№4 (43) 2015. Ғылыми және әдеби-көркем журнал меншік иесі



жүктеу 2.83 Kb.
Pdf просмотр
бет1/12
Дата20.01.2017
өлшемі2.83 Kb.
#1002
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12
1002

 №4 (43) 2015. Ғылыми және әдеби-көркем журнал
МЕНШІК ИЕСІ:
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі 
Ғылым комитеті М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер 
институты 
РЕДАКЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС:
Қалижанов  У. 
–  төраға,  бас  редактор,  филол.ғ.д.,  ҰҒА 
корреспондент мүшесі
Ақыш Н. – бас редактордың бірінші орынбасары, филол.ғ.д.
Ананьева С. – бас редактордың орынбасары, филол.ғ.к., доцент
Ахетов  А.  –  М.О.Әуезов  атындағы  Әдебиет    және  өнер  
институтының  аға сарапшысы
Әбдезұлы Қ. – филол.ғ.д., профессор
Әбдіғазиев Б. – филол.ғ.д., профессор
Әзібаева Б. – филол.ғ.д., профессор
Әлібекұлы А. төрағаның орынбасары, филол. ғ.к., доцент
Елеукенов Ш. – филол.ғ.д., профессор
Ерғалиева Р. – өнертану ғ.д., профессор
Жұмасейітова Г. – өнертану ғ.к., доцент
Күзембай  С.  –  өнертану  ғ.д.,  профессор,  ҰҒА  корреспондент 
мүшесі
Қасқабасов С. – ҚР ҰҒА академигі
Қирабаев С. – ҚР ҰҒА академигі
Мамыраев Б. – филол.ғ.д., профессор
Мұқан А. – өнертану ғ.к., доцент
Мұсағұлова Г. – өнертану ғ.к., доцент
Нұрғали Қ. – филол.ғ.д., профессор
Ісімақова А. – филол.ғ.д., профессор
Сұлтан    Е.  –  М.О.Әуезов  атындағы  Әдебиет    және  өнер  
институтының  баспасөз  хатшысы

ҚҰРМЕТТІ ОҚЫРМАНДАР!
Қолдарыңызға  ұстап  отырған  –  ғылыми-көпшілік  және 
әдеби-көркем «Керуен» журналының кезекті саны:
– егер де Сіз тәуелсіз еліміздің әдебиеті мен өнері, фоль-
клоры  мен  рухани  өмірі  жайында  жан-жақты  хабардар 
болғыңыз келсе;
– егер де Сіз ұлтымыздың жан дүниесінің айнасы болып 
табылатын көркем әдебиетіміз жайындағы терең де білікті 
зерттеулерді оқығыңыз келсе;
–  егер  де  сіз  төл  өнеріміздің  әр  саласынан  жазылған 
мазмұнды    мағлұматтарға,  байсалды  талдауларға 
қаныққыңыз келсе;
– егер де Сіз Қазақстан Республикасы Білім және ғылым 
министрлігіне қарасты М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және 
өнер институтының тыныс-тіршілігінен үнемі құлағдар бо-
лып отырғыңыз келсе;
– егер де Сіз өзіңізді төл әдебиетіміз бен өнеріміздің шы-
найы жанашыры деп санасаңыз;
–  бір  ауыз  сөзбен  айтқанда,  бүгінгі  рухани  өміріміздің 
тыныс-тіршілігінен  жан-жақты  хабардар  болғыңыз  келсе, 
онда Сіз...
«Керуен» журналының тұрақты оқырманына айналасыз.
 
Жазылу индексі: 75278
Жазылу бағасы:
2 айға 4 айға 6 айға 8 айға 10 айға  12 айға
Қала үшін
350 
700 
1050  1400 
1750 
2100 
Ауыл 
үшін
300 
600 
900 
1200 
1500 
1800 
«Керуен» журналына жазылу жыл бойы жүргізіледі. 
Журнал 
«Қазпошта» 
АҚ-ның 
жергілікті 
бөлімшелерінде  жазылуға  болады.  Оған  ешқандай  шек 
қойылмайды.

3
Әдебиеттану                        
                                                                           У. Калижанов                   
                   У  ИСТОКОВ  ТЕОРИИ  ДРАМЫ
Вот уже пять лет, как нет рядом с нами моего Учителя 
академика Рымгали Нургалиева, но проницательный улыб-
чивый взгляд его глаз будто продолжает следить за полетом 
своего  очередного  птенца  в  науке.  А  таких,  как  я,  у  него 
было множество, ведь он вывел на широкую дорогу научно-
го поиска десятки докторов и кандидатов наук.
Помнится, после защиты моей диссертации по истории 
казахской литературы ученые мужи долго цитировали слова 
моего научного консультанта академика Р. Нургалиева: «Из 
хорошего  журналиста  не  всегда  выйдет  хороший  главный 
редактор, а из хорошего главного редактора всегда – хоро-
ший исследователь». И эта его оценка вдохновляет меня до 
сих пор.
Что отличает его от своих современников? Его принци-
пиальность, его образованность, он представляется мне ше-
стидесятниками  тех  времен,  которые  вошли  в  литературу 
новыми идеями. Он остается в сердцах всех казахов, всех 
литературоведов яркой личностью, ярким человеком, чело-
веком, который не имел склонности фальшивить и превыше 
всего ставил правду 
Р. Нургали – выдающийся педагог. 
За почти полувековую научную деятельность Р. Нургали 
написал десятки монографий, учебников, повестей, расска-
зов, новелл и сотни статей, которые характеризовали его как 
крупного ученого, великолепного мастера художественного 
слова. Его труды отличаются филигранностью стиля, тон-
костью анализа и глубиной научных суждений.  Особенно 
глубоко автор исследовал казахскую драматургию. 
Его смело можно назвать родоначальником этого направ-
ления казахского литературоведения, так он является сегод-
ня первым и единственным исследователем теории жанров 

4
Әдебиеттану                        
драматургии.  Его  книги  «Золотой  век  казахской  литерату-
ры», «Искусство драмы», «Эстетика словесного искусства», 
«Поэтика драмы» и многие другие – настольные книги со-
временных  филологов,  а  энциклопедия  «Абай»,  созданная 
под руководством Рымгали Нургалиевича, получила Госу-
дарственную премию Республики Казахстан. 
Он перевел на казахский язык произведения Л.Н. Толсто-
го, Н. Погодина, написал сценарий документального филь-
ма о первом казахском режиссере Ж. Шанине, несколько лет 
был  занят  работой  по  созданию  многотомной  «Казахской 
энциклопедии».  Соратники  по  цеху  говорят,  что  Р.  Нурга-
ли был примером во всем, его уважали и ценили за редкие 
качества  –  смелость  суждений,  умение  говорить  правду  и 
отстаивать собственные позиции. 
Р. Нургали, как истинный учитель и крупный ученый, са-
мозабвенно любил родную казахскую литературу. Он – один 
из  немногих,  кто  обладал  подлинно  энциклопедическими 
знаниями.  Не  случайно  он  возглавил  коллектив  главной 
редакции «Казахской энциклопедии» в период издания по-
следнего десятитомника.
А начало творческого пути Р. Нургали совпало с перио-
дом, который называют «оттепелью». Как раз в это время 
он  смело  начал  вызволять  из  недр  книгохранилищ  доселе 
запрещенные  материалы.  Во  многом  благодаря  ему  стало 
известно имя и творчество первого казахского режиссера и 
драматурга  Ж.  Шанина.  Первым  раскрыл  он  для  широко-
го читателя историческую повесть об албанском восстании 
1916 года «Лихая година» М.О. Ауэзова, которая находилась 
под запретом с 1930 года.
Уроженец  Семипалатинской  области,  Р.  Нургали  осо-
бенно остро переживал за последствия ядерного полигона, 
преждевременно уносившего жизни многих его земляков и 
проявлявшиеся в различных катаклизмах. Мало того, рано 
ушли из жизни его старший и два младших брата, сестрен-

5
Әдебиеттану                        
ка. Так что влияние полигона он ощутил во всей остроте. 
Поэтому  в  его  творческом  литературном  наследии  особое 
место занимает рассказ «Трехногий жеребеночек», переда-
ющий всю тяжесть ядерных испытаний.
С  тонким  проникновением  писателя  он  передает  весь 
драматизм вроде бы простой жизненной ситуации – рожде-
ния уродливого жеребеночка, причем передавая и остроту 
общественно-политической  ситуации  вокруг  последствий 
подземных взрывов. Когда старушка увидела лежащую на 
земле  уродливую  трехногую  тварь,  невольно  запричитала 
как над покойником: «Ой, ужас! О, боже! Как будем смо-
треть в глаза людям? Что же случилось с землей и водой? 
Что за беда обрушилась на мир людской? Что случилось? 
Где ты был, наш господь и покровитель Камбар?! Почему 
дозволил этой мерзости появиться на свет? Где вы святые 
духи!»
Всю ночь было не до сна. Участвовавшие в погребении 
родственники поклялись не разглашать случившееся и мол-
ча разошлись, словно совершившие преступление люди, не 
в силах смотреть в глаза друг друга.  Лишь самый молодой 
среди них промолвил: «Лошади паслись близко от полиго-
на, вот и следствие этого». Однако старшие тотчас прерва-
ли его: «Лучше молчи, иначе повсюду разнесется слух об 
этом». А дедушка и бабушка чувствовали себя так, словно 
провели эту ночь в преисподней. Лица их были изнеможены 
от пережитого и чувствовали себя они так, словно соверши-
ли преступление.
Такова была правда советского времени, когда сама тема 
полигона была под большим секретом и запретом. Почти со-
рок лет гремели здесь ядерные взрывы. Были  нередки слу-
чаи рождения даже детей уродцев. Видевший своими глаза-
ми страшные последствия соседства с  полигоном, Рымгали 
больно переживал трагедию народа и не мог оставаться без-
участным.  

6
Әдебиеттану                        
Этот краткий отрывок из рассказа Р. Нургалиева передает 
его тонкое чувство драматургии. Недаром он считается от-
цом и разработчиком отечественной теории жанров драмы, 
которой он посвятил несколько монографий. Но среди них 
особо выделяются работы, раскрывающие ее жанровые раз-
новидности:  драму,  трагедию,  комедию  в  типологическом 
плане и диахроническом аспекте в контексте мировой дра-
матургии. Особо исследованы эстетика искусства и поэтика 
драмы. 
Можно  сказать,  второе  научное  дыхание  открылось  у 
признанного  литературоведа  после  обретения  Казахста-
ном независимости. Были написаны интересные работы по 
творчеству деятелей Алашорды. «Вершины возвращенной 
литературы» и «Ауэзов и Алаш» достойно увенчали его ис-
кания в деле изучения и пропаганды творчества выдающих-
ся классиков. 
Свыше тридцати лет профессор Р. Нургали преподавал в 
Казахском национальном университете. Неоценимый вклад 
он  внес  и  в  развитие  научно-педагогического  потенциала 
кафедры казахской литературы ЕНУ им. Л. Гумилева, кото-
рую возглавлял последние десять лет. Его блестящие лек-
ции слушали во многих университетах стран СНГ, в Амери-
ке, Германии, Франции, Англии, Чехии, Словакии, Венгрии, 
Турции,  Иране,  Индии,  Китае,  Корее,  Монголии.  В  Евра-
зийском  университете  учёный  возглавлял  кафедру  казах-
ской литературы, и по его инициативе был открыт диссерта-
ционный совет по казахской литературе и сравнительному 
литературоведению. Он стал его первым председателем. Р. 
Нургалиев  подготовил  десять  докторов  и  более  двадцати 
кандидатов наук. 
В последнем труде «Казахская литература: концепции и 
жанры» на большом фактическом материале рассматрива-
ется жанровый состав казахской драматургии, исследованы 
теоретические  проблемы  конфликта  и  характера,  а  также 

7
Әдебиеттану
современные тенденции развития жанров драматургии.
Во второй книге этого труда «Вершины возвращенной ли-
тературы», автор, анализируя лучшие произведения А. Бай-
турсынова А. Букейхана, М. Жумабаева, Ж. Аймауытова, С. 
Сейфуллина, И. Жансугурова, М. Ауэзова, сопоставляет их 
с художественными поисками крупнейших представителей 
мировой  классики,  раскрывает  закономерности  развития 
казахской  литературы  в  контексте  общественно-политиче-
ского движения «Алаш». Книга представляет не только об-
ширную и правдивую информацию о многогранной жизни 
талантливых  представителей  «Алаша»,  образованных  лю-
дей своего времени с передовыми взглядами, но она несет 
в себе и огромное нравственно-духовное содержание. Эта 
книга полезна и ценна  для широкого круга читателей, осо-
бенно для молодого поколения.
И как ученый, и как человек, он был очень справедли-
вым и честным. Одинаково доброжелательно относился ко 
всем людям и умел ценить одаренных людей – поэтов, пи-
сателей, ученых, к яркой плеяде которых относился и сам. 
Его светлая память осталась и в моем сердце. Он был моим 
наставником  и  другом.  Порой  мне  не  хватает  его  доброго 
внимательного взгляда и душевной теплоты.
                                   Түйін
Мақала  «Қазақ    әдебиетінің  алтын    ғасыры»,  «Искус-
ство  драмы»,  «Эстетика  словесного  искусства»,  «Қазақ 
драматургиясының  поэтикасы»  және  т.б.  кітаптардың    ав-
торы, атақты әдебиеттанушы, ұстаз, ғалым  Р.Нұрғалидың  
шығармашылығына  арналады.  «Абай»    энциклопедия 
Р.Нұрғалидың    жетекшілігімен    жарық    көріп,  Қазақстан  
Республикасының  Мемлекеттік  сыйлығын    алды. 
Әдебиеттанушы-ғалым 
«Алаш» 
әлеуметтік-саяси 
қозғалысының өкілдері А.Байтұрсыновтың, А.Бөкейханның, 

8
 Әдебиеттану
М.Жұмабаевтың,  Ж.Аймауытовтың,  С.Сейфуллиннің, 
И.Жансүгіровтің,  М.Ауэзовтің  таңдаулы  шығармаларын 
әлемдік  классика  жетекші  өкілдерінің  шығармаларымен 
салыстыра  талдай  отырып,  қазақ  әдебиетінің  даму 
заңдылықтарын  ашып    көрсетеді.  Р.  Рымғали  «Қазақ  
әдебиеті:  Концепция  және  жанр»  атты  монографиясында  
драматургия жанрын және ондағы  мінез  бен қақтығыстың  
заманауи үрдіспен теориялық мәселелерін зерттеді.
Abstract
The  article  is  devoted  to  the  memory  of  the  well-known 
literary critic, teacher, scientist R. Nurgali, author of the book 
«The Golden Age of Kazakh literature», «The Art of Drama», 
«Aesthetics of verbal art», «Poetics of drama» and many others. 
Encyclopedia  «Abay»,  which  was  created  under  the  direction 
of  R.  Nurgali,  was  awarded  the  State  Prize  of  the  Republic 
of  Kazakhstan.  Analyzing  the  best  works  of  A.Baitursynov, 
A.  Bukeikhan,  M.  Zhumabaeva,  Zh.Aimauytov,  S.Seifullin, 
I.Zhansugurova, M.Auezov, literary scholar  compares them with 
artistic searches of the leading representatives of world classics, 
reveals patterns of development of Kazakh literature the context 
of socio-political movement «Alash». Based on a large factual 
material, R. Rymgali in the monograph «The Kazakh literature: 
Concepts  and  genres»  considers  genre  structure  of    Kazakh 
drama, explores the theoretical issues of  conflict and nature and 
modern trends of dramaturgy genres.

9
Әдебиеттану 
Б.Әзібаева
ҚАЗАҚ ЭПОСЫНДАҒЫ «ФЕДРА-ИППОЛИТ» 
САРЫНЫ 
Ғылымда алғаш Жерортатеңізі халықтарының фолькло-
ры  мен  әдебиетінен  белгілі  болған  бұл  мотив  жазықсыз 
қуғындалғандар  туралы  сюжетте  көрініс  береді.  Әдетте 
мұнда  өгей  баланың  өгей  анасының  нәпсісі  үшін  жасаған 
ұсынысынан бас тартып, сол арқылы оның арам ниетін (мы-
салы, өзі ұнатпайтын қартаң күйеуін өлтіріп, орнына жастау 
біреуді  отырғызу,  билеушіні  ауыстыру)  жүзеге  асыруына 
кедергі болуы баяндалады. Нәтижесінде өгей анасының жа-
ласына ұшырап, жазықсыз қуғынға ұшырайды, кейде тіпті 
өмірімен қош айтысады.
Өгей  шешенің  ұлына  көз  салуы  туралы  хикая  алғаш 
рет  Тесейдің  ұлы  Ипполиттің  оқиғасы  әңгімеленген  грек 
мифтерінен  белгілі  болғандықтан  бұл  сарын  ғылымда 
«Федра-Ипполит»  сарыны  деп  аталады.  Ежелгі  грек  жа-
зушысы  Еврипидтің  (б.д.д.  484-406  жж.)  «Ипполит»  тра-
гедиясында  Афина  патшасы  Тесейдің  әйелі  Федраның 
өгей  ұлы  Ипполитке  ғашық  болуы  баяндалады.  Өгей 
баладан  меселі  қайтқан  Федра  өз-өзіне  қол  жұмсайды. 
Бірақ өлер алдында Ипполитті арымды қорлады деп жала 
жауып,  хат  жазып  кетеді.  Тесей  баласын  өлім  жазасы-
на  кеседі.  Кейіннен  ұлының  кінәсіз  екенін  біледі  [1,  365].
Мұндай  оқиғаның  кеңірек  баяндалған  түрі  Библия-
да  да  кездеседі  (Ветхий  Завет:  Книга  Бытия).  Онда 
құлдыққа  сатылған  бозбала  Жүсіптің  Мысыр  перғауыны 
шенеуніктерінің  бірі  Потифардың  құлы  болғаны  жай-
лы  айтылады.  Потифардың  жұбайы  көрікті  бозбалаға 
өлердей  ғашық  болады,  ойлағаны  болмаған  соң  оған 
жала жауып, ақырында Жүсіп зынданға тасталады [2, 52]. 
Кейіннен Көркем Жүсіптің оқиғасы біршама өзгерістермен, 
қысқартылып Қасиетті Құраннан да орын алды [3].

10
Әдебиеттану
Библияда  да,  Құранда  да  арсыз  әйел  өгей  ұлына  емес, 
күйеуінің  адал  қызметкеріне/құлына  көз  салады;  бозбала 
өлтірілмейді; әйел де жазаланбайды.
Ғылымда  «Екі  бауыр  туралы  ертегі»  деп  жіктелген 
осындай мазмұндағы бұдан да көне ертегі Ежелгі Мысыр-
да б.д.д. ХVII-VIII ғасырларда жазылған «Книга мертвых» 
атты кітаптың 125-тарауында кездеседі. Ертегіде қайнысын 
өзіне қаратпақ болған жеңгенің сәтсіз әрекеттері сөз бола-
ды.  Ойындағысы  болмаған  келіншек  қайнысын  күйеуіне 
жамандап,    қаралайды.  Нақақ  жалаға  ұшырап,  қорланған 
інісі Ливанға кетіп, сан түрлі ғажайып оқиғаларды бастан 
кешеді.  Ақырында  інісінің  тағдырына  алаңдаған  ағасы 
оның Мысырға қайтып келуіне көмектеседі. Сұм әйел өлім 
жазасына кесіліп, інісі Мысырға перғауын болады [4, 74].
Бізде  бұл  мотив  Едіге  туралы  қаһармандық  эпостың 
бірнеше  нұсқаларында  («Мәулімнияз  –  Едіге»,  «Едіге-
Нұран»:  «Бабалар  сөзі»  серияның  39-томы,  161-307  бб.), 
«Қисса  хазірет  Жүсіп  аләйхиссалам  илән  Зылиханың  
мәселесі»  дастанында («Бабалар сөзі» серияның 18-томы, 
9-157 бб.), «Қисса Шәкір, Шәкірат падиша Һашым балала-
ры» дастанында («Бабалар сөзі» серияның 9-томы, 68-160 
бб.), «Қисса қырық уәзір» («Бабалар сөзі» серияның 8-томы) 
хикаялық дастандарында және т.б. кездеседі.
Мысалы «Мәулімнияз – Едіге» жырында тастанды бала 
Едіге  12  жасында  бір  байға  малшы  боп  жүріп  екі  дауды 
шешеді;  Тоқтамыс  хан  оны  бала  қылып  ордасына  алады; 
Едіге 20 жасқа келгенде ханның әйелі Құлқаныс бұған ғашық 
болып, ханды өлтіріп өзіне үйленуге тілек білдіреді; Едіге 
қарсы  болады;  Құлқаныс  оған  жала  жауып,  Тоқтамысқа 
жамандайды;  Тоқтамыс  оны  өлтірмек  болғанда  Едігенің 
досы  Аңғысын  қастандық  ұйымдастырылып  жатқанын 
айтып  береді;  Едіге  құсқа  айналып,  үйдің  шаңырағынан 
ұшып  шығады.  Сол  сәттен  басталған  Едіге  мен  Тоқтамыс 
арасындағы  бітіспес  дұшпандықтың  ақыры  Тоқтамыстың 

11
Әдебиеттану
өлімімен аяқталады. Ал күнәсіз жігітке жала жапқан әйелдің 
жазаланғаны әңгімеленбейді.
«Қисса  хазірет  Жүсіп  аләйхиссалам  илән  Зылиханың  
мәселесі» жырында Мысыр патшасы Қытфирдың әйелі Зы-
лиха күйеуі «Біздерге осы бала ұғыл болсын, / Мені қандай 
сыйласаң, артық қылғыл» деп, жетектеп әкеліп тапсырған 
жас  жігіт  Жүсіпке  ғашық  болады.  Айтқаны  болмаған 
соң  күйеуіне  оны  шағыстырады,  бірақ  шындық  тез  арада 
анықталады. Алайда патша әйеліне кешірім жасап, оны жа-
заламайды.
«Қисса  Шәкір,  Шәкірат  падиша  Һашым  балалары» 
дастанында  ағайынды  Шәкір  мен  Шәкіраттың  анасы 
қайтыс болып, әкелері жас әйел алады. Өгей шеше патша-
ны  кәрісініп  кіші  бала  Шәкірге  ғашық  болады.  Ұйықтап 
жатқан  жас  баланың  қойнына  кіріп,  оны  жолдан  тайдыру 
мақсатымен былай азғырады: «Сен маған лайықсың, айна-
лайын, Қартайған сұм әкеңді не қылайын. Сұм әкеңе у беріп 
өлтірейін, Не қылсаң да қарсыңда мен тұрайын». 
Бала оған көнбейді. Көңіліне жамандық алған өгей шеше 
аңнан оралған патшаға баланы шағыстырып нақақ жала жа-
бады. Әйелінің сөзіне сенген патша жендеттеріне: «Баланы 
бауыздап, көйлегін қанға бұлғап келтіріңдер» деп әмір етеді. 
Шәкір жендеттерге күнәсіздігін айтады. Жендеттер жас ба-
ланы  аяп:  «Құлақ  естіп,  көз  көрмес  бір  жаққа  кет,  Әкеңе 
өлтірдік деп білдірелік» – дейді де, баланы қоя береді. 
Өгей  шешенің  зұлымдығын  баяндайтын  бұл  эпизод 
болашақ қаһарманның үйден кетуіне бірден-бір себеп бола-
ды.
Осы  сәттен  бастап  үйінен  қуылған  жас  бала  [кейін 
ағасымен қосылып] іс-әрекетке көшіп, белсенді тұлғаға ай-
налады: ол кездескен қиындық-бөгеттерді жеңіп бөтен елдің 
патшасы  болады,  туған  жеріне  оралып  тағынан  қуылған 
әкесін тағына отырғызып, сұм өгей шешені жазалайды.
«Қисса қырық уәзірде» де патшаның жас тоқалы өгей ба-

12
Әдебиеттану  
ласына ғашық болады, оны азғырып, әкесіне қарсы қоюға 
тырысады, бала қарсы шығады. Сонда өгей шеше оған жала 
жабады. Патша баласын өлім жазасына кеседі. Қырық уәзірі 
ара түсіп патшаға асығыс шешімнің бармақ тістетерін ай-
тып әңгіме, хикаяттар баяндайды. Патша үкімді орындауды 
кейінге шегереді. Ал өгей шеше шындықтың беті ашылуы-
нан қауіптеніп, патшаны баласын өлтіруге итермелейтіндей 
хикаяларды  айтумен  болады.  Осылайша  40  күн,  40  түн 
өтеді. Шахзада осы уақыт ішінде бір ауыз тіл қатпайды, тек 
40 күннен кейін ғана ұстазы келіп сөйлеуге рұқсат береді. 
Шахзада болған оқиғаны бүге-шігесіне дейін айтып береді, 
әкесі ұлының сөзі растығына сеніп, мекер әйелді қатаң жа-
залайды. 
Сонымен,  біздің  мәтіндерде  опасыз  әйел  күйеуінің  бел 
баласына немесе өкіл баласына көз салады; меселі қайтқан 
әйел,  әдетте,  өкіл  баласына  жала  жабады;  күйеуі  оның 
айтқанына сеніп, ұлын немесе өкіл баласын бірден өлтіруге 
үкім шығарады. Алайда, архаикалық фольклорлық жазықсыз 
қуғынға ұшырағандар сюжетінің даму заңдылығы бойынша 
ханзада өзге біреулердің, қасиетті пірлердің көмегімен аман 
қалады. Шындықтың беті ашылады, үнемі болмаса да көп 
жағдайда өгей шеше жазаға тартылады.
Бұл  мотив  барлық  шығармада  іс-қимылды  байланыс-
тырушы  ролін  атқарады,  яғни  сюжеттің  дамуына  леп 
береді,  алайда  шығармалар  әр  түрлі  сюжетке  құрылған, 
кейіпкерлердің  рольдері  мен  функциялары,  олардың 
белсенділігі де әр түрлі, оқиғаның соңы да кейіпкерлердің 
іс-әрекеттерімен байланыспайды.
Мысалы, «Қисса қырық уәзірде» ханзада өзін ақтау үшін 
ешқандай  әрекет  жасамайды,  ол  үшін  уәзірлер  күреседі, 
басқаша айтқанда, оның тағдыры сыртқы күштердің пози-
циясы мен әрекетіне тікелей тәуелді болады.
Шәкір  мен  Едіге  болса,  керісінше,  өте  белсенді.  Олар 
едәуір  уақытын  жат  жұртта  өткізеді,  өзгенің  түртпегіне 

13
Әдебиеттану
ұшырап,  қысымшылық  көреді,  сөйте  жүріп  өздерін  таны-
тып,  алдарына  қойған  мақсаттарына  жетеді,  Отандарына 
оралып, әділдік орнатады.
Едіге туралы эпосқа қатысты айта кететін жайт, оның бас 
кейіпкерлері, мысалы Тоқтамыс, Ақсақ Темір, Едігенің өзі де 
тарихи тұлғалар, сондай-ақ  олардың көптеген іс-әрекеттері 
расымен де өмірде болған. Дегенмен тарихта болған Едіге 
–  қаһармандық  эпос  кейіпкері  ретінде  алынғандықтан 
мәтіндерде  архаикалық  эпос,  ертегілік  элементтер  көптеп 
ұшырасады, мысалы, ол періден туылады, қауіпті жағдайда 
құсқа айналып кете алады т.б. Сонымен қатар қарастырылған 
нұсқаларда  хикаялық  элементтер  де  байқалады,  мысалы 
«тастанды  бала»  сарыны.  Ал  аталмыш  «Федра-Ипполит» 
сарыны өмірде болған тарихи, саяси оқиғаларды түсіндіру 
үшін  іс-әрекетті  байланыстыру  мақсатында  қолданылған.  
Ал көркем Жүсіп туралы шығармаға келсек бұл шытыр-
ман оқиғаларға, күтпеген тосын жайттарға толы көпқабатты, 
көпсюжетті, бірнеше құрамнан тұратын дастан; онда діни-
мистикалық  элементтер  мен  көне  мифология  да  ерекше 
көрінеді. Библия мен Құранда көрініс тапқан «Зылиханың 
ынтызарлығы»  эпизоды  мұнда  іс-әрекетті  байланысты-
рушы  қызметін  атқармайды.  Ол  басқаларға  қарағанда 
маңызы жағынан кейін тұр. Біздіңше мұның екі себебі бар: 
а) Жүсіптің қожайынына деген адалдығын, шын берілгенін 
көрсету;  ә)  оның  нәпсіге  ерік  бермейтін  жан  екенін,  яғни 
адамгершілігін, иманына берік екенін көрсету.
Айта  кететін  жайт,  дастандағы  бұл  эпизод  сырттай 
ғашық  болу  мотивімен  толыққан:  Зылиха  бірнеше  жыл 
бойы  Жүсіпті  түсінде  көріп,  оны  өзіне  жар  санапты.  Бұл 
жағдай  оның  әрекетін  ақтайды  деуге  де  болады.  Зылиха 
ұзақ  жыл  бойы  Жүсіпке  адалдығын  көрсетіп,  өзінің  оған 
деген  сезімінің  ақ  екенін,  ниетінің  таза  екенін  дәлелдеп, 
ақыры Жүсіптің ықыласына бөленеді. Ал Жүсіп болса көп 
қиындық көріп, ақырында мақсат-мұратына жететін басқа да 

14
Әдебиеттану 
ертегілік-эпикалық қаһармандар сияқты өзінің мейірімділігі 
мен адами қасиеттерінің арқасында таққа отырып, өзін шын 
сүйетін ару Зылихаға үйленеді.
Сонымен,  біздің  дәуірімізге  дейінгі  ХVІІІ-VІІ 
ғасырлардың  өзінде  көнемысыр  ертегілерінде  көркемдік 
элемент  ретінде  қолданылған  «Федра-Ипполит»  мотиві 
біздің мәтіндерде сол бастапқы қалпында кездеседі.
Оның  шығыстық  сюжеттерге  құрылған  «Қисса  қырық 
уәзір», «Қисса Шәкір, Шәкірат падиша Һашым балалары» 
және «Қисса хазірет Жүсіп аләйхиссалам илән Зылиханың  
мәселесі»    дастандарында  кездесуі  сюжет  алмасудың 
нәтижесі  болып  табылады.  Ал  Едіге  туралы  көпқұрамды 
эпостағы 
іс-қимылды 
байланыстырушы, 
сюжеттің 
поэтикалық элементі ретінде қолданылуы, сөз жоқ, әлемдік 
эпостың  сюжеттері  мен  мотивтерінің  типологиялық 
ұқсастығының бір мысалы.

Каталог: images -> keruen
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
keruen -> Меншік иесі: Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

жүктеу 2.83 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет