  рет  қайталау  керек,  осылайша  кесілген
ұштарының  өзектерінің  ақшылданғаның  көруге  болады.  Препаратты 
микроскоп арқылы көріп қарастырады.
Жұмыс  үшін  қажеттілер:  1)  микроскоп;  2)  заттық  шынылар;
3)жаппа  шынылар;  4)  глицерин;  5)препатгық инелер; 
6
)  қайшылар; 
7
)
жүнді
жүн  үлпсі; 
11
)  мақта
синтетикалық  талшықтар  (штапельдік 
және 
т.б.); 
13) 
«Жүн
түрлерінің
14)  тамызгыштағы  дистиллирленген  су;  15)  өзегі  жақсы  дамыган  ақ
кылтық немесе өлі түк.

Жүннің_физика-техникалық_негізгі_қасиеттері'>4 Жүннің физика-техникалық негізгі қасиеттері
Жұннщ  физика-техникалық  негізгі  қасиеттеріне  жататындар-
ұзындығы,  капыңдыгы,  бұйралылыгы,  беріктілігі,  созылгыштыгы
каттылыгы,  икемділігі,  түсі  және  жылтырылыгы.  Техникалық
қасиеттерінен  ылгалдылыгын  және  таза  (жуылган)  жүн  шыгымын 
шаиырының болуы жэне сапасын есепке алады.
Сабақтың  мақсаты:  өндірістік  және  зертханалық  жағдайда 
жүнніч  үзындығын,  беріктігін,  бұйралыгын  анықтауды  үйрену. 
Сараптамалық жолмен жүннің қалыңдыгын анықтауды үйрену.
1-тапсырма.  Оқулықты  және  практикумды  қолдана  отыра, 
жүннің  техникалық  негізгі  қасиетгерімен  танысу  және  жұмыс 
дәптерлеріне оларды анықтау әдістерін қысқаша жазу.
2-тапсырма.  Біртектес  жүн  үлгілерінің  бір  тектес  емес  жүн 
үлплеріне табиғи және  шынайы ұзындықтарын өлшеу.
4.1-кесте -   Жүннің табиги және шынайы ұзындығы (см)___________
Жүн үлгілері 
0,5см-ге дейінгі 
0,1
 см-ге дейінгі
табиғи ұзындығы 
шынайы ұзындығы
Биязы
Жартылай биязы
Жартылай қылшық
Қылшық 
I
С.Торайғыров 
атындағы  П М У -д ің
академик  С.Ббйсемб^
атындағы  ғылыми
А

6 ‘6 * S ‘6
Ь‘6-0‘6
6

8
-S
‘8
00
 
I
fr‘
8
-
0‘8
fN
0
0
6 ‘L S ‘L
 
|
k4*
#
4
r-
V
l
-
o

l
<4
• 4

6‘9-S‘9
• 4
vO
fr‘9-0‘9
|vO

00

3  -  тапсырма.  Әрбір  студент  50  талшықтар  арқылы  бір  тектес 
жүннің  шынайы  ұзындығын  анықтау.  Нәтижелерін  4.3-ші  кестеге 
жазу және өңдеу. 

;  .•  *«
4  - тапсырма.  Жүннің  әр түрлі  топтарының  үлгілерінен  жүннің 
1
  см  ұзындығындағы  бүйралық  сандарын  есептеп  бүйралық  түрін
және жүннің тобьш анықтау. Нәтижелерін 4.3-ші кестеге жазу.
4.3-кесте  -  Жүннің бұйралығының түрлері
Үлгінің

Бұйралық түрлері 
және оның суреті
Ісм 
ұзындық 
тағы бұйра 
саны
Жүн тобы
Сапасы
(жіңішкелік
классы)
1
2
3
4
5  -  Тапсырма.  Жүннің  жіңішкелігін  өндірістік  жіктеудің  үлгісін 
қолдана отыра, сараптамалық жолмен жүннің қалыңдығын анықтау.
4.4-кесте  — Жүн әр түрлі топтарындағы бұйралық түрлері
Үлгінің
Жүннің
1
  см ұзын
Жүн
Жүн
Ескерту

бұйралығы
дыктағы
жіңішкелігі
нің
ның түрі
бұйра саны
сапасы
мкм
тобы
1
2
3
4.5-кесте  — Бір текті жүнді жіңішкелігі бойынша жіктеу
Сапасы
Жүн жіңішкелігі,
Сапасы
Жүн жіңішкелігі,
(жіңішкелік
мкм
(жіңішкелік
мкм
классы)
басы
соңы
классы)
басы
соңы
80 
.
14,5
18,0
48
31,1
34,0
70
18,1
20,5
46
34,1
37,0
64
20,6
23,0
44
37,1
40,0
60
23,1
25,0
40
40,1
43,0
58
25,1
27,0
36
43,1
55,0
56
27,1
29,0
32
55,1
67,0
50
29,1
31,0

Жүннің
ктілігін 
буда 
бойынша
анықтау. 
Жүннің
беріктілігін  талшықтарын  буда  қылып  органолептикалық  кұралмен 
анықтайды.
талшықтарының буда  үзіп сынауда.
күш  салып  отыра,  жүн
жүннің
сараптап  алысымен  сынайды.  Қалыңдыгы 
5-6
  см  шоғын  екі  қолдың
шоқка
vpaj
жүн  берік,  мықты
Жүн  будасының 
бірдей  жерден  үзілуі  қандайда  бір  ақаудың  бар 
екендігін білдіреді.
6
 - тапсырма.  Жүннің  беріктігін  сараптамалық  жолмен  анықтау 
(4.6-кесте).
4.6-кесте  -  Жүннің беріктілігі
Үлгі 

Сапасы
Үзуге
бойынша 
беріктігі 
жіңішкелік  I 
(өте
берік, 
орташа, 
әлсіз)
(ыбысқа беріктігі
Ескерту
(тогы жоғары, 
(шоғының белгілі
орташа, төмен)
бір аумағын да 
жүннің беріктігі 
нің әлсіздігі бай 
қалады ма екен)
Жүннің  беріктігін  зертааналық 
әдіспен  өлшеуге  талшық
будасының үзілу жүктемелегін динамометрлерде аныкгау енеді.
Жүннің  беріктілігіне  сипаггама  беру  үшін,  сонымен  бірге
шақырыммен  бершетін  оның  үзілу  ұзындыгы  да  аныкталады.  Үзілу
ұзындыгы  деп  бір  ұшынан  ұстап  түрған  кезде  асылып  т а ғ а н
калыпында  талшықтың  өз  салмагын  көтере  алмай  үзіліп  кетуін 
атаиды. 
*

Сынаманы  тавдау.  Жүннің  нақгы  бір  учаскесіндегі,  сонымен
В
 
х ^
и .  Ш Ш
  «Уылыивн  жүн  сұрыпьшың  Г ш ь к  
будасының  беріктіпн  аныкгау  үшін,  жуылмаган  жүннің  I S
сынамасын  тақдап  алады  -   ол 
200
  г  аз  болмауы  қажет,  ал  жуылған
жүннен  100 г аз болмауы  қажет.  Жалпы  сынаманы  эрбірінің салмагы
10-15  г  сынама  к р и д ы ,  оны  жүн  түбітінің  учаскесінен  трафарет  -  
торкөз приндипі боиынша тавдап алады.
Сынаманы  жуады  және  кептіреді.  Содан  кейін 
штапелькаларға немесе өрімдеоге бөлелі
оны  жекелеген
Б ер ш іп н   ДШ-ЗМ  және  ДШ-ЗМ-1  динамомеірлерінде  сынау
үшш,  әрбір  штапелекті  немесе  өрімді  талшыктарын  параллельді 
нем ^е°™ РУ ҮШШ ТСМ!Р тыРмамен тарайды.  Таралған  штапелкаларды
z
: ^
T
^
' K^ K- " - eMece  шаблонга  (үлгі’  қалып> салады —
есешR
B
I   ШОГЫР  ДаЙЫВДаЙАЫ’  олаРД“ Ч  5  қосалқы  болып 
есептешнеді. Әрбір шоғырдың салмағы 3-4 мг болуы қажет
Үзпш  жүктемелікті  талшықтардың  25  шоғырын  нөлдік  қысу 
қашықтығында  үзу  арқылы  анықгайды.  Буданың  бір  үшін  (оның
Ң

 жар! ысына дейін>  «едралдан апынган үстіңгі қысқышқа 
ютеді.  Содан  кешн  қысқышты  орнына орнатады.  Буданың  екіншісі
үшін,  қысылған  шоғырдағы  барлық  талшықгар  бірдей  больш 
түзелгендеи етіп төменгі қысқышқа бекітеді.
Талшықтардың шоғырын бекіткеннен кейін сабын бүрап жетекші 
механизмді іске қосады.
Үзік  жүктемелепнщ  көлемін  құралдың  шкаласы  бойынша 
анықтаиды.
Талшықгың  барлық  25  шоғыры  үзілгеннен  кейін,  олардың
барлығын  пинцетпен  бюкске  жинайды  және  қателігі  ± 
0 1
  мг 
аналитикалық таразыда өлшейді.
ці  өңдеу.  Киллограммен  -  күшпен  берілетін  Р
1
  үзу 
жүктемеліпн мына формула бойынша есептейді
Р1  = І Р
п
мұнда 
I P   -   шоғырлардың 
үзілу 
жүктемелігін 
көрсету 
шкаласының сомасы, кгс;  п — шоғырлар саны.
Километрмен  берілген  Lp  үзілу  ұзындыгын  мына  формула
боиынша есептейді:
Lp = PI  * 
1
  * n
M

мұнда  1 -  25мм-ге  тең талшық  шогыраларының  ұзындыгы;  М — 
үзілген шоғырлардың салмагы, мг
7-тапсырма. Динамометрде жүннің үзілу ұзындығын (беріктігін) 
анықтау  (4.7- кесте).
4.7-кесте  -  Жүннің беріктігін анықтау

р/с
Буданьщ
ұзындыгы,
мм
Жүн буданың үзілгеннен 
кейінгі салмагы, мг
Үзілу жүктемелігі, кгс 
1
Нұсқалар 
1
1
2
[3
____________________
IJ______
12
______ 3
_____________________
1
25
2
25
3
25
4
25

1
 
6
25
25
7
25
8
2
5
9
25
10
25
11
25
12
*25
13
25
14
25
15
Г 
25
25
1
6
17
25
1
8
25
19
20
25
25
21
2
5
22
2
5
2
3
25
24
25
25
25 
Г
Жүктеме
ілік
 сомас
:ы, кг
Барлық  буданың 
салмагы, мг
жалпы 
1


Жүнніц жіцішкелігін өлшеудің микроскопиялық әдісі  Сан 
дық көрсеткіштерді өңдеу
Жүннің  жіңішкелігі  екі  тәсілмен  аныкгалады:  зертханалык
н ) . данаметрди  " ’“ е™ ен)  жэне  “ I ™
- ™
  ( « «
Зертханалық  әдістің  мәні,  жүннің  құрамына  енетін  жекелеген 
талшықтардың  диамеірін  өлшеуде  және  микрометрлерде  жүннін 
жіңішкеліпнің орташа көрсеткіштерін есептеуде
^ О к у л и р ль,  мніфометрдің а у ц с м л ы  коэффициент™  аныктау. 
Зертханалык 
адіспен 
* у „н ,„ 
жщішкелігін 
олшеу 
кезіше 
микроскопты  дөңгелек  шыны  с и а д ы   болып  келетін,  о и и   боліиген 
шкала 
жасалынған 
окулярлы 
шікромегрмен 
жабдыктаЦды 
О&ьективтін  нөміріне,  окулярдыи  неміріне  және  микроскоты к 
тубусының 
биіктігіңе 
байланыс™, 
окуллрлы
6
,р  бвлімнщ  «құны»  өзгереді.  Соіщыетанда  ж рш еты
басшиас  бурый,  белшнің  «К¥нын»,  немесе  ауыспалы  коэффициент 
деп аталатын бөліпн алдын-ала анықтау қажет.
Окулярлы  микрометрдің  бөлімдерінің'  «құның»  (ауыспалы
коэффиентін) бекіту үшін, микроскоптың ортасында бөлімдері металл 
сопшапа  тәріздес  затгық  үстеліне  объективті  микрометрді  салады
микрометрдщ бір бөлімінің құны 
0,01
  мм ягни 
10
 мкм-ды
^ М и к р о с к о п п е н  
шағындап 
үлкейте 
отыра, 
объективті
ШКаЛ“ ЫН  таб^
  “ дан  «ейн  микрометрді  жүннің 
қалыңдығын 
өлшеитін 
өлшемге 
келтіреді. 
Осыдан 
кейін
микроскоптың 
окулярына 
окулярлы 
микрометрді 
қояды
Шкроскоп-гаи  көлемі  бойынша  айырмашылықтары  бар  екі  шкаланы 
таоады (объективті жэне окулярлы микрометрлерді).
Окулярды  аудару  және  объективті  микрометрдің  орыньш
ауыстыру 
жолымен 
окулярлы 
шкала 
ИЯ 
түсетівдей 
 
шкалаларын орналастырады . Әр түрлі екі учаскеден  екі шкаланың да 
бөлім сызықтарының қатаң сәйкестігін табады,  екі  шкаладагы сәйкес 
келген  шкалалар  арасындағы  бөлімдер  санын  жэне  окулярлы
Щ
Щ


  1   2   3   4   5   6


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал