А. А. Булатбаева



жүктеу 3.77 Kb.

бет2/19
Дата04.02.2017
өлшемі3.77 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

Types  of  the  general  pedagogical 
technologies
According  to  the  leading  concept  the 
content  of  education  is  considered  now  as 
a complex of elements of social experience 
[7]. Social experience is understood as set of 
activity, each of which assumes existence of 
the purpose, means, ways and result.
Making  a  start  from  the  types  of 
educational  process  offered  by  M.A. 
Galanova: dogmatic, explanatory, productive, 
we add according to levels of assimilation of 
the content of education suggestive, personal 
and  explanatory,  called  reproductive,  break 
into formal and intrinsic subtypes [8].
Dogmatic  training  became  the  first  type 
which had a wide circulation: many people 
owning the diploma, able to consider, write 
were required, but not to think. Any deviation 
from dogmas was immediately stopped and 
guaranteed inability of person was the most 
cardinal  means  of  fight  against  heresy  is 
critical to belong to learned, to analyze and 
estimate  facts  [9].  Units  from  ten  thousand 
made the way through thickness of cramming 
to own opinion to truth.
In  process  of  development  of  means  of 
production,  complication  of  labor  process 
and  tasks  solved  by  the  worker  execution 
of  sample  actions  and  skillful  activity, 
application  of  labor  receptions  in  various 
situations was not required. It is easy to see 
result  of  reproductive  type  of  educational 
process in this characteristic. 
The  reproductive  training  aimed  at 
the  fastest  development  by  the  individual 
of  available  experience,  doesn’t  demand 
explanations,  these  are  our  traditions. 
Training programs, textbooks, habitual style 
of  interaction  with  student,  settled  forms 
of  education  and  first  of  all,  class  period 
organization  of  offices  and  all  educational 
building – all these are most adapted today 
for requirements of this type of educational 
process [10].
The reproduction prepared the competent 
worker, but performer  not capable to create a 
new. New social requirement was expressed 
in  the  sixties  our  century  by  the  Russia 
philosopher  said  that  nowadays  modern 
students  know  much  more  than  Socrat,  but 
whether  they  think  as  he?  Promotion  of 
problem  training,  later  –  active  methods 
of training became the answer to the social 
order. Need of productive type to prove isn’t 
present  need:  all  have  on  lips  a  creativity 
development,  activization  of  informative 
activity. It is necessary to recognize soberly 
only that the surroundings of higher education 
institution doesn’t change since time of the 
founder  of  didactics  [11].  Occupation,  the 
clumsiest from positions of creative activity, 
admits  quality  of  “the  main  organizational 
form  of  education”.  This  fact  can’t  be 
considered  as  a  lack  of  student  teaching:  it 
follows, according to one more regularity of 
education  that  arrow  of  social  requirement 
yet  doesn’t  indicate  graduate  creator  and  it 
can’t be mass productive type.
And  nevertheless,  productive  type 
is  a  requirement  of  time,  a  logical  step 
of  development  of  student  teaching.  Its 
characteristic  features  are  independent, 
instead of the informative activity organized 
by  teacher  and  creative  thinking  as  a  key 
element of result of student’s education. It is 
clear why all modern recommendations about 
improvement of process of training agree on 
developing training and use of active methods 
of training. Nowadays  educated person has 
to be able to create own experience.

Вестник  АПН  Казахстана,  №3,  2015 г.
8
Type of  teaching and educational process, 
urged  to  respond  to  such  social  order  – 
personal. The name says not that public shape 
(mask) of the person here is formed, it was in 
any type of education, and that formation of 
knowledge, ways of activity, thinking is used 
as  means  of  education  of    personality,  its 
“self-growing” in close contact, cooperating 
with  others.  Product  of  this  type  —  people 
not with the imposed moral person, and the 
identity  which  has  built  in  creative  social 
interaction with others.
Result  of  formal  and  reproductive  type 
–  knowledge,  respectively  control  tasks  are 
tests,    questions  directed  on  reproduction, 
storing, control of actions.
The  end  of  result  of  intrinsic  and 
reproductive  level  are  abilities,  therefore, 
supervising  procedure  will  be  connected 
with  the  solution  of  tasks  with  deviations 
from  standard  algorithm,  with  independent 
designing of answers.
Productive  type.  Result  –  creative 
thinking.  Control  tasks  contain  tasks  – 
educational problems.
Personal  type.  Result  –  personality. 
Participation  in  imitating  (business)  games 
allows  to  see  manifestation  of  personal 
qualities of student, i.e. control assumes an 
out gaming of personal situations.
The  choice  of  technology  of  training 
depends  on  the  planned  direction  of  a 
development  of  education.  The  modern 
paradigm  of  education  is  connected  with 
introduction in school practice personal the 
focused  training[12].  Therefore  the  focused 
technologies  become  the  most  significant 
personal [13]. They assume:
1. Updating of  the content of education 
(if  we  plan  to  use  a  certain  technology 
in  the  course  of  training,  we  seek  to 
create,  select,  transform  already  available 
contents  education  so  that  it  logically  and 
“technologically”  laid  down  in  planned 
process);
2.  Formation  at  students  of  requirement 
for receiving the fundamental scientific and 
practical-focused knowledge;
3. Development of qualities of the identity 
of students (including intellectual) allowing 
them to live in existing welfare conditions.
On orientation to personal structures ped-
agogical technologies can be shared on [14]:
• Informational;
• Operational;
Self-development;
• Technologies of formation of the sphere 
of the esthetic and moral relations;
• Technologies of formation of self-oper-
ating mechanisms of the personality;
• Heuristic.
Type
Reached result
Informative activity of 
the student
Typical methods of 
training
Suggestive
Psychological readiness
Neutral activity

Dogmatic
Superficial orientation
Learning
Reporting
Formal and 
reproductive
Formal knowledge
The understanding, 
reproducing activity
Explanatory and 
illustrative
Intrinsic and 
reproductive
Abilities
the considering, 
interpreting activity
Reproductive, the 
solution of tasks
Productive
Creative thinking
Independent search, 
creative activity
Problem training
Personal
The personality
Collective search
Solution of the tasks 
making personal vital 
sense

9
Қазақстан  ПҒА  Хабаршысы,  №3,  2015 ж.
Any  personal  focused  technology  is 
under  construction  on  a  basis  and  taking 
into  account  transfer  being  trained  in  a 
subject  condition  in  the  course  of  training 
and  creation  subject  -    subject  relations  in 
the academic group. These relations develop 
from:
• communication organizations;
•  organizations  of  group  activity  of  stu-
dents;
• uses (receptions) special technician;
• organizations of an assessment and self-
assessment of students;
• creations of successful situation;
• creations of confidential psychological 
climate on occupation.
The most difficult at introduction of fo-
cused technologies, besides actually techno-
logical moments, obviously relation change 
«Teacher - student» will be personal. These 
relations are key in considered technologies, 
expressing    their  main  idea  and  strategic 
line. In case when teacher simply uses a set 
technician (receptions) and relations remain 
at former, authoritative level, it’s difficult to 
speak  about  realization  personal  to  focused 
technology.  At  the  same  time,  researches 
showed  that  more  than  40%  of  teachers  in 
professional activity are focused on satisfac-
tion of requirement for domination and sup-
pression that is on authoritative style [15].
Expert  teachers  develop  author’s  tech-
nologies which combine elements of the ap-
proved technologies in different options. As a 
rule, all of them are focused on implementa-
tion of contents and achievement of purpose 
of different level and diversified training.
There can be built different technologies 
on  the  basis  of  one  theory  of  training.  For 
example, in higher education establishments 
are used when training future highly qualified 
specialists  set  of  technologies  on  training. 
But together with it, it is necessary to con-
sider specifics of specialty always. We agree 
that the theory of problem training is the ba-
sis for technologies which develop thinkful 
and  creative  abilities,  informative  activity, 
interest, independence of personality, but at 
the  same  time  construction  of  one  theory, 
concept  of  several  technologies  of  training 
isn’t testimony of their identity. They will al-
ways differ in quantitative and qualitative pa-
rameters. In this regard it is important to have 
complete system of means of description of 
pedagogical  technologies,  considering  that 
each of them contains conceptual, substantial 
and procedural aspects.
   
REFERENCES
1. Methods of pedagogical researches / Under. edition of A.I. Piskunova, G.V. Vorobyov. - 
M, 1979.
2.  Pedagogical  technologies:  Methodical  recommendations  /  A.P.Chernyavskaya.  –
Yaroslavl: Yaroslavl state university n.a. K.D.Ushinskiy Publishing house, 2002. 
3. Selevko G.K. Traditional pedagogical technology and it’s humanity modernization / G.K. 
Selevko. – M.: Scientific research institute of school technologies, 2005. – 144 p. 
4. New pedagogical and informative technologies ay system of education: Educational aid 
for students of pedagogical universities and system of professional development of pedagogical 
staff / Edition. E.S. Polat. Publ. Centre “Academy”, 2002. – 272 p. 
5.  Pedagogical  technologies:  Methodical  recommendations  /  Editor  T.A.  Babakova. 
Petrozavodsk: PetrSU publ. house, 2007. – 95 p. 
6. Clarain of M of Century. Innovative models of training in foreign pedagogical searches. 
– M.: Arena, 1994. 
7.  Dautova  O.B.,  Krylova  O.N.  Modern  pedagogical  technologies  in  profile  training. 
Educational  methodical  aid  for  teachers/  edition  A.P.  Tryapitsyna.  –  St.  Petersburg:  CARO, 
2006. –176 p.  
8. Schurkova N.E. Practicum on pedagogical technologies. – M., 2006. 
9. Levites D. G. Practice of training: modern educational technologies. – M, 1998. 
10. Timchenko I.N. Introduction of pedagogical practicum: educational methodical aid for 
students of higher pedagogical educational establishments . – Novosibirsk: Novosibirsk institute 
of professional development and retraining of educators publishing, 2004. –184 p. 

Вестник  АПН  Казахстана,  №3,  2015 г.
10
11. Likhachev B. T. Pedagogics. – M, 1992. – P. 44. 
12. Modern technologies of training / editor G.V. Borissova. – St. Petersburg, 2002. 
13. Zagvyazinsky V.M. Methodology and technique of didactic research. – M: Pedagogics, 
1982. – 160 p. 
14. Uvarov A.Yu. Cooperation in training: group work: educational methodical aid. – M.: 
MIROS, 2001. – 224 p.
15. Bespalko V.P. Pedagogics and progressive technologies of training. – M, 1995.
ҚҰËМАҒАМБЕТОВА С.С. БІЛІМ БЕРУДЕГІ ЖАЛПЫ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТЕХ-
НОЛОГИЯЛАР 
Мақалада  педагогикалық  технологиялар  және  олардың  жіктелімі  қарастырылып, 
«технология», «педагогикалық технология» ұғымдарына анықтама берілген. Сонымен 
қатар,  беріліп  отырған  тапсырманың  мәселелігін    пәндік  тұрғыда  түсініп  білуге 
көмектесу; туындаған мәселелерді сараптап,  жеңіл шешімін таба білуге; туындаған 
мәселелерді реттеуде тиімді әдістерді қарастыра білуге үйрету мақсатындағы тапсыр-
малар жүйесі  мен зерттеу амалдары нысанында оқу танымы ретіндегі оқыту  техноло-
гиялары қарастырылған. Білім алу 
– 
оқу мақсаты емес, ол қиын мәселенің шешілу жолы. 
Студенттер өздерінің қабілеттері мен уәждемесінің артылуына себепкер болатынын, 
білім алудың қажеттілігі мен маңыздылығын түсінеді. Мақалада келесі сұрақтардың 
жауабын табуға болады: неге оқытуға болады? не үшін оқыту керек? қалай нәтижелі 
оқытуға болады? Оқытушының сабақтағы іс-әрекеті оқытылатын пәннің күрделілігі 
мен  топтың  даму  деңгейіне  тәуелді.  Педагогикалық  технолгияларды  зерттеуші 
ғалымдар ғылым ретінде қарастырады. Ол өз кезегінде оқытудың ұтымды әдістерді, 
оқыту жүйесінде қолданылатын білім беру жолдары мен нормаларын, принциптерін 
зерттейтін,  әрі  классификацияны  жан-жақты,  амал-тәсілін  жалпылай  қарастыратын 
оқытудың шынайы үдерісі деп біледі.
Кілтті сөздер: оқыту технологиясы, педагогикалық технология, жоғары білім беру 
жүйесі, білім беру үдерісі, оқыту жолдары, білім беру жолдары. 
КУËМАГАМБЕТОВА  С.С.  ОБЩИЕ  ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ  ТЕХНОЛОГИИ  В 
ОБРАЗОВАНИИ
В  статье  рассматриваются  актуальные  вопросы  педагогических  технологий  и  их 
классификации,  определяются  понятия  «технология»,  «педагогическая  технология». 
Также рассматриваются педагогические технологии обучения, чтобы помочь обуча-
ющимся в предметном понимании проблемности предъявляемых задач; научить рас-
познавать и анализировать проблемные ситуации; находить способы, подходы, пути по 
разрешению проблемных ситуаций для обучающихся. Знание становится не учебной 
целью и решением проблемы. Студенты понимают потребность в новом знании, ко-
торое значительно увеличивает их мотивацию и деятельность. В статье можно най-
ти ответы на такие вопросы, как: чему учить? зачем учить? как учить результативно? 
Деятельность преподавателя на занятиях зависит от сложности изученного предмета 
и на уровне группы развития. Ученые в педагогических технологиях рассматривают 
педагогическую технологию как науку, изучающую рациональные способы обучения, 
и как систему путей, принципов и норм, применямых в обучении, и как реальный про-
цесс обучения, обобщая различные подходы классификации.
Ключевые слова: технология обучения, педагогическая технология,  система выс-
шего образования, образовательный процесс, пути преподавания, пути обучения.

11
Қазақстан  ПҒА  Хабаршысы,  №3,  2015 ж.
ӘОЖ 358.754    
«МӘҢГІЛІК ЕЛ» ИДЕЯСЫ 
ЖӘНЕ КӨНЕ ТҮРКІ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ
 
Т.Ә. АХМЕТОВ 
п.ғ.д., доцент
 тәрбие жұмысы және әлеуметтік-ýкономикалық мәселелер жөніндегі проректор
Қостанай мемлекеттік педагогикалық  институты
e-mail:  a-prorektor@mail.ru
Мақалада  біртұтас  жалпықазақстандық  үйімізді  құру  мен  қазақстандық  даму 
жолының  тәжірибесі  негізінде  «Мәңгілік  Ел»  сияқты  ұғым  қазіргі  қазақстандық 
тәрбиенің  өзегі  ретінде  қарастырылған.  Автор  өз  жұмысында  көне  түркі  жазба 
ескерткіштерінде  негізі  қаланған  қазақстандық  патриотизмді  қалыптастырудың 
бастапқы негізін айқындап көрсеткен. Біздің уақытымызға дейін тастарға қашалып 
сақталған  көне  түркі  жазба  ескерткіштері  негізінде  қаланған  тәрбиенің    рухани-
өнегелілік  ұстанымдары  «Мәңгілік  Ел»  жалпыұлттық  идеясымен  үндестігін 
қарастырады. Көне түркілердің естелік мұралары идеясының басты түйіні 
– 
халық 
бірлігі, туған жерге деген сүйіспеншілік, руханилық бүгінгі Қазақстан үшін де өзекті 
мәселе болып табылады.
Мақалада  автор  тәрбиенің  негізі  мен  бастамасы  қазақ  хандығы  мен  мемлеке-
тінің тууы мен дамуы дәуірінде қаланғандығын, құндылықтар жүйесін біріктіретін 
күш – халықтар бірлігі сияқты жалпыұлттық идея – тәрбиенің философиялық және 
әдіснамалық бағдарларының жақсы базалық көзі ретінде қарастырылған.
Тарихи аренада мемлекеттілікті сақтаудың ең басты кепілі – кемеңгер көшбасшы  
және халықтың рухани бірлігі. Көне түркі заманындағы айтылған бостандық, ерлік, 
еркіндік, өзболмысын сақтауы, туған жерге деген махаббат оның біртұтастығын 
қорғау,  бүгінгі  уақытта  да  өзінің  өзектілігі  мен  өскелең  ұрпақты  тәрбиелеудегі 
қажеттілігін сақтап қалуда.
Кілтті сөздер: «Мәңгілік Ел» идеясы, түркі жазба ескерткіштері,  патриотизм, 
ұлттық идея, патриоттық тәрбие. 
Кіріспе
«Мәңгілік  Ел»  идеясының  түп-
төркіні  терең  тарих  қойнауынан  ба-
стау  алады.  Сонау  VIII  ғасырда  түркі 
елінің  абыз-ақсақалы  Тоныкөк  «Түрік 
жұртының  мұраты  –  Мәңгілік  Ел»  де-
ген  патриоттық  өсиет  айтып  кеткен. 
Бұдан  біз  жалпыұлттық  идеямыздың 
түп-тамырының  тарихы  тым  тереңде 
жатқандығын көреміз. 
Жалпыұлттық идеяны болашақта іске 
асыратын бүгінгі жастар. Ал, бұл идеяның 
өміршеңдік  негізі  –  елдің  ауызбірлігі, 
ынтымақ-бірлігі. Сондықтан аға буынның 
алдында тұрған мақсат-мүдде – жастарды 
отансүйгіштік  рухта  тәрбиелеп,  оларды 
«Мәңгілік  Ел»  идеясын  жүзеге  асыруға 
жұмылдыру. 
Тарих  ғылымындағы  соңғы  факті-
лерге  жүгінсек,  сына  жазуды  біздің 
заманымызға  дейінгі  қазақ  жерін  ме-
кендеген  сақ  тайпалары  да    пайдаланған 
секілді.  Бұған    дерек  немесе  дәлел  жоқ, 
гипотеза  ретінде  қабылдауға  болады. 
Ал, енді біздің заманымыздың  ІІІ–V ға-
сырлар    аралығында    руналық  жазудың 
ғұн  және  шығыс  нұсқалары  болған. 
Жетісу мен Моңғолия жеріндегі түркілер 
VІ–VІІ ғасырларда  көне түркі жазу өнерін 
одан әрі дамытқан. Ал енді, ғұн нұсқасы 
негізінде бұлғар, хазар және қыпшақ жа-
зулары қалыптасқан.

Вестник  АПН  Казахстана,  №3,  2015 г.
12
Негізгі бөлім
Көне  түркілер  жазу  үшін  ағаш 
тақтайшаларды  пайдаланған.  Бұл  жөнін-
де  XIII  ғасырдың  екінші  жартысын-
да  жазылған  «Кодекс  куманикус»  атты  
кітапта  кездесетін  «біті-біті  бітідім,  бес 
агачка  бітідім»,  «Узун  агач  басында  улу 
біті бітідім» [1, 177 б.], – деген мақалдар 
дәлел.  Бұл  жерде  «бітідім»  деп  тұрғаны 
«жаздым»  дегені.    Жазу  өнерін  түркі 
жұртында  кең  тарағандығын  басқа  да 
мақал-мәтелдерден,  жұмбақ-аңыздардан 
көреміз.  Жалпы,  жазу  өнері  көне  заман-
нан бастау алып, бірде өрбіп, бірде сөніп, 
бірде өсіп, бірде өшіп біздің заманымызға 
дейін жетіп отыр. Отаршылдық дәуірінде  
жазу-сызуы  болмаған,  екінші  дәрежелі 
халықтың санатына қосылып, кеудеміздің 
түзу,  еңсеміздің  биік  болмағандығы 
сондықтан болар.
Көне  түркілердің  терең  мағыналы 
рухани  әлемі  болғандығының  келесі  бір 
дәлелі – оның көркем әдебиеті. Әлбетте, 
кез келген халықтың мәдениетінің негізін  
қалайтын – ауыз  әдебиеті. Оны халық жа-
сайды. Ол көбінесе, мақал-мәтел, ертегі-
аңыз,  жұмбақ  ретінде  қалыптасады  да,  
халық    жадында    сақталады.  Уақыт  өте 
авторлары  ұмытылып,  халық  әдебиеті 
нұсқасы  статусына  ие  болып  қалады. 
Көптеген  деректерде,  әсіресе  қытай 
көне жазбаларында, ауыз әдебиеті, оның  
поýтикалық  жанры  көне  түркілерге 
дейін қалыптасқан еді. Қазақ әдебиетінің 
көне  дәуірін  зерттеуші  түрколог  Немат 
Келімбетов  тіпті  сақ  заманында    дас-
тан  айту  өнерінің  болғандығын  айта-
ды  [2,  10  б.].  Әрине,  жалаң  сөз  дәлел 
емес.  Дегенмен,  олардан  кейінгі  заманда 
өмір сүрген ақындар мен ғалымдар көне 
түркілерде тамыры  тереңге кеткен ауыз 
әдебиетінің  бар  екендігін  жазып  кеткен. 
Мысалы,  көне  түркілердің  «Өтүкен», 
«Ергене Көң» деген қасиетті жерлері ту-
ралы  аңызды кездестіреміз.
Поýзия  жанрында  жазылған  бұл 
шығармалар,  әлбетте,  өте  бағалы  тари-
хи дерек. Мұнда айтылған фактілерді ой 
елегінен  өткізіп,  археологиялық  және  де 
басқа  деректермен  салыстыра  отырып, 
көне  түркі  қоғамына  реконструкция  жа-
сау үшін пайдалануға әбден болады.
Түркі  әулеті  VІ  ғасырдың  орта 
шенінде  жеке  мемлекет  ретінде  тари-
хи  аренаға  шықты.  Алғаш  рет  жазба 
деректерінде Түрік қағандығы мен Қытай 
патшалығы  арасындағы  мемлекетаралық 
қарым-қатынас баяндалады. Күлтегін ес-
керткішінде  Қытайдың  езгісінде  болып, 
құрып кетуге таянған  түркі  тайпаларының 
басын қосып, тәуелсіздікке жеткізген есіл 
ерлердің  ерлігі  жырланады.  Жат  елдің 
«тәтті  сөз,  асыл  дүниесіне  көп  алданып 
Түркі  халқы,  қырылдың,  Түркі  халқы, 
жойылдың»  [3,  44  б.],  –  делінеді  жырда. 
VІ ғасырдың аяғы мен ХІІ ғасырдың ба-
сында    жеке  мемлекет  болып  шыққан 
Түрік  қағандығы  Алтай мен Карпат тау-
лары  аралығын  бағындырып, Ұлы түркі 
қағандығын  құрады.  Бұл  үрдіс  Күлтегін 
жырында былай көрініс табады: «Ілгері –
Шаңтұң жазыққа дейін жауладым, Теңізге 
сәл  жетпедім.  Батыста  інжу  (Сырдария 
А.К.)  өзенін  кеше  Темір  Қақпаға  дейін 
жауладым.  Терістікте  –  Байырқы  жеріне 
дейін жауладым. Осыншама жерге дейін 
жорыттым» [3, 44 б.]. Күлтегін  –  өз елінің 
гүлденуіне  көп  еңбек  сіңірген  қайраткер 
тұлға.  Көне  түрік  қауымы    ýгалитар-
лы  қоғамнан  шығып,    стратты  қоғамға 
кіре  бастаған  уақыты  еді.  Бұл  кезеңде 
әлеуметтік құрылымы жағынан үш топқа: 
бектер,  қарабүдіндер  және  таттар  болып 
бөлінетін түркі  жұрты  біртұтас, мызғымас 
берік қауым болып қалыптасқан еді. Оған 
мына    төмендегі    жолдар  куә:  «...Кедей 
халықты  көп  көтердім,  Кедей  халықты 
бай  қылдым,  Аз  халықты  көп  қылдым»    
[3, 45 б.].
VІІІ  ғасырға  жататын  «Тоныкөк» 
жырында  да  ел  қорғау,  түркі  жұртының 
бірлігі,  ел  ішіндегі    тыныштық,  батыр-
лардың бірлігі сөз болады. Тоныкөк – та-
рихи тұлға, білімді, тәрбиелі адам. Ол өз 
дұшпандарының  жоспарын,  айла-амал-
дарын  күні  бұрын  сезеді.  Кез  келген 
келіспеушілікті  ақылға  салып,  ұтымды 
келіссөз  жүргізіп,  мәселені  қантөгіссіз 

13
Қазақстан  ПҒА  Хабаршысы,  №3,  2015 ж.
шешуге тырысады.
Түркі  жұртының  рухани  әлемі    тек 
осы  шығармалармен  шектелмейді.  Сөз 
саптауы 
поýтикалық 
өлшемдермен 
келетін көне түркі  әдебиетінің алғашқы 
нұсқалары  зерттелу  үстінде.  Бұл  үрдіс 
жаңа ғана өз жалғасын тапқан сияқты. Кез 
келген жыр,  ýпикалық шығарма, ертегі-
аңыздар – үлкен тарихи дерек. Сондықтан 
да,    әрі  ғылыми,  әрі  тәрбиелік,  әрі 
танымдық мәні бар мұндай жәдігерлерді 
кешенді  түрде  зерттеу  қажет.  Жырдағы 
ата  жолына  беріктік,  өткендер  жасаған 
ерлік  жорықтарды  мақтан  тұту,  түркі 
елінің  басқа  да  мемлекеттермен  терезесі 
тең  тұруы,  тіпті,  керек  десеңіз,  олар-
дан  жоғары  тұруы  бүгінгі  жастарды 
отаншылдық  рухта  тәрбиелеуде  таптыр-
мас мысал екендігі талас тудырмауға тиіс.
Ел  басшысының  өз  халқына  сіңірген 
еңбегі  оның    тек  мемлекет  шекарасын 
ұлғайтуымен  ғана  емес,  сол  кезеңдегі 
халықтың 
әл-ауқатының, 
тұрмыс-
тіршілігінің  деңгейімен  де  өлшеніп  оты-
ратындығы белгілі.  Осыған байланысты 
Алаш  ойшылы  Мәшhүр  Жүсіп  Көпей 
Абылай хан заманы секілді Адам атадан 
бері және одан кейін де қазақтың басына 
қой  үстіне  бозторғай  жұмыртқалаған,  ит 
үстіне іркіт төгілген мамыржай заман енді 
туатындығына күмәнданып: «Абылай за-
манында  сүрген  дәуренді  Қазақбайдың 
баласы  Абылайдан  бұрын  Адам  Атаға 
шейін  көрген  емес,  Абылайдан  соң  бұл 
заманға дейін көрген емес» [4, 290 б.], – 
деген аталы сөздерді айтқан еді. 
Халықтың  тұрмысының  жақсаруы, 
мемлекеттің  баюы,  ел  қорғау,  отанды 
сүю    туралы  ойлар  көне  түркі  Орхон- 
Енисей  жазба  ескерткіштерінде бірнеше 
қайтара  айтылады:  «Ол  төрүде  (Ілтеріс 
қаған құрған өкіметтің басына) қаған ағам  
(Қапаған)  отырды.  Қаған  ағам  [таққа] 
отырған  соң,  түркі  халқын  [бұрынғыдан 
гөрі  де  зор]  етті:  шығайын  бай  қылды, 
азын көп қылды» [5,91 б.].  Сол дәуірдегі 
түрк қағандары өзінің жеке басының ғана 
қамын  ойламай,  ат  төбеліндей  аз  топты 
ғана  байытпай,  бүкіл  қара  халықты  бай-
ытуды  мақсат  еткен.  Ескерткіштегі  «...
түрік халқын көп қондырдық. Көп [жұрт] 
жасадық.  Ол  заманда  құл  құлды  болған 
еді,  күң  күңді  болған  еді,  інісі  ағасын 
білмейтін  еді,  баласы  әкесін  білмейтін 
еді. [Міне,] осынша көп етіп құраған [көп 
түрк]  еліміз  (мемлекетіміз),  өкіметіміз 
еді»  [5,92  б.]  деген  жолдар  сол  заманда 
түркі халқы жаулап алған елдердің бөтен 
адамдардың қосылуымен  ғана көбеймей, 
«Інісі інісін білмез ерті, оғлы қаңын білмез 
ерті»  деген  метафоралы  фразеологизм 
бала туудың көптігінің арқасында да адам 
санының  күрт  өскендігін  көрсетеді.  Сол 
кездегі осындай демографиялық үрдістер 
түркі қағандарының елдегі адам санының 
көбеюінің  де  қамқоршысы  болғанын 
дәлелдеп,  бүгінгі  күннің  күрмеуі  көп, 
шешімін  таба  алмай  жатқан  еліміздің 
демографиялық  ахуалын  еске  түсіреді. 
Осыған  байланысты  қазақ  отбасында 
бала  санының  шектелуінің  объективті 
әлеуметтік-ýкономикалық  себептерімен 
қатар, жастарды отбасын құруға тәрбиелеу 
ісінде  кетіп  жатқан  педагогикалық  және 
психалогиялық  кемшіліктердің  де  бар 
екендігін де атап  айтуға болады.        
Мысалы,    жаугершілік  өмірден  зар-
дап  шегіп,  дағдарысқа  ұшырап,  бас 
бостандығы  қыл  үстінде  тұрған  түркі 
жұртына  атақты  Білге  қағанның  айтқан 
арнау  сөзі  кімді  болса  да  тебірентпей 
қоймайды.  Елім  деп  еңіреген  Білге 
қаған  түркі  жұртының  алауыздығына, 
елдігінен  айырыла  бастағанына  күйініп, 
түркі  халқын  бірлікке  шақырып,  мем-
лекеттілікті  нығайтуға  үндейді.  Ол: 
«Түрк,  [бектері],  оғуз  бектері,  халқы 
есітіңдер!  Үстіміздегі  Көк  Тәңірі  баспа-
са,  астымыздағы  Жер  тілінбесе,  түркі 
халқы  [сенің]  жұртыңды  (мемлекетіңді), 
төрүңді  (өкіметіңді)  кім  бұзады?»                                                                       
[5,  92б.],  –  деп  мемлекеттің  ыдырауына 
ең негізгі кінәлілер нашар ел бектері мен 
оларға  алданып,  өз  қағандарына  қарсы 
шыққан  халықтың  ниеті  жаман  өкілдері 
екендігіне  баса  назар  аударады,  сырттан 
келген жаудан іштен шыққан жаудың жа-
ман екендігін ескертеді. 

Вестник  АПН  Казахстана,  №3,  2015 г.
14
Сонымен  қатар,  туған  жұртының  құ-
рып бара жатқанына, ұрпақтарының мой-
нына  құлдық  қамытының  киілетіндігіне 
көзі  жеткен  Білге  қағанның  ащы  шын-
дықты  жария  еткен  жан-айқайы  оның 
мына сөздерінен көрініс береді: «...қаның 
суша ақты, сүйегің тауша жатты. Билікке 
ие ұл балаң құл болды, сұлу қыз балаң күң 
болды» [5, 93 б.].
Түркі  халқының  күрделі  тарихын-
да  ерекше  орны  бар  Білге  қағанның 
әскери,  саяси  істері  мен  түркі  жұртына 
арнаған  сөздері  бүгінгі  Қазақстанның 
тұңғыш  Президенті  Н.Ә.  Назарбаевтың  
елімізде өмір сүріп жатқан жүзден астам 
ұлттар  мен  ұлыстарды  мемлекетке 
атын  берген  қазақ  халқының  маңайына 
ұйыстыру 
мақсатында 
Республика 
жұртын ұлтаралық татулық пен келісімге 
шақырған  дуалы  сөздері,    елтұтқа 
тұлғаның  саяси  ерік-жігері    арасындағы 
тарихи  үндестік  тайға  таңба  басқандай 
көрініп  тұр.  Бүгінгі  өсіп  келе  жатқан 
жас  ұрпаққа  осы  үндестіктен  сабақ  ал-
дыра  білсек,  олар  Елбасы  саясатының  
дұрыстығына шүбә келтірмей, қазақ елінің 
нағыз  патриоттары  болып  тәрбиеленеді, 
ата-бабалары  салып  кеткен  сара  жолдан 
ауытқымай,  Отанымыздың  гүлденуіне 
бел шешіп, қызмет етеді. 
Егеменді  қазақ  елі  тәуелсіз  мемле-
кет  ретінде  әлемге  танылып,  өркениетке 
бет  бұруда.  Жас  ұрпақтың  бойына 
ата-бабамыздың  өсиет  етіп  қалдырған 
асыл  мұраларын  сіңіру,  жалпыадам-
заттық  құндылыққа,  әсіресе,  ғылыми 
дүниетанымға  жаңаша  көзқараспен  қа-
рау  −  қазіргі  педагогика  ілімінің  назар 
аударып  отырған  мәселелерінің  бірі. 
Сондықтан,  бүгінгі  педагогикалық  білім 
берудің мақсаты мен мазмұны қазіргі за-
ман  талабына  сай,  жаңаша  қалыптасып 
отырған адам туралы концепцияның жаңа 
бір  қоғамдық  көрінісі,  әсіресе  жаңару 
кезіндегі адам тәрбиесінің әлеуметтік та-
лабына келіп ұштасады. Еліміздегі бүгінгі 
күні рухани салада жүріп жатқан сананың 
жаңаруы,  адами  құндылықтарды  қайта 
бағамдау  кезеңінде  болашақ  ұрпақты 
тәрбиелеуде ғасырлар бойы жинақталып, 
ата-баба  тарихынан  бізге  жеткен  тәлім-
тәрбиелік  мол  мұраларды  пайдалану, 
елдік  пен  бірлік,  мемлекет  пен  тұтастық 
ұстанымдарын  насихаттау  мүмкіндігі 
туып отыр.
Осы  орайда,  жас  ұрпаққа  көне 
түркі  құндылықтарынан  бастау  алып, 
қазақ  дүниетанымынан  өрбіген  пат-
риоттық  тәрбие  беру,  азаматтардың 
отансүйгіштік  сезімі  мен  өз  еліне  де-
ген  ыстық  сүйіспеншілігін  ояту  ұлттық 
қауіпсіздігімізді  сақтаудың  кепілі  болу-
мен  қатар,  ұлттық  қасиетімізді  сақтап 
қалуға қажет құндылық болып табылады. 
Өйткені,  өткен  тарихымыздың  өміршең 
философиялық  дәстүрін  оқып-үйренуде 
тарихымызды  тану  мен  қоғамдық 
сананың  даму  заңдылықтарын  білуде 
патриоттыққа тәрбиелеудің маңызы зор. 
Бұндағы  негізгі  мақсат  –  білім  беру 
ісі  мен  қоғамды  ізгілендіру,  ұлттық 
құндылықтарымызды  әлемдік  деңгейге 
шығаруға  қабілетті  тұлға  тәрбиелеу 
арқылы  білім  мазмұнын  ұлттық  негізде 
жетілдіру,  ұлттық  рухымызды  әлемдік 
деңгейге жақындату.
Сондай-ақ,  түркі  халқының  ұлы 
мәдениетін  бүкіл  әлемге  паш  еткен 
тасқа  қашалған  Орхон-Енисей  жазба 
ескерткіштерінде  патриоттық  тәрбие 
негіздері  ерекше  айқындала  түседі. 
Орхон  ескерткіштеріне  Орхон  өзені 
маңайларынан  табылған  тастағы  жазу-
лар жатады. Олар: Білге қаған, Күлтегін, 
Тоныкөк ескерткіштері. Онда туған жерді 
қорғау, халықтың намысын таптатпау ту-
ралы  құнды  ойлар  айтылған.    Мысалы, 
Күлтегін жырында:  
Төрт бұрыштың бәрі дұшпан екен,
Сарбаздарымен аттанып,
Төрт бұрыштағы халықты
Көп алған, бәрін бейбіт еткен,
Бастыны еңкейткен, тізеліні бүктірген 
[3, 47 б.], − деп елдің бірлігі, ел басқарған 
көсемдердің ерлігі, еліне деген адалдығы, 
ерлік  пен  ездік  айырмашылығы  ерек-
ше  баяндалады.  Зерттеуші  ғалым 

15
Қазақстан  ПҒА  Хабаршысы,  №3,  2015 ж.
М.Жолдасбековтың:  «Орхон  жазбала-
рын кейбір зерттеушілер тарихи деректер 
жиынтығына жатқызса, енді біразы олар-
ды тарихи ерлік жыры деп тануда. Қалай 
дегенде  де  өте  ертедегі  жасалған  бұл 
ескерткіштердің түркі халықтар тарихы-
нан, мәдениеті мен әдебиетінен, ой- сана-
сынан, әдет- ғұрпынан, дәстүрінен құнды 
деректер беретін бағалы мұра екендігі да-
усыз» [3, 18 б.], – деуі орынды. 
Ұрпақ  тәрбиесі  қай  қоғамның, 
қай  заманның  болмасын,  көкейкесті 
мәселесі екені даусыз. Қазіргі жаһандану 
үдерісінде  ел  болашағын  ойлайтын, 
жан-жақты  жетілген,  ақыл-парасаты 
мол,  мәдениеті  мен  ғылыми  өресі  озық 
азамат  тәрбиелеу  –  қоғам  алдындағы 
міндет.  Еліміздің  тәуелсіздік  алуы 
ұлттық  тәрбиеге  кең  өріс  ашты.  Әрбір 
елдің,  тұтастай  алғанда  барлық  әлемдік 
қауымдастықтың  болашағы  жастарға 
тікелей  байланысты.  Қай  халықтың 
болмасын,  өзге  жұртқа  ұқсамайтын 
бітім-болмысы,  өзіндік  тағдырын  ай-
қындайтын  басты  ерекшелігі  бола-
ды.  Қазақ  халқындағы  перзент  тәлім-
тәрбиесінің  ана  құрсағынан  басталуы 
өзге халықтан ерекшелігімізді көрсетеді. 
Халқымыздың  даналық  асыл  сөздері  –
ұлттық  патриотизмнің  тірегі.  Гуманизм 
мен  патриотизм  –  халықтық  тәрбиенің 
басты  қағидаларының  бірі.  Отанды  сүю 
туған  топырақтан  басталады.  «Тәрбие  
–  тал  бесіктен»  деген  ұлағатты  сөз 
арқылы  туған  жер  ұғымын  қадірлеуді 
ерте сіңірген дана халқымыздағы балаға 
тал  бесіктен  берілетін  алғашқы  тәрбие 
осылай  басталған.  Ғасырлар  бойы 
халқымыздың  қанына  сіңген  иманды-
лық  қағидалары:  адамдар  арасындағы 
ізгілік, 
қайырымдылық, 
адалдық, 
әділдік  қарым-қатынасы  негізінде  жас 
ұрпақты  тәрбиелеудің  сыры  тереңде 
жатқандығының көрінісі .
Бұл  –  ұлттық  тәрбиенің  ең  озық 
көріністері,  яғни  ұлттық  тәрбие  деге-
німіздің өзі – адамды ізгілікке тәрбиелеу. 
Заман қанша құбылса да, нағыз адамның 
адамгершілік,  азаматтық,  имандылық 
қасиеттері тұрақты болуы керек. Ендеше, 
ұрпақтан-ұрпаққа  берілген  құқықтық 
мемлекет құру туралы тағылымды ойла-
ры, бәсекеге қабілетті елдің басты факто-
ры бабаларымыздың өмір тәжірибесінен 
алынған  асыл  ой-қазыналары  жас 
ұрпақты  патриоттық  рухта  тәрбиелеу 
ісінде  үлкен  септігін  тигізеді.  Қоғамда 
құқықтық 
мемлекет 
қалыптастыру 
мәселесінде  биік  өркениет  деңгейіне 
жету үшін халықтың  ғасырлар бойы ар-
маны болған әділетті билік арқылы ғана 
жетуге болады. Ерлік сын сағатта сынала-
ды. Өркениетті, дамыған ұлт ең алдымен, 
өзінің  тарихымен,  мәдениетімен,  ұлтын 
ұлықтаған ұлы тұлғаларымен басқа елден 
ерекшеленеді.  Болашақта  ел  тұтқасын 
ұстар азаматтардың  отаншылдық сезімін, 
білім  мен  біліктілігін,  дағдыларын,  ізгі 
қасиеттерін, дүниетанымдық көзқарасын, 
жағымды  мінез-құлық  нормалары  мен 
сыпайы  ýтикалық  қарым-қатынастарын 
патриоттық тәрбие арқылы қалыптастыру 
– бүгінгі күн тәртібінде тұрған маңызды 
мәселелердің бірі. 
Ол  үшін  жалпы  адамзаттық  құн-
дылықтар  болып  саналатын  адамгерші-
лік  мұраларды,  рухани  ағартушылық 
қасиеттерді  бүгінгі  ұрпақтың  меншігі-
не  айналдыру,  адамгершілік  қасиеті-
мізді  жетілдіру  арқылы  ізгілікке,  ина-
баттылыққа, парасаттылыққа, елін сүюге 
тәрбиелеу  –  басты  парызымыз.  Сан 
ғасырға  созылған  жаугершілік  қиын- 
қыстау  кезеңдер  мен  аласапыран  за-
манда  қазақ  халқы  қылыштың  жүзімен, 
найзаның  ұшымен  елдігін  сақтап  қалу 
үшін  күресіп,  киелі  туған  жерді  бүгінгі 
ұрпаққа  аманат  етіп  қалдырды.  Есімдері 
тасқа  жазылып,  ерлігін  ұрпақ  жадында 
сақтаған  түркі  халқының  қайталанбас 
тұлғаларының  ерлігі  −  бүгінгі  ұрпаққа 
үлгі.
Қазіргі  ақпараттық  ғасыр  мен 
ғаламданудың  күшейіп  тұрған  уақы-
тында  ұлттық  идея  мен  ұлттық  сананы 
қалыптастыруда  жастарға  патриоттық 
тәрбие берудің мәні ерекше. Патриоттық 
тәрбиенің  басты  қағидасы  −  еліміздің 

Вестник  АПН  Казахстана,  №3,  2015 г.
16
болашағы  жас  ұрпақты  ұлттық  рухта 
елжандылыққа, отанды сүюге тәрбиелеу. 
Өз халқы үшін табандылық пен қайсарлық 
таныту  және  отандастарына  деген 
сүйіспеншілік.  

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал